Brug (bouwwerk)

structuur die doorgang biedt door een weg, spoorlijn, rivier of ander obstakel te overspannen
(Doorverwezen vanaf Vaste brug)

Een brug is een bouwwerk of constructie als vaste of beweegbare verbinding voor het verkeer over een hindernis zonder de doorgang onder de verbinding te belemmeren. De hindernis kan onder meer bestaan uit een rivier, kanaal, kloof, dal, weg of een spoorweg. Het verkeer is in veel gevallen het wegverkeer en treinverkeer, maar kan in algemene zin ook de passage van wild (ecoduct) of van een waterloop (aquaduct) zijn.

De Pont du Gard, een Romeins aquaduct, werd na de Romeinse periode als brug over de Gardon gebruikt, en bleef zo bewaard.
Stenen boogbrug op de Myceense route (Arkadiko, 12e eeuw voor Christus).
De oude stuwdam/brug (16e eeuw) te Hyon.
Iron Bridge, de eerste gietijzeren brug ter wereld over de Severn in Engeland.
Een hangbrug voor voetgangers in Ghana.

Een brug kan ontworpen zijn om een spoorweg, rijbaan, kanaal (kanaalbrug) of waterleiding (aquaduct) te dragen. Een lange brug wordt, als hij over een andere weg of spoorlijn loopt, ook wel een viaduct genoemd. Bruggen over een waterweg hebben soms een beweegbaar onderdeel; bij een kruising met een weg of spoorweg zal men de brug hoog genoeg maken of anders een gelijkvloerse kruising aanleggen.

Bruggen worden in de regel van gewapend beton, metselwerk, staal (eerder gietijzer) geconstrueerd. Voor korte en kleinere bruggen kunnen andere materialen zoals hout en bamboe gebruikt worden. Een brug bestaat in hoofdzaak uit twee onderdelen:

  • de bovenbouw, waarover het verkeer en dergelijke gaat, en
  • de onderbouw, met pijlers en funderingen, die de krachten van de brug op de ondergrond overbrengt.

GeschiedenisBewerken

De eerste bruggen waren eenvoudige houten stammen of planken die een kleine beek overspanden. Daarna werden exemplaren van steen gemaakt, maar in eerste instantie alleen om het hout te ondersteunen. De boogbrug van natuursteen met cement werd voor het eerst door de Romeinen[bron?] geconstrueerd. Veel van deze bruggen hebben de eeuwen doorstaan; de bekendste is wellicht het aquaduct Pont du Gard in Frankrijk. Van baksteen gemetselde bruggen verschenen na de Romeinse tijd.

Met de industriële revolutie verscheen in 1779 de eerste gietijzeren brug, de Iron Bridge (Verenigd Koninkrijk), maar pas na de uitvinding van staal werd het mogelijk echt grote overspanningen te maken. Sinds het begin van de 20e eeuw worden ook veel bruggen gemaakt van beton en sinds het einde van de 20e eeuw zelfs van vezelversterkte kunststof. De brugtechniek ontwikkelt zich steeds verder en de bruggen worden dan ook steeds langer.

In de twintigste eeuw zijn veel bruggen over grachten in binnensteden verdwenen. Ze werden gesloopt nadat de waterwegen werden gedempt om ruimte te maken voor de auto.

Soorten bruggenBewerken

Bruggen kunnen in diverse types worden onderverdeeld, naar de manier waarop ze zijn geconstrueerd, naar hun gebruik en naar de manier waarop ze eventueel open kunnen:

Beweegbare bruggenBewerken

Op veel plaatsen waar verkeer het water kruist, is het niet mogelijk een vaste brug zo hoog te maken dat al het waterverkeer onder de brug door kan. Verder kan het nodig zijn (vanouds bij kastelen en steden) dat men de toegangsweg afsluit voor indringers. Vandaar dat er beweegbare bruggen zijn ontwikkeld. Er zijn bruggen die horizontaal blijven, zoals schuifbruggen, hefbruggen en draaibruggen. En er zijn bruggen die niet horizontaal blijven, waarvan het wegdek om een as draait evenwijdig met het water en min of meer loodrecht op de verkeersrichting. Het zijn onder meer valbruggen, klapbruggen, ophaalbrugen en basculebruggen.

