Workum

stad in Súdwest-Fryslân, Nederland

Workum (Fries: Warkum) is een stad in de gemeente Súdwest-Fryslân, in de Nederlandse provincie Friesland, die ligt ten noordoosten van Hindeloopen, ten noorden van Koudum, ten westen van Nijhuizum en ten zuidwesten van Ferwoude. De stadskern ligt aan beide kanten van Diepe Dolte, die via Het Zool direct verbonden is met het IJsselmeer.

Workum
Plaats in Nederland Vlag van Nederland
Merk1 Workum.jpg
Centrum met het voormalige stadhuis van Workum
Vlag van Workum Wapen van Workum
(Details) (Details)
Workum (Friesland)
Workum
Situering
Provincie Vlag Friesland Friesland
Gemeente Vlag Súdwest-Fryslân Súdwest-Fryslân
Coördinaten 52° 59′ NB, 05° 27′ OL
Algemeen
Inwoners (2020-01-01) 4.440[1]
Overig
Postcode 8711
Netnummer 0515
Woonplaatscode 1965
Belangrijke verkeersaders N359
Detailkaart
Workum-OpenTopo.jpg
Foto's
Kombord met Nederlandse en Friese naam en de voormalige gemeente Nijefurd
Kombord met Nederlandse en Friese naam en de voormalige gemeente Nijefurd
Oude kaart van Workum
Oude kaart van Workum
Portaal  Portaalicoon   Nederland
Súdwest-Fryslân

Het Zool stroom door het buitendijksgebied, dat bij Workum het Geele Strand wordt genoemd. Aan het water zijn meerdere werven, een jachthaven en twee vakantieparken. Ook elders in de stad zijn er nog enkele havens te vinden. Workum heeft sinds 1399 stadsrechten en behoort daarmee tot de Friese elf steden. In 2020 telde de stad 4.440 inwoners. Onder de stad valt ook de buurtschap Kleine Wiske.

Tot 1979 viel ook een stuk van de streek Het Heidenschap onder Workum, waarin onder andere de buurtschappen Brandeburen en Het Hel lagen. De streek werd daarna zelfstandig en heet sinds 1 december 1979 It Heidenskip, in het Nederlands ook wel Heidenschap, waarmee zowel de streek als het dorp wordt bedoeld.

Beschermd stadsgezichtBewerken

Een deel van Workum is een beschermd stadsgezicht, een van de beschermde stads- en dorpsgezichten in Friesland. Workum telt tientallen rijksmonumenten.

GeschiedenisBewerken

Workum is als een agrarische nederzetting ontstaan. Wegens de ligging ontwikkelde het zich tot een belangrijk centrum van zeehandel en later scheepsvaart. Workum bestond eertijds uit de Wijmerts, een gegraven waterweg die de haven met de Friese binnenmeren verbond, en huizen langs dat water.

In de loop der jaren kreeg de Wijmerts diverse zijarmen. Sinds de Wijmerts in 1785 gedempt werd, is er in het midden een plein, de Merk, dat de wegen Noard (Noord) en Súd (Zuid) met elkaar verbindt. Enkele zijarmen zijn nog te bereiken via de Diepe Dolte.

In 1297 werd Workum vermeld als Waltercom, circa 1327 als Waldricheim, in 1333 als Woldrichem, in 1343 als Wolderchem, in 1374 als Waerkum en in 1505 als Worckum. De plaatsnaam zou erop duiden dat het de woonplaats (Heem/um) was van de persoon Waldrik.

Begin 1500 werd Zuidwest-Friesland centraal bestuurd door Albrecht van Saksen. De stad Workum werd overvallen door troepen van Karel V. Hij verjoeg de Gelderse troepen, die zich in de kerk hadden verschanst, waarbij de kerk in brand vloog en ook de losstaande toren verloren ging. Zijn opvolger was de Habsburger stadhouder Schenck van Toutenburg. In 1533 werd in het groot arbitrament vastgesteld dat de stad een onderhoudsplicht van de zeedijken kreeg.

Doordat de handel in de 15de eeuw te maken kreeg met de concurrentie van Holland en Zeeland, ging men in Workum over tot scheepsbouw. Toen in de 17de eeuw polders werden aangelegd, werden er ook veel molens gebouwd. Hiervoor werd grenen gebruikt dat door de Oostzeevaarders werd meegenomen. In Holland en Zeeland werd meer eikenhout gebruikt dat uit Frankrijk kwam. Door de scheepsbouw bloeide de economie weer op.

