Hoofdmenu openen

Friesland

provincie van Nederland
(Doorverwezen vanaf Friesland (hoofdbetekenis))
Icoontje doorverwijspagina Zie Friesland (doorverwijspagina) voor andere betekenissen van Friesland.

Friesland [ˈfrislɑnt] (Geluidsfragment uitspraak (info / uitleg)); officieel, Fries: Fryslân [ˈfrislɔ̃ːn] (Geluidsfragment uitspraak (info / uitleg)) is een provincie in het noorden van Nederland.

Friesland
Fryslân
Provincie van Nederland Vlag van Nederland
Provincievlag Provinciewapen
(Details) (Details)
Kaart: Provincie Friesland in NederlandZeelandZuid-HollandBaarle-HertogNoord-BrabantGroningenDuitslandLimburgFrieslandFlevolandDrentheNoord-HollandIJsselmeerUtrechtOverijsselGelderlandFrankrijkBelgiëNoordzee
Over deze afbeelding
Geografie
Hoofdstad Leeuwarden
Oppervlakte
- Land
- Water
5.748,74 km²
3.341,70 km²
2.407,04 km²
Coördinaten 53° 10′ NB, 5° 40′ OL
Bevolking
Inwoners (augustus 2015) 646.092
– Bevolkingsdichtheid 193 inw./km²
– Aantal gemeenten 18
Politiek
Commissaris van
de Koning
(lijst)
Arno Brok (VVD)[1]
Overige informatie
Volkslied De âlde Friezen
Religie (2005) Protestant circa 30%
Katholiek 6%
Moslim 2%
ISO 3166 NL-FR
Website www.fryslan.frl
Detailkaart
Prov-Friesland-OpenTopo.jpg
Portaal  Portaalicoon   Nederland
Friesland

Friesland telde in 2018 660.560 inwoners. De hoofdstad is Leeuwarden. Naast het Nederlands heeft in de provincie het Fries de status van bestuurstaal.

Inhoud

GeografieBewerken

LiggingBewerken

Friesland heeft een lange kustlijn, die zich uitstrekt langs het IJsselmeer en de Waddenzee. Het ligt voornamelijk op het vasteland, maar omvat ook een aantal Waddeneilanden. Het gedeelte op het vasteland grenst aan de provincies Flevoland, Overijssel, Drenthe en Groningen. Omwille van haar historische ligging – het gedeelte van Groter-Friesland ten westen van de Lauwers – spreekt men ook van 'Westerlauwers Friesland'.

Qua totale oppervlakte (incl. water) is Friesland de grootste provincie van Nederland. Qua landoppervlak staat het op de derde plaats. De provincie ligt erg laag. Het hoogste punt op vasteland is de Bosberg bij Appelscha (26,6 m). Met de Waddeneilanden meegerekend, ligt het hoogste punt op de Vuurboetsduin (45 m).

LandschapBewerken

 
Landschap bij Wanswerd
  Zie Landschap van Friesland voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

De vereniging It Fryske Gea (= het Friese Landschap) is de provinciale instantie voor natuurbeheer.

Friesland heeft een open landschap en is waterrijk. Het Friese landschap bestaat uit negen verschillende landschappen,[2] zie landschap van Friesland. Er liggen ook vier nationale parken en twee beschermde landschappen.

NaamBewerken

BetekenisBewerken

In de middeleeuwse historiografie werd algemeen aangenomen dat Friesland zijn naam dankt aan een legendarische stichter genaamd Friso. Anderzijds verhaalt het Oude Goudse Kroniekje (± 1450) hoe keizer Valentinianus den Rijn neder quam ... inder wilder Neder Sassen lant ... ende om dattet soo couden lant is, soo dedent die Romeynen Vrieslant hieten.[3] Recenter is de veronderstelling dat de benaming 'Fries' oorspronkelijk 'volk met krulharen' betekende.[4]

FryslânBewerken

Op 1 januari 1997 werd de officiële naam van de provincie door de Friese Provinciale Staten veranderd van 'Friesland' in 'Fryslân'.[5] In november 2004 besloot het Ministerie van Binnenlandse Zaken erop toe te zien dat de officiële naam in overheidsstukken ook consequent wordt gebruikt.[6][7] In het Nederlands blijft over het algemeen de naam 'Friesland' in gebruik.