Omstreeks 2000 is de eerste (kantel)brug gebouwd die draait om de x-as (dwars op de vaarweg).

Kiest men de z-as verticaal en dwars (haaks) daarop de x-as in de richting van de oeververbinding (bijvoorbeeld voor wegverkeer) en de y-as in de richting van de water- of vaarweg, dan zijn er de volgende typen bruggen:

 
Bewegingen van brugdelen: rotatie/translatie over x-, y- of z-as
rotatie translatie
x-as kantelbrug rolbrug, zweefbrug, opvouwbare brug, vlotbrug
y-as valbrug, oorgatbrug, ophaalbrug (of klapbrug), basculebrug (in bijzondere gevallen een staartbrug), opkrulbare brug, pontbrug, rolbasculebrug (met translatie langs de x-as) (geen praktische toepassing, want bewegen van de oeververbinding in het verlengde van de vaarweg is nutteloos)
z-as draaibrug, vlotbrug, kraanbrug, vliegtuigslurf; die laatste ook met verlenging langs de x-as en in mindere mate rotatie rond de horizontale y-as (hoogteverstelbaarheid) hefbrug, tafelbrug, afzinkbare brug. NB: een draaibrug heeft soms een opzetwerk of opzet-inrichting om door een kleine translatie de benodigde speling voor de rotatie te maken.

Een schipbrug bestaat uit een overbrugging (meestal) over een rivier waarbij de overspanningen rusten op bootjes. De hele brug kan zijwaarts worden verplaatst als er een schip moet passeren. De meeste van deze schipbruggen zijn in de loop van de 20e eeuw vervangen door hoge vaste bruggen.

Behalve deze bruggen, die om of langs een van de assen bewegen, zijn er tijdelijke bruggen, die bijvoorbeeld gebouwd worden door de genie van het leger als er geen mogelijkheid bestaat een rivier over te steken. In dat geval wordt vaak een pontonbrug of een baileybrug gebouwd.

Beweegbare bruggen zullen in het algemeen in de ruststand(en) geborgd zijn tegen niet-voorziene bewegingen door een vergrendeling. In de open stand mag de brug de vrije doorvaart niet belemmeren als gevolg van bijvoorbeeld winddruk of wegvallen van de aandrijfkracht. In de gesloten stand mag de brug niet ten opzichte van de oevers bewegen onder invloed van het passerende verkeer, waartoe een vergrendeling dient en/of opzet-inrichting die voor vaste oplegpunten zorgt.

Andere namenBewerken

 
Ter verduidelijking als je niet stopt voor de brug (opgenomen in Groningen)

Bruggen worden ook wel aangeduid met namen als: balk (balkje), bat, draai, heul, hoogholtje of kwakel, klap, pijp, til (tille), vonder of vlonder.

Bruggen naar constructieBewerken

balkbrug - boogbrug - cantileverbrug - hangbrug - integraalbrug - kraagbrug - kwakel - liggerbrug - plaatbrug - pontonbrug - schipbrug - touwbrug - tuibrug - vakwerkbrug - vierendeelbrug - vlotbrug

Bruggen naar functieBewerken

spoorbrug - verkeersbrug - voetgangersbrug - fietsbrug - wildviaduct - bewoonde brug

Een luchtbrug is geen brug in de strikte zin, maar een verbinding door de lucht, bijvoorbeeld om hulpgoederen te sturen naar een gebied.

MateriaalkeuzeBewerken

 
Romeinse brug in de Italiaanse Alpen

SteenBewerken

De ontwikkeling van bruggen houdt gelijke pas met de beschikbaarheid van de constructiematerialen. De Romeinse aquaducten zijn opgebouwd uit steen en keramiek. Deze materialen kunnen goed druk opnemen en daarom wordt veel gebruikgemaakt van boogvormen in de brug.

GietijzerBewerken

Rond 1840 gebruikte men gietijzer. Dit materiaal is zeer bros, heeft een lage treksterkte, maar een hoge druksterkte. Gietijzeren producten worden geproduceerd in mallen. Het element dat men wenst te construeren, moet eerst in hout gemaakt worden. Deze houten kopie van het element drukt men in een mal gevormd met zand. Indien het gietijzer in de zandvorm wordt gegoten, wordt de gewenste vorm verkregen. Er kunnen dus een grote verscheidenheid aan vormen worden geproduceerd. Uitwendig heeft gietijzer een korrelige structuur, omdat het in zand gevormd werd. Daardoor is gietijzer uitwendig goed te onderscheiden van smeedijzer en staal.

