Súdwest-Fryslân

gemeente in Friesland, Nederland

Súdwest-Fryslân ([’sütvɛstfrislɔ:n]?, Fries voor Zuidwest-Friesland[1]) is een gemeente in de Nederlandse provincie Friesland en is gelegen in de regio Zuidwest-Friesland. De gemeente heeft 90.331 inwoners (bron: gemeentelijke administratie per 31 januari 2022) en een oppervlakte van 908 km², onderverdeeld in 578 km² land en 330 km² water. Hiermee is het qua totaaloppervlakte en landoppervlakte de grootste gemeente van Nederland. Zes van de Friese elf steden bevindt zich binnen de gemeentegrenzen. De gemeente omvat een deel van de kleinere Friese meren, grenst aan een paar van de grote meren en ook een deel van het IJsselmeer ligt binnen de gemeente.

Súdwest-Fryslân
Gemeente in Nederland Vlag van Nederland
Map - NL - Municipality code 1900 (2019).svg
Situering
Provincie Vlag Friesland Friesland
COROP-gebied Zuidwest-Friesland
Coördinaten 53°0'0"NB, 5°32'38"OL
Algemeen
Oppervlakte 907,87 km²
- land 523,01 km²
- water 384,86 km²
Inwoners
(31 januari 2022)
90.331?
(173 inw./km²)
Bestuurscentrum Sneek
Belangrijke verkeersaders A7 N31 N354 N359
Station(s) Sneek, Sneek Noord, IJlst, Workum, Hindeloopen, Koudum-Molkwerum, Stavoren
Politiek
Burgemeester (lijst) Jannewietske de Vries (PvdA)
Economie
Gemiddeld inkomen (2012) € 24.000 per huishouden
Gem. WOZ-waarde (2014) € 199.000
WW-uitkeringen (2014) 48 per 1000 inw.
Overig
Postcode(s) 8529-8774, 9012-9014
Netnummer(s) 0514, 0515, 0517, 0566
CBS-code 1900
CBS-wijkindeling zie wijken en buurten
Amsterdamse code 11421
Website sudwestfryslan.nl
Bevolkingspiramide van de gemeente Súdwest-Fryslân
Bevolkingspiramide (2022)
Portaal  Portaalicoon   Nederland
Súdwest-Fryslân
Topografische gemeentekaart van Súdwest-Fryslân, per september 2022

OntstaansgeschiedenisBewerken

De gemeente is het resultaat van meerdere gemeentelijke herindelingen, beginnend op 1 januari 2011. Toen ontstond Súdwest-Fryslân uit de fusie van de gemeenten Bolsward, Nijefurd, Sneek, Wonseradeel (Wûnseradiel) en Wymbritseradeel (Wymbritseradiel).

In speciale raadsvergaderingen eind 2009 in de vijf gemeenteraden stemde 95% van de raadsleden voor de herindeling. Volgens een onderzoek, verschenen in de Leeuwarder Courant van 16 januari 2010, was 54% van de ondervraagde burgers voor de herindeling.[2]

Op 1 januari 2014 werd een deel van de opgeheven gemeente Boornsterhem (Boarnsterhim) toegevoegd. Het ging om de dorpen Deersum, Poppingawier, Rauwerd, Sijbrandaburen en Terzool.

Op 1 januari 2018 werd de gemeente uitgebreid met een deel van de opgeheven gemeente Littenseradeel (Littenseradiel). Het ging om de dorpen Bozum, Britswerd, Edens, Hennaard, Hidaard, Itens, Kubaard, Lutkewierum, Oosterend, Oosterwierum, Rien, Roodhuis, Waaxens, Wieuwerd en Wommels.[3] Door deze fusie werd de gemeente Súdwest-Fryslân in totaaloppervlak en landoppervlak de grootste van Nederland. Qua totaaloppervlak was dat al zo, maar tot aan de herindeling van 2018 had de gemeente Noordoostpolder het grootste landoppervlak.[4][5]

NaamBewerken

Als werknaam koos men voor Súdwest Fryslân ('Zuidwest Friesland'), omdat de streek bekendstaat als de Zuidwesthoek. Burgemeester Onno van Veldhuizen van de gemeente Hoorn maakte in december 2009 namens de negen gemeenten in West-Friesland bezwaar tegen deze voorlopige naam. Volgens hem schiep de naam verwarring, omdat er dan een Oost-Friesland zou zijn (in Duitsland), een Friesland en een West-Friesland (in Noord-Holland), met daartussenin nog een regio Zuidwest-Friesland, die dan ten oosten van West-Friesland zou liggen.