HeitelânBewerken

It Heitelân (Nederlands: het vaderland) is voor Friezen om utens, d.w.z. Friezen die buiten Friesland verhuisd zijn, een veel gebruikte term om Friesland aan te duiden.

GeschiedenisBewerken

 
Hogebeintum: Friesland in de terpentijd
 
Koninkrijk van de Friezen omstreeks 700
 
Monument ter herdenking aan de Slag bij Warns
  Zie Geschiedenis van Friesland en Canon van Friesland voor de hoofdartikelen over dit onderwerp.

Prehistorie en oudheidBewerken

Van ongeveer 400 tot 200 voor Chr. begon een proto-Friese cultuur te ontstaan in het gebied tussen de Vlie en Eems. Gezien het gevaar voor overstromingen, verhoogde men de natuurlijke hoogten tot kunstmatige heuvels, de zogenaamde terpen en wierden. Veel van de archeologische rijksmonumenten in Friesland zijn overigens dergelijke terpen.[8] De Romeinse generaal Drusus viel het gebied binnen in 12 v.Chr. De schrijver Tacitus vermeldt het volk der Frisii in zijn Germania.

Koninkrijk Friesland (500–1000)Bewerken

In de vierde eeuw vestigden zich ook andere Germaanse stammen in de Friese gebieden, hoewel de Friezen dominant bleven. Vier Friese koningen kennen we bij naam: Audulf, Aldgisl, Radboud en Poppo. Het Friese koninkrijk reikte van het Zwin tot aan de Wezer, blijkens de Friese Wetten die omstreeks 800 uitgevaardigd werden. Deze zone zullen 19e- en 20e-eeuwse historici later 'Groter-Friesland' noemen. In 734 werd het koninkrijk ingelijfd door de Franken.

Omstreeks 750 kwam de missionaris Bonifatius naar Friesland, om er het christendom te brengen. Na 850 werden her en der de eerste abdijen in Friesland gesticht. De komst van de abdijen was voor Friesland van groot belang, gezien de grote droogleggingswerken die op initiatief van de kloostergemeenschappen ondernomen werden. De abten genoten een aanzien als edellieden.

De Friese vrijheid (1000–1500)Bewerken

Al in de vroege middeleeuwen bestond Groter-Friesland uit drie deelgebieden: West-Frisia (van het Zwin tot de Vlie), Midden-Frisia (van de Vlie tot de Lauwers) en Oost-Frisia (van de Lauwers tot de Wezer). Na 1000 viel West-Frisia uiteen in de heerlijkheden Zeeland, Holland en West-Friesland. In 1288–1297 nam Floris V van Holland West-Friesland in.

Evenals West-Frisia, vielen ook Midden- en Oost-Frisia uiteen. De vrije dorpen en stadjes die zo ontstonden, evolueerden echter niet tot traditionele heerlijkheden. Bovendien bleven zij nauw met elkaar samenwerken, o.a. de Zeven Friese Zeelanden die hun rechtspraak gemeenschappelijk organiseerden onder de Upstalsboom. Het ontbreken van een centraal gezag leidde echter ook tot onderlinge twisten, zoals de vete tussen de Schieringers en Vetkopers. De edelen in Midden- en Oost-Frisia zwoeren geen trouw aan vreemde leenheren (de 'Friese Vrijheid'). Een belangrijke overwinning voor het behoud van deze zelfstandigheid was de Slag bij Warns (1345).

Toch kwam na 1450 ook de onafhankelijkheid van Oost-Frisia in het gedrang. De meest westelijke dorpen kwamen onder invloed van Groningen en heetten voortaan 'Ommelanden van Groningen'. De overige plaatsen werden door huwelijk (1455) verenigd tot graafschap Oost-Friesland, met Emden als hoofdstad. De eerste graaf van Oost-Friesland, Ulrich van Cirksena, zwoer trouw aan de keizer. Nu waren enkel de dorpen en stadjes in Midden-Frisia nog zelfstandig.