De haven had last van verzanding hetgeen tot inpoldering van de Workumer Nieuwland leidde.

Gemeentelijke herindelingBewerken

Tot de gemeentelijke herindeling van 1984 was Workum een zelfstandige gemeente. Samen met de steden Hindeloopen en Stavoren en een groot deel van de toenmalige gemeente Hemelumer Oldeferd ging Workum als hoofdplaats op in de gemeente Nijefurd. Op 1 januari 2011 werd Workum deel van de gemeente Súdwest-Fryslân.

BezienswaardighedenBewerken

 
restaurant aan het water, aan het Súd
 
Bewoning aan de Séburch

Workum wordt in twee delen gesplitst door de Diepe Dolte, die het Zandmeer verbindt met het IJsselmeer. Vanuit het Gaastermeer heet het water eerst de Lange Vliet en verder de Trekvaart/Workumertrekvaart. Ten noorden van de stad buigt de Workumertrekvaart naar het zuidwesten, en vanaf daar heet het water de Diepe Dolte. Langs de Trekvaart en Workumertrekvaart is een straat met de naam Trekwei. Deze buigt iets later ook naar het zuidwesten, en die straat wordt in Workum het Noard en daarna het Súd. Tussen het Noard en het Súd is de Merk, een plein met een aantal prominente gebouwen.

Het voormalige stadhuis is in de loop der jaren uitgebreid, eerst met een extra pand ernaast en in de 20ste eeuw met een grote aanbouw aan de achterkant. Sinds de gemeentelijke herindeling wordt een nieuwe functie voor het gebouw gezocht. Ook aan de Merk staan de waag, waarin Museum Warkums Erfskip is gehuisvest, en de Grote of Sint-Gertrudiskerk, die een losstaande toren heeft. Voor die kerk staat kijkend over het Súd een bronzen beeld van Uffing, een beroemde Workumse monnik.

Over de Diepe Dolte zijn enkele bruggen. Bij het Súd is een brug met een sluis en een restaurant dat Sluiszicht heet. Het oudste deel is uit 1777 en de laatste restauratie vond plaats in 1978.

Zoals op meer plaatsen langs de voormalige Zuiderzee is ook in Workum kenmerkend aardewerk te vinden. Het Workumer aardewerk is eenvoudig bruin met decoraties in ringeloortechniek.

MuseaBewerken

De stad kent meerdere musea. De bekendste daarvan is het Jopie Huisman Museum. Dit is een museum in Workum dat werken van kunstschilder Jopie Huisman exposeert. Het museum werd geopend in 1986, maar bevindt zich sinds 1992 op de huidige plek aan het Noard. Aan dezelfde straat zit ook het Museum kerkelijke kunst. Dit is een cultuurhistorisch museum. Sinds 1985 is het gevestigd in de pastorie naast de Sint-Werenfriduskerk. In de Waag van de stad zit het Museum Warkums Erfskip, over de geschiedenis van de stad. Daarnaast kent de stad enkele ateliers.

Sinds 2014 is het Kapper Doeleman & Scheermuseum in Workum gevestigd. Dit museum was oorspronkelijk gevestigd in Bakhuizen. Ook het Koeienmuseum Bijna alles over Koeien verhuisde naar Workum. Voor 2016 was het sinds 1997 gevestigd in een boerderij in Nijemirdum.

KerkgebouwenBewerken

De stad telt meerdere kerken. De Grote of Sint-Gertrudiskerk is uit de 15e eeuw. In 16e eeuw werd de kerk flink aangepast. Naast de kerk werd toen een kerktoren gebouwd, die opvallend genoeg los staat van de kerk. De Doopsgezinde kerk is een schuurkerk uit 1694. De Sint-Werenfriduskerk uit 1877 is een modernere kerk.

MolensBewerken

Workum had in zijn directe omgeving ooit zeventien molens, die verschillende taken hadden: zaagmolens, korenmolens en veel poldermolens. Er zijn nog drie poldermolens over: De Nijlânnermole, De Snip en Ybema's Mole.

