Kusttram

tram langs de Belgische kust

De Kusttram is de tram die rijdt op de tramlijn langs de Belgische kust. De lijn begint bij station Knokke, nabij de grens met Nederland, en eindigt bij station De Panne in Adinkerke, nabij de grens met Frankrijk. Met een lengte van circa 67 kilometer is het de langste tramlijn ter wereld.[5] De spoorwijdte is 1000 millimeter (meterspoor). De lijn is ingericht voor eenrichtingtrams, maar indien nodig kan er ook achteruit gereden worden, en/of op het "verkeerde" spoor. De tram wordt sinds 1991 geëxploiteerd door Vlaamse Vervoermaatschappij De Lijn.

Kusttram
Tussen Oostende en Middelkerke heeft men vanuit de Kusttram uitzicht op de Noordzee.
Tussen Oostende en Middelkerke heeft men vanuit de Kusttram uitzicht op de Noordzee.
Basisgegevens
Locatie Belgische kustlijn, België
Vervoerssysteem Tram
Startdatum 1885
Lengte trajecten ca. 67 km
Aantal lijnen 1
Lijn(en) 1DeLijn icon 0 kusttram.svg
Aantal stations 67
Spoorwijdte 1.000 mm
Uitvoerder(s) De Lijn
Operationele gegevens
Maximumsnelheid 78 km/h
Portaal  Portaalicoon   Openbaar vervoer
De kuststreek met tram en spoorlijnen in 1905. Veel locaties langs de kust waren nog onbebouwd.
Kusttram route (interactieve kaart)
Kaart van het buurtspoorwegennet van West-Vlaanderen.
Elektrische tram te Wenduine in de jaren 1920.
Typische NMVB-tram uit de jaren 1970 met twee aanhangwagens in De Panne (1981).
Nog in oorspronkelijke staat verkerende gekoppelde BN-trams, toen die mogelijkheid nog werd gebruikt. Trams van de serie 6100, die later naar Charleroi gingen (Oostende, augustus 1981).
Een van een nieuwe kop voorziene tram bij het station van Oostende (2016).
De Vlaamse Kusttram in De Haan, komende van Knokke en onderweg naar De Panne (augustus 2012).
De tram op een sluisbrug in de haven van Oostende (maart 2016).
HermeLijn 6340 bij het Station Oostende (juni 2010).
De tramhalte bij het Station De Panne geeft aansluiting op de treinen van de NMBS (juli 2011).
Kusttram
uSTR+luSTR+r{{{3}}}
uSTRuBHFKBHFaq Knokke, Station
lijn 51B naar Y Dudzele[1]
uSTRluABZgl+ruKBSTeq Stelplaats Knokke-Heist (ook museumtrams)
BSicon .svguHSTBSicon .svg Duinbergen, Watertoren
BSicon .svguHSTBSicon .svg Duinbergen, Duinbergen
BSicon .svguHSTBSicon .svg Heist, Heldenplein
BSicon .svguHSTBSicon .svg Heist, Dijk
BSicon .svguHSTBSicon .svg Zeebrugge, Zeesluis
BSicon .svguABZgluSTR+r n. brug Pierre Vandammesluis (dubbelspoor)
BSicon .svguWBRÜCKE1uWBRÜCKE1 Pierre Vandammesluis
BSicon .svguABZg+luSTRr v. brug Pierre Vandammesluis (dubbelspoor)
BSicon .svguHSTBSicon .svg Zeebrugge, Kerk
BSicon .svgumKRZBSicon .svg lijn 202 van Zweedse Kaai naar Zeebrugge-Dorp[2]
BSicon .svguABZgluSTR+r n. brug Visartsluis (Straussbrug) (enkelspoor)
BSicon .svguWBRÜCKE1uWBRÜCKE1 Visartsluis
BSicon .svguABZg+luSTRr v. brug Visartsluis (enkelspoor)
BSicon .svguHSTBSicon .svg Zeebrugge, Vaart
BSicon .svgumKRZoBSicon .svg lijn 51A van Zeebrugge-Strand naar Y Blauwe Toren
BSicon .svguHSTBSicon .svg Zeebrugge, Strandwijk
BSicon .svguWSLg+lBSicon .svg Keerlus
Duinse polders
BSicon .svguHSTBSicon .svg Blankenberge, Duinse polders
BSicon .svguHSTBSicon .svg Blankenberge, Sealife-Floreal
BSicon .svguHSTBSicon .svg Blankenberge, Pier
BSicon .svguHSTKBHFaq Blankenberge, Station
lijn 51 naar Brugge[3]
BSicon .svguHSTBSicon .svg Blankenberge, Markt
uENDEaquABZgr+rBSicon .svg keerdriehoek Harendijke
BSicon .svguHSTBSicon .svg Wenduine, Harendijke
BSicon .svguHSTBSicon .svg Wenduine, Manitoba
BSicon .svguHSTBSicon .svg Wenduine, Centrum
BSicon .svguHSTBSicon .svg Wenduine, Molen
BSicon .svguHSTBSicon .svg Wenduine, Konijnenpad