Heerlijkheid Friesland (1500–1800)Bewerken

In 1498 schonk keizer Maximiliaan van Oostenrijk (Midden)-Friesland en Groningen aan Albrecht van Saksen. Deze richtte de heerlijkheid Friesland op, bestuurd door het nieuwe Hof van Friesland. De bevolking verzette zich echter tegen de nieuwe machtshebber, en kreeg daarbij hulp van het hertogdom Gelre (Gelderse Oorlogen). Erfgenaam Joris van Saksen had onvoldoende middelen om de opstand te onderdrukken en verkocht zijn rechten aan Karel V (1515). Die verdreef de Geldersen en lijfde de heerlijkheid in bij de Habsburgse Nederlanden (1524).

In de jaren 1570, aan het begin van de Nederlandse Opstand, kwam de bevolking in opstand tegen stadhouder Robles. De Staten van Friesland namen de macht over en sloten zich aan bij de Unie van Utrecht. Tijdens de Tachtigjarige Oorlog bleef Friesland in handen van de Republiek. Bovendien werd Emden een Nederlands protectoraat (1595), waardoor het historische Friesland tijdelijk herenigd was binnen de Republiek. Die verloor de stad in 1744, toen Frederik II van Pruisen aanspraak maakte op geheel Oost-Friesland.

Departement en provincie Friesland (1800–nu)Bewerken

In 1802, ten tijde van de Bataafse Republiek, werd Friesland omgevormd tot departement Friesland. Voor korte tijd kwam Oost-Friesland weer bij de Nederlanden (Vrede van Tilsit). Na de ondergang van het Franse keizerrijk (1815) werd de oude situatie hersteld. Sindsdien is (Midden-)Friesland een provincie van Nederland.

TaalBewerken

 
De taalsituatie in Noord-Nederland

FriesBewerken

  Zie Westerlauwers Fries voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

De talen die het meeste worden gesproken in de provincie zijn het Nederlands en het Fries (Frysk). Het Fries heeft de status van minderheidstaal en wordt naast het Nederlands als een officiële landstaal erkend onder het Europees Handvest voor regionale talen of talen van minderheden. De taal kan gebruikt worden in de rechtspraak, hoewel ze daar weinig toepassing vindt. In het onderwijs wordt ze afwisselend gebruikt, afhankelijk van de inzet van de leerkrachten en de taalsamenstelling van de leerlingen. In ruimere mate wordt ze gebruikt door (een aantal) overheden en dan met name de provinciale, en door de media, en dan met name de radio en de tv, voor zover deze geprogrammeerd worden door Omrop Fryslân. Sinds de jaren 1980 vindt er in Friesland in toenemende mate verfriesing plaats, hetgeen met name tot uitdrukking komt in een groot aantal topografische namen die in het Fries zijn gesteld, zoals straat- en waternamen en plaatsnaamborden.

Behalve het Standaardfries heeft het Fries ook een aantal dialecten. Het Kleifries, Woudfries en Zuidwesthoeks hebben het grootste aantal sprekers. Kleinere groepen spreken of spraken Aasters (op Terschelling), Hindeloopers, en Schiermonnikoogs. De gekende verschillen tussen de drie hoofddialecten, zoals de uitspraak van de <ei> in dei 'dag' of de verspreiding van de uu-klank in een woord als 'huis' dateren pas uit de 18e en 19e eeuw. Daarvoor bestonden er heel andere dialectverschillen (zo was er in de 17e en 18e eeuw een west-oost verschil in het meervoud van 'dag': deagen (west), dagen (oost)) en ook tegenwoordig vinden er nog steeds verschuivingen plaats.

Nederlandse en Nedersaksische dialectenBewerken

In de Friese steden wordt ondermeer Stadsfries, een Hollands dialect met sterke Friese invloeden, gesproken. Aan dit 'Friese Nederlands' zijn enkele andere dialecten verwant als Amelands, Bildts en op Terschelling Midslands. Ook in het dorp Kollum wordt een Stadsfries dialect gesproken: het Kollumers.