Smeedijzer en staalBewerken

Vanaf 1860 werden constructie-elementen van smeedijzer gebruikt. Het voordeel van smeedijzer is de hogere treksterkte, maar het heeft een lagere druksterkte dan gietijzer. Smeedijzer werd eerst gebruikt ter vervanging van de gietijzeren balken, daar waar deze op buiging belast werden (zowel druk als trek). Voor de kolommen werd langere tijd gebruikgemaakt van gietijzer, omdat kolommen idealiter alleen op druk belast worden. Vanaf 1880 breekt staal als constructiemateriaal door. Staal heeft een grote druksterkte en treksterkte. Het is ook zeer ductiel. Vandaar dat staal veel voor bruggen wordt gebruikt.

Gewapend betonBewerken

Vanaf het laatste decennium van de 19e eeuw worden bruggen uit gewapend beton gebouwd. Een pionier op dit vlak was François Hennebique, die vooral in België en Frankrijk actief was. In de jaren zeventig van de 20e eeuw is beton een populair bouwmateriaal voor bruggen over rivieren en kanalen geworden. De meeste bruggen worden gemaakt uit gewapend of voorgespannen beton.

Vezelversterkte kunststofBewerken

Bruggen kunnen sinds omstreeks 2000 ook geheel of gedeeltelijk worden gemaakt van vezelversterkte kunststof, ook wel aangeduid met 'composiet'. Dit materiaal kent een zeer hoge sterkte, voor zowel druk als trek.[bron?] Bruggen kunnen daardoor relatief licht en slank worden uitgevoerd. Er worden grofweg twee technieken gebruikt voor het vervaardigen van vezelversterkte kunststof in de bruggenbouw: vacuüminjectie en pultrusie. Pultrusie wordt het meest geleverd in planken, toegepast als dek op stalen liggers. Producten voorkomend uit vacuüminjectie (hetgeen in een mal gebeurt) zijn in de bruggenbouw meestal gebaseerd op het sandwichprincipe en kunnen, afhankelijk van de opbouw, hoogwaardiger eigenschappen halen dan pultrusieplanken. De in 2012 gebouwde stalen Uyllanderbrug te Diemen heeft een brugdek van kunststof.

Bekende bruggenBewerken

De Julianabrug op Curaçao

De Polyfytos brug in Griekenland

Brug in Shanghai

Brug in Ticino, Zwitserland

Kapellbrücke in Luzern, Zwitserland

Brug der Zuchten in Venetië

Lover Bridge of Tamsui in Taiwan

Golden Gate Bridge bij San Francisco

Müngstener Brücke, Duitslands hoogste spoorbrug, van gietijzer

Langste overspanning ter wereldBewerken

  Zie Lijst van langste hangbruggen ter wereld voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Een brug kan in principe eindeloos lang worden gemaakt. Er zijn wel grenzen aan de lengte van een enkele overspanning, het gedeelte tussen twee pijlers. De langste overspanningen komen voor bij hangbruggen.

Dit was in 2013 de top tien van de langste brugoverspanningen ter wereld:

Nr. Brug Land Type brug Overspanning Voltooid
1 Akashi-Kaikyo-brug   Japan Hangbrug 1.991 m 1998
2 Xihoumenbrug   China Hangbrug 1.650 m 2009
3 Grote Beltbrug   Denemarken Hangbrug 1.624 m 1998
4 Yi Sun-sin Brug   Zuid-Korea Hangbrug 1.545 m 2012
5 Runyangbrug   China Hangbrug 1.490 m 2005
6 Vierde Nanjing Yangtzebrug   China Hangbrug 1.418 m 2012
7 Humberbrug   Verenigd Koninkrijk Hangbrug 1.410 m 1981
8 Jiangyinbrug   China Hangbrug 1.385 m 1999
9 Tsing Ma Brug   China Hangbrug 1.377 m 1997
10 Hardangerbrua   Noorwegen Hangbrug 1.310 m 2013