BSicon .svguWSLg+lBSicon .svg Keerlus
Zwarte Kiezel
BSicon .svguHSTBSicon .svg De Haan, Zwarte Kiezel
BSicon .svguHSTBSicon .svg De Haan, Waterkasteellaan
BSicon .svguHSTBSicon .svg De Haan, Aan zee (tramstation uit 1902)
BSicon .svguHSTBSicon .svg De Haan, Preventorium
BSicon .svguHSTBSicon .svg De Haan, Vosseslag
BSicon .svguHSTBSicon .svg Bredene, Renbaan (abri uit 1924)
BSicon .svguHSTBSicon .svg Bredene, Campings
BSicon .svguHSTBSicon .svg Bredene, Aan zee
BSicon .svguHSTBSicon .svg Oostende, Duin en zee
BSicon .svguHSTBSicon .svg Oostende, Weg naar Vismijn
BSicon .svguABZgl+luKBSTeq Stelplaats Oostende Slijkensesteenweg
BSicon .svguABZgluSTR+r n. brug Demeysluis (dubbelspoor)
BSicon .svguWBRÜCKE1uWBRÜCKE1 Demeysluis
BSicon .svguABZg+luSTRr v. brug Demeysluis (dubbelspoor)
dSTR+ldSTRqumKRZoBSicon .svg lijn 50F van Oostende-Zeehaven
dSTRdSTR+lumKRZoBSicon .svg lijn 50A van Brussel-Zuid
vÜSTueABZg+luexKBSTeq Stelplaats Oostende Kaaistation (opgeheven)
vKBHFeuHSTBSicon .svg Oostende, Station
BSicon .svguHSTBSicon .svg Oostende, Marie-Joseplein (abri uit 1909)
BSicon .svguHSTBSicon .svg Oostende, Koninginnelaan
BSicon .svguABZgl+luKDSTeq HoofdWerkplaats Nieuwpoortse Steenweg[4]
BSicon .svguHSTBSicon .svg Oostende, Renbaan
BSicon .svguHSTBSicon .svg Oostende, Northlaan
BSicon .svguHSTBSicon .svg Oostende, Mariakerke Bad
BSicon .svguHSTBSicon .svg Oostende, Ravelingen
BSicon .svguHSTBSicon .svg Oostende, Raversijde
BSicon .svguHSTBSicon .svg Oostende, Domein Raversijde
BSicon .svguHSTBSicon .svg Middelkerke, De Greefplein
BSicon .svguHSTBSicon .svg Middelkerke, Casino
BSicon .svguHSTBSicon .svg Middelkerke, Verhaeghelaan
BSicon .svguHSTBSicon .svg Middelkerke, Krokodiel
BSicon .svguHSTBSicon .svg Westende, Belle Vue
BSicon .svguABZgluSTR+r
BSicon .svguHSTuSTR Westende, Bad
Keerlus
BSicon .svguABZgluSTRr
BSicon .svguHSTBSicon .svg Westende, Sint-Laureins
BSicon .svguHSTBSicon .svg Lombardsijde, Zeelaan
vanaf mei 2019
BSicon .svgueABZgluexSTR+r
BSicon .svguSTRuexHST Lombardsijde, Bad
tot april 2019
BSicon .svguSTRuexHST Lombardsijde, Dorp
tot april 2019
BSicon .svguHSTuexSTR Lombardsijde, Schoolstraat
vanaf mei 2019
BSicon .svguSTRuexHST Lombardsijde, YMCA
tot april 2019
BSicon .svgueABZg+luexSTRr
BSicon .svguWBRÜCKE1BSicon .svg Ganzepoot
BSicon .svguHSTBSicon .svg Nieuwpoort, Stad
BSicon .svguHSTBSicon .svg Nieuwpoort, Cardijnlaan
exSTR+luemKRZexBHFq lijn 74, Station Nieuwpoort-Stad opgebroken
exSTRuHSTBSicon .svg Nieuwpoort, Ysermonde
exKBHFeuHSTBSicon .svg Nieuwpoort, Bad, Station
BSicon .svguHSTBSicon .svg Nieuwpoort, Zonnebloem
uENDEaquABZgr+rBSicon .svg keerdriehoek Zonnebloem
BSicon .svguHSTBSicon .svg Oostduinkerke, Groenendijk Bad
BSicon .svguHSTBSicon .svg Oostduinkerke, Duinpark
BSicon .svguHSTBSicon .svg Oostduinkerke, Bad
BSicon .svguHSTBSicon .svg Oostduinkerke, Schipgat
BSicon .svguHSTBSicon .svg Koksijde, Lejeunelaan
BSicon .svguHSTBSicon .svg Koksijde, Bad
BSicon .svguHSTBSicon .svg Koksijde, Ster Der Zee
BSicon .svguHSTBSicon .svg Koksijde, Sint-Idesbald
BSicon .svguHSTBSicon .svg De Panne, Golfstraat
BSicon .svguHSTBSicon .svg De Panne, Centrum
BSicon .svguHSTBSicon .svg De Panne, Esplanade
BSicon .svguABZgl+luKBSTeq DP Stelplaats, nu in dienst als museumbewaarplaats
BSicon .svguHSTBSicon .svg De Panne, Kerk
BSicon .svguHSTBSicon .svg De Panne, Moeder Lambic
BSicon .svguHSTBSicon .svg De Panne, Plopsaland
BSicon .svguHSTBSicon .svg De Panne, openlucht stelplaats (geen halte)
uSTR+luABZgr+rSTR+l lijn 73 van Deinze
uBSTuSTRSTR Opstelsporen Adinkerke
uSTRuBHFBHF De Panne, Station
uSTRluSTRrSTR lijn 73 naar Duinkerke (gesloten)