In het zuidoosten van de gemeente Noardeast-Fryslân (oostelijk deel van de voormalige gemeente Kollumerland en Nieuwkruisland) wordt vanouds, maar afnemend, een dialect gesproken dat verwant is met het dialect van het aangrenzende Groningse Westerkwartier: het Kollumerlands. In dat Westerkwartier liggen aan de grens met Friesland dan weer enkele dorpen waar vanouds Fries wordt of werd gesproken. In het zuidoosten van de provincie wordt beneden de Tjonger door ouderen in de kleine dorpen het Stellingwerfs nog gesproken dat aan het dialect van noordwestelijk Overijssel en van zuidwestelijk Drenthe (Drents) verwant is. Dit dialect behoort dus tot het Nedersaksisch. De jongere generaties spreken hier en daar nog wat Stellingwerfs. Onder andere de Stichting "Stellingwarver Schrieversronte" maakt zich nog steeds hard voor het behoud ervan.

PlaatsnamenBewerken

 
Exmorra (Nederlandse plaatsnaam)
Eksmoarre (Friese plaatsnaam)
Wûnseradiel (gemeente)

Alle plaatsen in Nederland, dus ook in Friesland, hebben slechts één officiële naam. Dat is de naam die in bijvoorbeeld notariële akten en in de Gemeentelijke Basisadministratie en in de BAG wordt gebruikt.

Dat is in de meeste Friese gemeenten de Nederlandse naam, met uitzondering van drie gemeenten, Dantumadeel (officieel Dantumadiel), Ferwerderadeel (officieel Ferwerteradiel) en Tietjerksteradeel (officieel Tytsjerksteradiel). Tevens zijn er gebieden in de gemeenten Leeuwarden, Súdwest-Fryslân en Waadhoeke, die vroeger onderdeel waren van de gemeenten Menaldumadeel (officieel Menameradiel), Littenseradeel (officieel Littenseradiel) en Leeuwarderadeel, waar de Friese namen officieel zijn. Een aantal van deze (voormalige) gemeenten geven ook de Nederlandse namen aan op de komborden.

Welkomstpakket nieuwe inwonersBewerken

Aan nieuwe inwoners van de provincie Friesland wordt een welkomstpakket uitgereikt om informatie te geven over de meertalige situatie. Op jaarbasis gaat het om ruim tienduizend personen.

Inhoud pakket 2008[9]: aanbiedingsbrief provincie, de brochure ‘Taal van het hart’ over meertaligheid, informatie over cursusaanbod van de Afûk, een cursus Fries (Edufrysk) op cd-rom, de dvd meartalenmeartakomst (meer talen, meer toekomst), een theaterbon van Tryater en het Suske en Wiske-verhaal De Alvestêdestunt, de Friese vertaling van De elfstedenstunt.

Nieuwe Friese taalwetBewerken

Toenmalig minister Donner van Binnenlandse Zaken kondigde op 12 februari 2011 bij Omrop Fryslân aan dat er een nieuwe Friese taalwet zou komen.[10] Deze wet garandeert iedereen het recht om in de provincie Friesland zelf te kiezen voor de Nederlandse of de Friese taal in het contact met de overheid of in de rechtszaal. Een onderdeel van die wet is de introductie van een Raad voor de Friese taal. Deze raad kan met beleidsadviezen bijdragen aan het stimuleren en waarborgen van het gebruik van de Friese taal.

SportBewerken

 
Kaatsen in Franeker
‘Typisch Fries’

Een aantal sporten wordt, in meerdere of mindere mate terecht, als ‘typisch Fries’ beschouwd:

Overige sporten

CultuurBewerken

LiteratuurBewerken

In een overzicht van de Friese literatuur, schrijvers en dichters behoren de Friese renaissanceschrijver Gysbert Japicx en de vooraanstaand dichter uit de 20e eeuw Obe Postma tot de bekendste schrijvers. Naar beiden is een Friese literatuurprijs genoemd.