Begin 2010 vaardigden de betrokken gemeentebesturen een oproep aan de inwoners uit om mee te denken over de definitieve naam. Uit de inzendingen kozen de vijf gemeenteraden elk een suggestie. Vier gemeenten schoven de werknaam naar voren: 'Súdwest Fryslân'. De gemeente Sneek echter wilde haar dominante positie in de nieuwe fusiegemeente graag benadrukt zien en bracht daarom 'Sneek Súdwest Fryslân' als naamsuggestie aan.

Rond die tijd werd ook een actiegroep opgericht die de fusiegemeente liever de naam 'Súdwestergo' zag krijgen, naar het historische Westergo. Er wordt geargumenteerd dat 'Súdwest Fryslân' te artificieel klinkt en door de twee accenten onpraktisch in gebruik is.[6]

Toen de gemeente op 1 januari 2011 ontstond, heette ze officieel Súdwest Fryslân. Op 31 maart 2011 heeft de raad het officiële besluit genomen deze naam aan te nemen. In de vergadering van 26 mei 2011 werd echter besloten de naam te wijzigen naar Súdwest-Fryslân (met koppelteken) om zo beter aan te sluiten bij de spellingregels.[7]

Rol in de geschiedenisBewerken

Het gebied dat thans tot de gemeente behoort speelde een belangrijke rol in de Friese geschiedenis. Vanaf de 9e eeuw werd in opdracht van de Frederik van Utrecht begonnen met de kerstening van de Friezen die in de periode daarvoor nog niet goed van de grond was gekomen. Om deze reden werd het Sint-Odulphusklooster gesticht bij Stavoren. Dit klooster zou later een rol spelen in de Slag bij Warns van 1345 waarbij de Friezen aan de Hollanders een beslissende slag wisten toe te brengen. In de 11e eeuw kreeg Stavoren als eerste Nederlandse stad stadsrechten. De kustlijn tussen Harlingen en Stavoren was begin 16e eeuw het gebied waarvandaan Pier Gerlofs Donia beter bekend als Grutte Pier de Zuiderzee onveilig maakte.

CultuurBewerken

Gysbert Japicx (1603 - 1666) die gezien wordt als de grondlegger van het Fries als geschreven taal woonde in de stad Bolsward. In 1765 werden in Wieuwerd in de Nicolaaskerk gemummificeerde lichamen gevonden die thans bekend staan als de mummie van Wieuwerd. Verschillende volksverhalen spelen zich in het gebied af, zoals Het Vrouwtje van Stavoren en De klokken van Sint Odolf.

Ongeveer veertig procent van de route van de Elfstedentocht loopt door de gemeente. Bekende ambachten die in de gemeente beoefend worden zijn Makkumer aarderwerk en Hindelooper schilderkunst. Elke jaar wordt in augustus in Sneek de Sneekweek gehouden met zeilwedstrijden op het Sneekermeer. In Workum is het Jopie Huisman Museum gevestigd.

PlaatsenBewerken

De gemeente Súdwest-Fryslân is qua totale oppervlakte en qua landoppervlakte, na de opheffing van de gemeente Littenseradiel en aansluiting van een deel daarvan, grootste gemeente van Nederland. Ze telt 89 officiële plaatsen (kernen), waaronder zes van de Friese elf steden (Bolsward, Hindeloopen, IJlst, Sneek, Stavoren en Workum) en 83 dorpen waaronder de watersportplaatsen Heeg en Woudsend. Voor de steden zijn de Nederlandse namen de officiële, net als voor de meeste dorpen. Uitzonderingen gelden voor IJsbrechtum (Ysbrechtum) en It Heidenskip en de vijftien dorpen die tot 1 januari 2018 tot het grondgebied van Littenseradiel behoorden.

Steden en dorpenBewerken

In de gemeente bevinden zich de volgende officiële woonplaatsen (steden, dorpen en gehuchten):

(inwonersaantal per 2021)