Bekende bruggen in BelgiëBewerken

Bekende bruggen in NederlandBewerken

Bekende bruggen in andere landenBewerken

AustraliëBewerken

ChinaBewerken

CuraçaoBewerken

DenemarkenBewerken

DuitslandBewerken

FrankrijkBewerken

HongarijeBewerken

ItaliëBewerken

LuxemburgBewerken

PortugalBewerken

SpanjeBewerken

TsjechiëBewerken

TurkijeBewerken

Verenigd KoninkrijkBewerken

Verenigde StatenBewerken

ZwitserlandBewerken

ConstructiedelenBewerken

Zie ookBewerken

Algemeen:Ecotoop · Landvorm · Landschap · Landschapselement · Nederlandse landschappen
Vlakvormig:Abschnittsmotte · Achterkade · Beekdal · Beemd · Begraafplaats · Bolle akker · Bos · Brink · Brinkdorp · Broek · Del · Dorp · Droogmakerij · Duin · Eiland · Eng · Enk · Es · Esdorp · Fort · Geriefbos · Gors · Griend · Haven · Heuvel · Houtkade · Inlaag · Karreveld · Kerkhof · Kolk · Kraag · Kreek · Kreekrug · Kromakker · Kwelder · Landgoed · Legakker · Lintdorp · Luchthaven · Maat · Made · Mede · Marke · Meer · Meerstal · Meetje · Meet · Moeras · Mijnsteenheuvel · Oeverwal · Pestbosje · Petgat · Pingoruïne · Plas · Poel · Polder · Raatakker · Rak · Redoute · Rivier · Rivierstrand · Rustbosje · Schans · Schol · Schor · Slik · Sluis · Stad · Stelle · Stinswier · Strand · Strandwal · Strang · Stroomrug · Struweel · Stuwmeer · Stuwwal · Terril · Terp · Uiterwaard · Veenkoepel · Veenlens · Veenkolonie · Veenpolder · Veenplas · Veenterp · Ven · Vesting · Viskenij · Visvijver · Vliedberg · Vliegveld · Vloeiveld · Vloeiweide · Waai · Wad · Weel · Weide · Weiland · Wiel · Wierde · Zee
Lijnvormig:Aarden dam · Aquaduct · Autosnelweg · Autoweg · Bandijk · Barrage · Beek · Berceau · Berm · Boezem · Brandsloot · Dam · Diep · Dijk · Doodweg · Dromerdijk · Enkwal · Fietspad · Fietsstrook · Gracht · Grubbe · Haag · Ha-ha · Heg · Holle weg · Houtkant · Hessenweg · Houtsingel · Houtwal · Jaagpad · Kaai · Kade · Kanaal · Kerkpad · Krib · Laan · Landscheiding · Landgraaf · Landweer · Lijkweg · Maar · Molengang · Muraltmuur · Opvaart · Ossengang · Pad · Reeweg · Ringdijk · Ringvaart · Rivier · Schipsloot · Schipvaart · Schurveling · Singel · Singelgracht · Slaperdijk · Sloot · Snelweg · Spoorweg · Steenberg · Strandhoofd · Strekdam · Stuwdam · Tiendweg · Trambaan · Trekpad · Trekvaart · Trottoir · Tunnel · Turfvaart · Tuunwal · Uiterdijk · Vaart · Veenkade · Veendijk · Vlechtheg · Voetpad · Wakerdijk · Wandelpad · Weg · Wetering · Wieke · Wijk · Wierdijk · Wildwal · Zeedijk · Zwetsloot
Puntvormig:Banpaal · Bermmonument · Boe · Boerderij · Boerenkuil · Boô · Borg · Brug · Buitenplaats · Burcht · Coupure · Daliegat · Dobbe · Duiker · Eendenkooi · Galg · Gemaal · Grafheuvel · Grenspaal · Hagelkruis · Havezate · Hoeve · Hollestelle · Hoogholtje · Hunebed · Inlaat · Inundatiesluis · Kasteel · Kerkgebouw · Kwakel · Molen · Mottekasteel · Overlaat · Overweg · Pijp · Pomp · Ringwalburcht · Rolpaal · Schaapvolt · Stuw · Til · Turfput · Veenput · Verlaat · Viaduct · Vijver · Voorde · Waterpomp · Waterput · Watertoren
  Mediabestanden die bij dit onderwerp horen, zijn te vinden op de pagina Brug op Wikimedia Commons.