MediaBewerken

MuseaBewerken

 
Koninklijk Eise Eisinga Planetarium
  Zie Lijst van musea in Friesland voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

In 2014 ontvingen de musea in Friesland in totaal 965.400 bezoeken, ruim 100.000 bezoeken meer ten opzichte van 2013.[12] Volgens Museumfederatie Fryslân ontvingen de volgende musea de meeste bezoekers: Fries Museum/ Verzetsmuseum Friesland, Tresoar, Natuurmuseum Fryslân, Museum Belvédère, Koninklijk Eise Eisinga Planetarium, Natuurcentrum Ameland en het Jopie Huisman Museum.

EvenementenBewerken

Kunst in de openbare ruimteBewerken

In Friesland zijn diverse beelden, sculpturen en objecten geplaatst in de openbare ruimte, zie:

CultuurgebiedenBewerken

Binnen het Friese cultuurgebied kunnen nog drie grote cultuurgebieden worden onderscheiden: de Kleistreek, de Friese Wouden en de Zuidwesthoek. Ook zijn er gebieden die in mindere mate tot het Friese cultuurgebied behoren, waarvan de bekendsten zijn het gebied ten zuiden van de Tjonger (Ooststellingwerf en Weststellingwerf), het door Hollanders ingepolderde Het Bildt en de Waddeneilanden.

DemografieBewerken

Bevolkingsontwikkeling Friesland[13][14]
Jaar Inwoners
1714 129.243
1748 135.195
1796 161.513
1811 175.366
1830 204.909
1840 227.859
1850 243.191
1860 269.701
1870 300.863
1880 329.877
1890 335.558
1900 340.263
Jaar Inwoners
1910 363.625
1920 385.362
1930 402.051
1940 424.462
1950 465.267
1960 478.206
1970 521.820
1982 592.314
1990 599.151
1999 621.222
2010 646.305
2019 647.750

 

De periode 1880-1900 laat een afvlakking van de groei zien. Ten gevolge van de landbouwcrisis emigreerden meer dan 20.000 Friezen naar de Verenigde Staten. In de jaren 50 van de 20e eeuw volgde opnieuw een emigratiegolf naar Noord-Amerika, nu vooral ook naar Canada.[15]

Met een bevolkingsdichtheid van 193 inwoners per km² is Friesland na Drenthe de dunst bevolkte provincie van Nederland.

Het geboortecijfer in Friesland bedraagt 9,3‰, ofwel 9,3 geboortes per duizend inwoners (CBS data uit 2016). Het geboortecijfer is de afgelopen decennia flink gedaald, want in 2006 was het geboortecijfer nog 11,3‰. In de periode 1988-2003 schommelde het geboortecijfer tussen de 12‰-13‰. Waarschijnlijk zal het geboortecijfer de komende jaren verder dalen. Een vrouw in Friesland krijgt gemiddeld 1,79 kinderen gedurende haar vruchtbare periode, terwijl dat in 2003 nog 2 kinderen per vrouw was.

De prognose is dat de bevolkingsomvang tot 2025 zal groeien tot 657.000 en daarna zal afnemen.[16]

EconomieBewerken

Friesland heeft van oorsprong een uitgesproken agrarisch karakter. De provincie stond vooral bekend vanwege de veeteelt en de daarmee verbonden zuivelindustrie. Toerisme, met name op de meren in het zuidwesten van de provincie en op de Waddeneilanden, is in de zomer een belangrijke bron van inkomsten. Deze streken kennen in de winter een grote seizoenswerkloosheid. De sterk opkomende dienstensector concentreert zich in Leeuwarden, Drachten en Heerenveen.

De beroepsbevolking bestond in 2009 uit 300.000 personen[17], wat toen 3,8% was van de totale Nederlandse beroepsbevolking. Het bruto binnenlands product van de provincie bedroeg in 2008, € 18,9 miljard[18], oftewel 3,17% van het BBP van Nederland.