ScheepvaartBewerken

In 2007 is de vaarweg naar de Fluessen geschikt gemaakt voor grotere, dieper stekende schepen.[2] De route is in het kader van het Friese Merenproject van de provincie Friesland verdiept en uitgebaggerd. De vaarweg is daarmee toegankelijk geworden voor schepen met een diepgang tot 1,90 m. De Workumertrekvaart, de vaarroute van Workum naar Bolsward, is ook uitgediept. De Diepe Dolte en Het Zool worden met elkaar verbonden door de Sluis Workum, een schutsluis.

Bij de stad staat aan de Hylperdyk bij de ingang naar de haven van Workum de Vuurtoren van Workum. De vuurtoren, die lokaal Toarntsje wordt genoemd, is een witte vierkante bakstenen toren die vroeger een lichtbaken was voor schepen op de Zuiderzee. De oorspronkelijk houten toren dateerde uit 1643, toen ook de dijk tussen Workum en Hindeloopen werd aangelegd. Later die eeuw of in de 18e eeuw werd de toren vervangen door de stenen vuurtoren.

SportBewerken

De stad kent meerdere sportverenigingen, zoals de Zeil Vereniging Workum, kaatsvereniging Workum, voetbalvereniging VV Workum, de tennisvereniging Rekke, Badmintonclub Workum, wielervereniging Workum, volleybalvereniging SVW twee paardensportverenigingen en de IJsclub Workum.

CultuurBewerken

 
De Woeste Leeuwen van Workum, fontein 11Fountains
 
zicht op de Séburch 9, rijksmonument

De stad kent meerdere culturele verenigingen, zoals de stichting Cultureel NUT, mannenkoor Laus Deo, brassband Cresendo Workum, vrouwenkoor Twa Lûd en de toneelvereniging De Paupers.

EvenementenBewerken

In de herfstvakantie worden jaarlijks de visserijdagen, het beurtveer en de strontrace georganiseerd. Op de dag voor Hemelvaart is de stad de finishplaats van de tweede dag van de jaarlijkse Elfstedenwandeltocht. Op Hemelvaartsdag lopen de wandelaars Workum weer uit, en komen via Bolsward en Harlingen in Franeker uit. Verder is er het shantykoor-festival.

VeekeuringsdagBewerken

Op de vierde woensdag van september wordt sinds 1900 een veekeuringsdag georganiseerd door de Veekeuringscommissie, die beoogt hiermee de fokkerij op een hoger plan te brengen. Het evenement vindt jaarlijks plaats op de Merk, het centrale marktplein van de stad, eventueel gecombineerd met een Gondelvaart in de avond.

In het begin werden alleen koeien gekeurd, later ook paarden. Alleen tijdens de oorlogen werden enkele keuringsdagen overgeslagen en in 2001 kon de veekeuring niet plaatsvinden door het mond-en-klauwzeer dat in Nederland was uitgebroken. Als alternatief plan werd er een pony-keuring gehouden, 's middags kon het stratenconcours gewoon doorgaan.

OnderwijsBewerken

Workum heeft een drietal basisscholen; 't Finster, de Sint Ludgerusschool en de openbare Basisschool De Pipegaal.

Voor middelbaar onderwijs moeten de kinderen naar het Marne College (voor vwo, havo, mavo, vmbo, lwoo) in Bolsward of de Bogerman Scholengemeenschap (voor vwo, havo, mavo, vmbo, lwoo) in Koudum.

VervoerBewerken

TreinstationBewerken

Workum heeft een treinstation: station Workum, dat is gelegen aan de spoorlijn Leeuwarden - Stavoren.

BusBewerken

Door Workum lopen de volgende buslijnen van Arriva:

AutoBewerken

De N359 is de provinciale weg, die langs Workum loopt. Bij een rotonde kan men afslaan om naar het centrum te gaan. Voor het station moet men de tegenovergestelde afslag nemen.

BegraafplaatsenBewerken

 
Joodse begraafplaats

Bekende (ex)-inwonersBewerken

De anatoom en zoöloog Petrus Camper was tussen 1773-1789 ook burgemeester van Workum.

Geboren in WorkumBewerken

Werkzaam in WorkumBewerken

Overleden in WorkumBewerken

Zie ookBewerken

Externe linksBewerken

  Zie de categorie Workum van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.