Nederlandse naam Friese naam Aantal

inwoners

Abbega Abbegea 245
Allingawier Allingawier 75
Arum Arum 1.055
Blauwhuis Blauhús 605
Bolsward Boalsert 10.085
Bozum Boazum 425
Breezanddijk Breesândyk 5
Britswerd Britswert 105
Burgwerd Burchwert 310
Cornwerd Koarnwert 80
Dedgum Dedzjum 85
Deersum Dearsum 115
Edens Iens 50
Exmorra Eksmoarre 485
Ferwoude Ferwâlde 225
Folsgare Folsgeare 335
Gaast Gaast 200
Gaastmeer De Gaastmar 280
Gauw Gau 340
Goënga Goaiïngea 255
Greonterp Greonterp 85
Hartwerd Hartwert 110
Heeg Heech 2.225
Hemelum Himmelum 605
Hennaard Hinnaard 50
Hichtum Hichtum 80
Hidaard Hidaard 125
Hieslum Hieslum 85
Hindeloopen Hylpen 850
Hommerts De Hommerts 655
Nederlandse naam Friese naam Aantal

inwoners

Idsegahuizum Skuzum
Idzega Idzegea 30
IJlst Drylts 3015
IJsbrechtum Ysbrechtum 690
Indijk Yndyk 115
Heidenschap[8] It Heidenskip 330
Itens Itens 235
Jutrijp Jutryp 275
Kimswerd Kimswert 550
Kornwerderzand Koarnwertersân 50
Koudum Koudum 2.660
Koufurderrige Koufurderrige 80
Kubaard Kûbaard 230
Loënga Loaiïngea 195
Lollum Lollum 325
Longerhouw Longerhou 55
Lutkewierum Lytsewierrum 65
Makkum Makkum 3.605
Molkwerum Molkwar 360
Nijhuizum Nijhuzum 55
Nijland Nijlân 1.005
Offingawier Offenwier 245
Oosterend Easterein 935
Oosterwierum Easterwierrum 320
Oosthem Easthim 455
Oppenhuizen Toppenhuzen 1.075
Oudega Aldegea 735
Parrega Parregea 485
Piaam Piaam 50
Pingjum Penjum 585
Nederlandse naam Friese naam Aantal

inwoners

Poppingawier Poppenwier 175
Rauwerd Raerd 660
Rien Rien 100
Roodhuis Reahûs 185
Sandfirden Sânfurd 30
Scharnegoutum Skearnegoutum 1.630
Schettens Skettens 265
Schraard Skraard 150
Sijbrandaburen Sibrandabuorren 355
Smallebrugge Smelbrêge 25
Sneek Snits 33.590
Stavoren Starum 965
Terzool Tersoal 340
Tirns Turns 185
Tjalhuizum Tsjalhuzum 20
Tjerkwerd Tsjerkwert 450
Uitwellingerga Twellingea 425
Waaxens Waaksens 90
Warns Warns 765
Westhem Westhim 70
Wieuwerd Wiuwert 290
Witmarsum Wytmarsum 1.775
Wolsum Wolsum 140
Wommels Wommels 2.370
Wons Wûns 285
Workum Warkum 4.475
Woudsend Wâldsein 1.435
Ypecolsga Ypekolsgea 50
Zurich Surch 145

Naast deze officiële woonplaatsen zijn er nog een aantal dorpen die (nog) geen officiële woonplaats zijn of buurtschappen die ook wel dorp worden genoemd: Laaxum, Nijezijl, Osingahuizen en Scharl.

BuurtschappenBewerken

Naast de officiële plaatsen en enkele andere bevinden bevinden zich in de gemeente de volgende buurtschappen:

Politiek & gemeentebestuurBewerken

Zetelverdeling 2022
           
De 37 zetels zijn als volgt verdeeld:
Gemeenteraadszetels
Partij 2010 2014 2017 2022
PvdA 7 6 6 8
CDA 10 10 10 7
FNP 6 5 5 6
VVD 5 3 4 3
D66 1 3 2 3
GroenLinks 2 1 3 2
Gemeente Belangen Totaal Lokaal 3[9] 4[10] 2 2
Nieuw Sociaal - - - 2
Volkspartij in Nederlands Belang - - - 2
ChristenUnie 2 2 2 1
Forum voor Democratie - - - 1
SP - 3 - -
Verenigd Links - Feriene Lofts 1 - - -
Fractie De Wind - - 1 -
Fractie Semplonius - - 1 -
Fractie PoieszZijlstra - - 1 -
Totaal 37 37 37 37
Opkomst 45,08%

Sinds 27 september 2018 is Jannewietske de Vries burgemeester van Súdwest-Fryslan. Na de verkiezingen van 2018 werd een coalitie tussen CDA, VVD, GroenLinks en D66 gevormd. Het college van burgemeester en wethouders bestond vanaf 24 september 2020 tot aan de verkiezingen in 2022 uit burgemeester De Vries en de wethouders Bauke Dam (CDA), Gea Wielinga (CDA), Mark de Man (VVD), Erik Faber (GroenLinks) en Mirjam Bakker (D66).[11] Het college van B&W wijzigde in 2020 door het vertrek van wethouder Maarten Offinga. Hij werd burgemeester in Hardenberg.