ZorgBewerken

BestuurBewerken

PolitiekBewerken

Zetelverdeling 2015-2019
4
5
7
1
1
3
3
1
9
5
4
De 43 zetels zijn als volgt verdeeld:
  Zie Politiek in Friesland voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Friesland wordt bestuurd vanuit het provinciehuis (Fries: provinsjehûs) aan de Tweebaksmarkt in Leeuwarden. Het college van Gedeputeerde Staten bestaat in de periode 2015-2019 uit een coalitie van CDA, VVD, FNP en SP, onder voorzitterschap van commissaris van de Koning Arno Brok (VVD).

Zetelverdeling 2015-2019:

CDA: 9 zetels (en 2 gedeputeerden), PvdA: 7 zetels, VVD: 5 zetels (en een gedeputeerde), SP: 5 zetels (en een gedeputeerde), PVV: 4 zetels,* FNP: 4 zetels (en een gedeputeerde), ChristenUnie: 3 zetels, D66: 3 zetels, GroenLinks: 1 zetel, 50-plus: 1 zetel en Partij voor de Dieren: 1 zetel.

  • FFP: 1 uitgetreden PVV-lid is zelfstandig doorgegaan.

Gemeentelijke indelingBewerken

  Zie Tabel van gemeenten in Friesland en Lijst van voormalige gemeenten in Friesland voor de hoofdartikelen over dit onderwerp.

Friesland is sinds 1 januari 2019 opgedeeld in 18 gemeenten (de officiële namen zijn cursief aangegeven waar deze afwijken van de hieronder gegeven naam):

 

Overzicht van de gemeenten (2018)

PlaatsenBewerken

Een overzicht van de plaatsen in Friesland (met Friestalige namen).

Friese elf stedenBewerken

  Zie Friese elf steden voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

De Friese elf steden zijn elf plaatsen in de Nederlandse provincie Friesland die stadsrechten hebben gehad en waar tevens de schaatsmarathon Elfstedentocht naar is genoemd.

Grootste plaatsenBewerken

De grootste woonplaatsen in de provincie naar het aantal inwoners zijn:

Plaatsnaam (Friese naam) Inwoners
1 Leeuwarden (Ljouwert) 92.235
2 Drachten (Drachten) 45.080
3 Sneek (Snits) 33.960
4 Heerenveen (It Hearrenfean) 30.567
5 Harlingen (Harns) 14.660
6 Joure (De Jouwer) 13.070
7 Wolvega (Wolvegea) 12.830
8 Franeker (Frjentsjer) 12.810
9 Dokkum (Dokkum) 12.575
10 Lemmer (De Lemmer) 10.315
11 Bolsward (Boalsert) 10.145
12 Bergum (Burgum) 9.930
13 Oosterwolde (Easterwâlde) 9.710
14 Gorredijk (De Gerdyk) 7.325

Bron: CBS Statline (Leeuwarden 26 oktober 2018, overige plaatsen 1 januari 2018)

Beschermde stads- en dorpsgezichtenBewerken

  Zie Beschermde stads- en dorpsgezichten in Friesland voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Friesland telt tien beschermde stadsgezichten en 46 beschermde dorpsgezichten en een beschermd gebied.

KlimaatBewerken

Friesland heeft net als de rest van Nederland een gematigd zeeklimaat. Het klimaat wordt beïnvloed door de Noordzee. Hierdoor ontstaan er verschillen tussen het westen (Waddengebied en IJsselmeerkust) en het oosten van Friesland. De klimaatgegevens zijn van het KNMI meetstation in Leeuwarden. Actuele waarnemingen in Friesland zijn er ook voor de meetstations Terschelling, Vlieland en Stavoren.[20]

