Hoofdmenu openen

Kollumerland en Nieuwkruisland

voormalige gemeente en grietenij in Friesland, Nederland

Kollumerland en Nieuwkruisland (Geluidsfragment uitspraak (info / uitleg)) of officieel afgekort Kollumerland c.a.[1] (Fries: Kollumerlân en Nijkrúslân (Geluidsfragment uitspraak (info / uitleg)), Gronings: Köllemerlaand) is een voormalige gemeente in het noordoosten van de Nederlandse provincie Friesland. De gemeente telde onbekend inwoners (per 1 januari 2019, bron: CBS) op een oppervlakte van 116,35 km². Op 1 januari 2019 is de gemeente samen met Dongeradeel en Ferwerderadeel gefuseerd tot Noardeast-Fryslân.

Kollumerland en Nieuwkruisland
Kollumerland c.a.
Voormalige gemeente in Nederland Vlag van Nederland
Vlag van Kollumerland en Nieuwkruisland Wapen van Kollumerland en Nieuwkruisland
(Details) (Details)
Kollumerland en Nieuwkruisland (Friesland (hoofdbetekenis))
Kollumerland en Nieuwkruisland
Situering
Provincie Vlag Friesland Friesland
Coördinaten 53° 18′ NB, 6° 11′ OL
Overig
Postcode 9291-9299, 9851-9853
Netnummer 0511, 0594
Belangrijke verkeersaders N355 N358 N910
Portaal  Portaalicoon   Nederland
Friesland
Topografische gemeentekaart van Kollumerland en Nieuwkruisland

Inhoud

TaalBewerken

Kollumerland en Nieuwkruisland was de enige Friese gemeente waar behalve Fries ook Gronings wordt gesproken. Dwars door de voormalige gemeente loopt de Gronings-Friese taalgrens. In het westelijke deel van de voormalige gemeente (het vroegere Oostbroeksterland) wordt Fries gesproken, de dialecten in het oostelijk deel (het eigenlijke Kollumerland) worden ook wel het Kollumerlands genoemd en tot het Nedersaksische dialect Westerkwartiers gerekend. De dorpen waar het Kollumerlands nog gesproken wordt zijn: Burum, Munnekezijl, Warfstermolen en Kollumerpomp. Het dialect in dit laatste dorp, het Kollumerpompsters wordt als een aparte tak gezien van het Westerkwartiers, hoewel de verschillen met het Kollumerlands in de loop der tijd minimaal zijn geworden. Omdat het Kollumerlands ook veel invloeden vanuit het Fries heeft, kan de taal ook deels als Fries dialect worden gezien, waardoor het als een brug wordt gezien tussen het Fries en het Nedersaksisch. In de hoofdplaats Kollum spreekt men een eigen dialect, het zogenaamde Kollumers. Dit is een variant van het Stadsfries.

KernenBewerken

De gemeente Kollumerland en Nieuwkruisland telde twaalf officiële kernen. De Nederlandse namen waren de officiële. De plaatsnaamborden in het oostelijk Nedersaksisch taalgebied zijn eentalig Nederlands, de Friese namen worden hier niet gebruikt. Behalve in Kollumerpomp, waar de Kollumerpompsterse naam De Pomp ook de bijnaam van het dorp is.

DorpenBewerken

In deze tabel staat het aantal inwoners per woonkern op 1 januari 2017. De Nedersaksische namen tussen haakjes worden niet officieel gebruikt.

Nederlandse naam Friese naam Nedersaksische naam Inwoners
Kollum Kollum (Köllem)<bron?> 5529
Kollumerzwaag Kollumersweach (Köllemerswoag) 2992
Oudwoude Aldwâld (Oldwolde) 832
Zwagerbosch Sweagerbosk (Swoagerbosk) 638
Westergeest Westergeast (Westergaist, Westergijst) 621
Burum Boerum Boerum 606
Munnekezijl Muntsjesyl Muntjeziel 488
Kollumerpomp De Pomp De Pomp 478
Triemen De Trieme (De Triem) 318
Warfstermolen Warfstermûne Warfstermeul 203
Veenklooster Feankleaster (Veenklooster) 97
Augsbuurt Lytsewâld (Lutjewolde) 70