Na de gemeenteraadsverkiezingen van 2022 is een coalitie tussen PvdA, CDA en FNP gevormd. Wethouders zijn Marianne Poelman (PvdA), Michel Rietman (PvdA), Bauke Dam (CDA), Petra van den Akker (CDA) en Henk de Boer (FNP).[12]

WaterenBewerken

In de provincie Friesland zijn in veel gemeenten, waaronder de gemeente Súdwest-Fryslân, de Friese namen van de oppervlaktewateren de officiële namen.[13] Grote uitzonderingen zijn het IJsselmeer en de stadsgrachten. De Nederlandse waternamen zijn afkomstig van de Topografische Dienst van Kadaster Geo-Informatie.[14]

Meren en poelenBewerken

 
De Morra met op de achtergrond de Galamadammen

In de gemeente bevinden zich de volgende meren en poelen:

Nederlandse naam Officiële naam
Aent Lieuwespoel Aant Liuwespoel
Anewiel Anjewiel
Bombrekken Bombrekken
De Liens De Liens
Diepe Sloot Djippe Sleat
De Drie Pollen Trije Pôlen
Fluessen De Fluezen
Gauwsterhoppen Gauster Hoppen
De Geeuw De Geau
Goëngarijpsterpoelen Goaiïngarypster Puollen
Goëngerkolk Goaiïngeaster Kolk
Gossepalen Gossepeallen
De Gravinnepoel Grevinnepoel
De Grons De Grûns
Groote Gaastmeer Grutte Gaastmar
Groote Potten Grutte Potten
Heegermeer Hegemer Mar
Hengstepoel Hingstepoel
Hissemeer Hissemar
De Holken De Holken
Het Hop De Hop
Hofmeer Hofmar
Idzegaasterpoel Idzegeaster Poel
IJsselmeer IJsselmeer (Fries: Iselmar)
Kerkehop Tsjerkehop
Kleine Polle Kleine Polle
Kleine Potten Lytse Potten
Koevordermeer De Kûfurd
De Kolk De Kolk
Kruisbrekken Krúsbrekken
Kruiswater Krúswetter
Kuilart Kuilart
Langstaartenpoel Langsturtepoel
Nederlandse naam Officiële naam
Leienpoel Leienpoel
Louwepoel Louwepoel
Morra De Morra (Fries: De Moarre)
Morrawieltje Moarswieltsje
Noorder Ee Noarderie
Oorden De Oarden
Oosthemmermeer Easthimmer Mar
Oudegaasterbrekken Aldegeaster Brekken
Oudhof Aldhôf
Oud-Karre Aldkarre
Palsepoel Palse Poel
Piekemeer Pikemar
Het Piel It Piel
Prinsepoel Prinsepoel
Rietmeer Reidmar
Ringwiel Ringwiel
Rintjepoel Rintsjepoel
Schuttelpoel Skûtelpoel
Sipkemeer Sipkemar
Slotermeer Sleattemer Mar
Sneekermeer Snitser Mar
Ursulapoel Ursulapoel
Vlakke Brekken Flakke Brekken
Het Vliet It Fliet
Vogelhoek Fûgelhoeke
Wegsloot Weisleat
Witte Brekken Wite Brekken
Zandige Grons Sânige Grûns
't Zand It Sân
Zandmeer Sânmar
Zevenepoel Sânepoel
Zwarte Brekken Swarte Brekken
Zwarte Woude Swarte Wâlde

Kanalen en slotenBewerken

Diverse kanalen, sloten en watergangen in de gemeente zijn:

GrachtenBewerken

In de gemeente bevinden zich in drie van de Friese elf steden historische stadsgrachten. Van de stadsgrachten zijn de Nederlandse namen de officiële.

MonumentenBewerken

In de gemeente zijn er een aantal rijksmonumenten, gemeentelijke monumenten, en oorlogsmonumenten, zie:

Aangrenzende gemeentenBewerken

   Aangrenzende gemeenten   
 Harlingen       Waadhoeke       Leeuwarden 
             
 Hollands Kroon,
(via Afsluitdijk) 
  
           
 Medemblik (over IJsselmeer)              De Friese Meren 

Zie ookBewerken

Externe linkBewerken

Zie de categorie Súdwest-Fryslân van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.