Weergemiddelden voor Leeuwarden
Maand jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec Jaar
Hoogste maximum (°C) 12,6 14,4 20,4 26,0 28,7 32,5 31,4 33,8 29,1 23,8 16,4 14,2 33,8
Gemiddeld maximum (°C) 4,6 5,1 8,3 11,4 15,9 18,1 20,3 20,8 17,6 13,4 8,7 5,8 12,5
Gemiddelde temperatuur (°C) 2,4 2,5 5,0 7,4 11,6 14,3 16,4 16,6 13,9 10,1 6,1 3,6 9,2
Gemiddeld minimum (°C) −0,2 −0,4 1,6 3,2 6,9 9,8 12,2 12,0 9,8 6,6 3,3 1,1 5,5
Laagste minimum (°C) −19,9 −16,3 −16,3 −5,9 −1,7 1,3 5,7 5,4 2,0 −6,5 −14,2 −19,2 −19,9
Neerslag (mm) 65,6 42,1 59,4 38,4 51,4 68,7 64,2 60,2 82,1 78,4 83,7 73,0 767,2
Bron: KNMI: Langjarige gemiddelden en extremen, tijdvak 1971 - 2000[21][22]

ArchitectuurBewerken

 
Sneeker Waterpoort
  Zie Architectuur in Friesland, Lijst van gemeentelijke monumenten in Friesland en Lijst van rijksmonumenten in Friesland voor de hoofdartikelen over dit onderwerp.

In de Top 100 van de Rijksdienst voor de Monumentenzorg staan drie rijksmonumenten uit Friesland, waarvan twee in Franeker: het stadhuis en het planetarium. Het derde is het ir. D.F. Woudagemaal, dat tevens het enige bouwwerk in Friesland is dat tot het Werelderfgoed behoort.

Van de vele kerken in Friesland zijn er ook kerken die hun functie gaan verliezen. Veertig middeleeuwse kerken zijn eigendom van Stichting Alde Fryske Tsjerken. De meer dan zestig klokkenstoelen staan vooral in kleine plaatsen, meestal zonder kerk, of bij een kerk zonder klok. Van de molens in Friesland zijn er meer dan veertig eigendom van Stichting De Fryske Mole. De provincie heeft relatief ook nog veel windmotoren. De watertorens en de meeste vuurtorens hebben hun functie verloren. De Achmeatoren is het hoogste gebouw van Friesland. De Sneeker Waterpoort is de bekendste waterpoort van Nederland.

De provincie Friesland telt 4163 gebouwde rijksmonumenten in het rijksmonumentenregister (augustus 2014).[23] Leeuwarden (616) en Harlingen (517) zijn de twee plaatsen met de meeste rijksmonumenten. In een overzicht van plaatsen in Nederland met de meeste monumenten staan ze respectievelijk op de 11e en 15e plaats.

Verkeer en vervoerBewerken

WegenBewerken

Er liggen twaalf aquaducten in Friesland, waarvan zes in rijkswegen.

  Zie hiervoor: Aquaducten in Friesland

SpoorwegenBewerken

 
Akwadukt Mid-Fryslân in de A32 en het Prinses Margrietkanaal naast de spoorlijn

In Friesland zijn vier spoorlijntrajecten in gebruik.

Voormalige spoorlijnen: Leeuwarden - Anjum, Stiens - Harlingen en Tzummarum - Franeker. De Nederlandsche Tramweg Maatschappij had een aantal tramlijnen in Friesland.

Toekomstige spoorlijn: de spoorlijn Heerenveen - Drachten - Groningen, of een deel ervan, is een mogelijk compensatieproject voor het afblazen van de Zuiderzeelijn.

ScheepvaartBewerken

De haven van Harlingen is de belangrijkste haven van Friesland met twee industriehavens voor de zeeschepen. De veerboten liggen in de Veerhaven. Ook is er een Bruine vloot.

De belangrijkste vaarwegen voor de binnenvaart zijn het Prinses Margrietkanaal en het Van Harinxmakanaal. De Friese meren en de meeste andere Friese wateren zijn er voor de pleziervaart. In de zomermaanden is de Johan Frisosluis in Stavoren een van de drukste sluizen in Friesland. Friesland telt meer dan 200 jachthavens.

Veerdiensten in Friesland zijn er over de Waddenzee van en naar de Friese waddeneilanden en de veerponten over de kanalen.

VliegveldenBewerken

Zie ookBewerken

LiteratuurBewerken

Externe linkBewerken