Bron: gemeentegids Kollumerland c.a. 2017-2018

BuurtschappenBewerken

Naast deze officiële kernen onderscheidde de voormalige gemeente 20 buurtschappen[2] (deels officieel onder de Friese naam):

Buurtschap Friese naam Dorpsgebied
Beintemahuis Beintemahûs Westergeest
Bonte Hond De Bûnte Hûn Westergeest
De Dellen Oudwoude
De Keegen De Kegen Burum
De Kolk Warfstermolen / Munnekezijl
De Leegte De Leechte Warfstermolen
De Wirden De Wurden Oudwoude
Halfweg Healwei (Nedersaksisch: Haalfweeg) Warfstermolen
Hanenburg Hanenburch Kollumerzwaag
Huis ter Noord Hûsternoard Oudwoude
Kettingwier Keatlingwier Westergeest
Kollumeroudzijl Kollumer Aldsyl (Nedersaksisch: Kölmeroldziel) Kollum
Krabburen Krabbuorren Munnekezijl
Laagland Leechlân Kollum
Oudwouderzijl Aldwâldmersyl Oudwoude
Scharnehuizen Skarnehuzen Burum
Ter Lune Oudwoude / Kollum
Weerdeburen Weardebuorren Westergeest
Westerburen Westerbuorren Westergeest
Zevenhuizen Sânhuzen Kollum

Daarnaast waren er de buurtschappen; De Schans, Steenharst, Wijgeest en Zandbulten. De buurtschappen Halfweg, De Keegen, De Kolk, Kollumeroudzijl, Krabburen, De Leegte, De Schans en Zevenhuizen liggen in het oostelijk Nedersaksisch taalgebied.

HistorieBewerken

 
Kaart van de grieternij Kollumerland als onderdeel van Oostergo (Bernardus Schotanus à Sterringa, 1718)
 
Het nieuwe gemeentehuis van Kollumerland en Nieuwkruisland in Kollum

De gemeente Kollumerland en Nieuwkruisland bestond ongeveer 750 na Chr. slechts uit een kleine nederzetting, Colheim, later ook wel de Kollumerterp, geheten. In de loop van de volgende eeuwen is het grondgebied van de gemeente door landaanwinningen en bedijkingen sterk toegenomen. Tot en met de 14e eeuw was het gebied onderdeel van de gemeente Dantumadeel. Daarna ontstonden twee grietenijen: Oostbroeksterland, ten westen van Dantumadeel en Kollumerland, rondom de plaats Kollum. In 1443 voegden beide grietenijen zich bij de provincie Groningen. De regio was destijds verwikkeld in de strijd tussen de Schieringers en de Vetkopers, de zogenaamde partijschappen.

In 1497 nam Albrecht van Saksen het bewind in Friesland over en verbrak de verhoudingen met Groningen. De vernederde vetkopers kwamen hierdoor in opstand en zochten hun heil bij de Geldersen. Kollumerland sloot zich tussen 1515 en 1523 aan bij de Geldersen, waarna het weer terugkeerde bij Friesland. Het nieuw ingepolderde gebied Nieuw Kruisland, ten noordoosten van Kollum (de dorpen Kollumerpomp, Munnekezijl en Warfstermolen), werd aanvankelijk als een zelfstandige grietenij bestuurd. Rond 1578 werd Nieuwkruisland bij Kollumerland gevoegd en was er voor het eerst sprake van Kollumerland en Nieuwkruisland

In de periode 1811 – 1816 werd Kollumerland verdeeld in drie gemeenten: Kollum, Burum en Westergeest/Oudwoude. Deze in 1816 opgeheven verdeling leeft nog voort in de kadastrale benaming van de diverse gemeentedelen.

Door de plaatsing van de laatste caisson is in 1969 de afsluiting van de Lauwerszee een feit geworden. Hierdoor is een boezemmeer ontstaan: het Lauwersmeer, met een oppervlakte van 2200ha. De gemeente Kollumerland werd vergroot met 2700 ha. en heeft thans een oppervlakte van 11.635 ha. Het achtervoegsel c.a. (cum annexis, met bijbehoren) is sindsdien bijzonder van toepassing.

LandschapBewerken

Het grondgebied van de voormalige gemeente Kollumerland en Nieuwkruisland is 11.635 ha. groot, waarvan 620 ha. water. Het bestaat uit een gevarieerd landschap waar de grens tussen klei- en zandgronden vrijwel dwars doorheen loopt. Aan de westkant van de gemeente ligt Leeuwarden, in het oosten ligt Groningen en in het noorden ligt Dokkum.

In het noorden van de voormalige gemeente Kollumerland en Nieuwkruisland ligt een gedeelte (ongeveer 2700 ha) van het Lauwersmeergebied. Dit is een prachtig beschermd natuurgebied, Nationaal Park Lauwersmeer. Tot voor kort nog onder de invloed van de zee, maar toen in 1969 de sluizen in gebruik werden genomen was het Lauwersmeer een feit. Aan de slenken, die door het noorden van de gemeente heen lopen is te zien, dat de Lauwerszee veel invloed heeft gehad op het landschap. Meer naar het zuiden toe ligt Kollum. Kollum ligt op de grens van het open weidegebied en de Friese Wouden. Hier gaat het landschap over van kleipoldergebied, dat in de loop der eeuwen is onttrokken uit de zee, naar een meer gesloten elzensingellandschap in het zuidwestelijke deel. Het betreft hier elzen die de percelen omringen. Dit is een kavelstructuur met op de perceelgrenzen een elzenbegroeiing. Een goed voorbeeld hiervan is het streekje It Paradyske ten zuiden van Kollum. In het elzensingellandschap vindt men onder meer een 46 ha. groot bos te Veenklooster. Dit ligt in de Friese Wouden. In noord-noordoostelijke richting gaat het landschap over in het kleipoldergebied, dat in de loop der eeuwen is onttrokken aan de zee. Deze grond is, in tegenstelling tot de grond van de Wouden, zeer vruchtbaar. De vele slenken, zoals de Zijlsterried en de Pompsterried, herinneren nog aan de Lauwerszee van waar de slenken uitlopers zijn. Deze variatie in landschap geeft de gemeente een geheel eigen karakter in Noordoost Friesland.

ErepenningBewerken

Bij raadsbesluit van 12 september 1960 kende de gemeente een erepenning voor toekenning aan personen die zich in hoge mate verdienstelijk hebben gemaakt voor de gemeente. Sinds die tijd zijn er 28 erepenningen uitgereikt. De laatste werd 12 december 2018 uitgereikt aan scheidend burgemeester Bearn Bilker.[3]

GemeenteraadBewerken

De gemeenteraad van Kollumerland en Nieuwkruisland bestond uit 15 zetels. Hieronder staat de samenstelling van de gemeenteraad sinds 1982:

Zetelverdeling 2014
     
De 15 zetels zijn als volgt verdeeld:
Gemeenteraadszetels
Partij 1982 1986 1990 1994 1998 2002 2006 2010 2014
FNP 0 1 2 3 3 4 3 3 4
CDA 9 8 7 6 6 6 5 5 4
VVD 2 1 1 1 2 1 2 3 3
PvdA 3 4 4 3 2 2 3 2 2
ChristenUnie 1 1 1 2 2 2 2 2 2
Totaal 15 15 15 15 15 15 15 15 15

OpheffingBewerken

Op 1 januari 2019 is Kollumerland en Nieuwkruisland opgeheven en samen met de buurgemeenten Dongeradeel en Ferwerderadeel opgegaan in de nieuwe gemeente Noardeast-Fryslân.

BevolkingsontwikkelingBewerken

1744 1811 1939 1954 1959 1964 1969 1973 2003 2004 2014
3.304 4.242 9.530 10.433 10.021 10.122 10.358 11.341 13.363 13.128 12.880

bron: Website van de gemeente

Zie ookBewerken

Externe linkBewerken