GeschiedenisBewerken

De Kusttram is onderdeel van De Lijn, maar is een overblijfsel van het Belgische streektramnet van de Nationale Maatschappij van Buurtspoorwegen (NMVB).

Aanleg, elektrificatie en verpachting van de lijnBewerken

De eerste buurttramlijn aan de kust werd in 1885 aangelegd tussen Oostende en Nieuwpoort-Stad, langs de dorpen.[6] De opening was op zondag 5 juli 1885.[7] Deze stoomtramlijn werd op 18 juli 1886 verlengd tot Veurne langs Koksijde-dorp. De huidige elektrische route langs de badplaatsen werd pas later gebouwd, samen met de ontwikkeling van de badplaatsen. Het eerste deel was Oostende (Keizerskaai, nu Vindictivelaan) – Middelkerke-Bad op 19 juli 1897. Deze tramlijn is als elektrische lijn aangelegd door de maatschappij TEOL[8] (overgenomen door de NMVB in 1904). Geleidelijk aan werden meer delen van de kustlijn aangelegd en werd de hoofdroute verlegd naar de kust. Op 10 juli 1926 werd de laatste schakel, Groenendijk-Bad – Koksijde-Bad, van de huidige lijn Oostende – De Panne in dienst genomen. Daar waar er dubbelspoor was reed de stoomtram tot circa 1907 links, naar voorbeeld van de trein.[7] Omdat er haast was bij de aanleg, was het gebruikelijk dat de vergunning pas 1 of 2 jaar na de opening verleend werd.[9]

Op 1 augustus 1886 werd de lijn Oostende – Bredene-Dorp – De HaanBlankenberge in dienst genomen.[7] De huidige route via Bredene-aan-Zee werd op 8 juli 1905 geopend. De nog ontbrekende schakel BlankenbergeHeist[10], van de lijn Oostende – Knokke, kwam op 7 oktober 1908 in dienst. Tussen Harendijke en Blankenberge park was de route oorspronkelijk veel korter dan nu, want er was nog geen (jacht)haven.[11] Bij het station was er een spoor naar het treinspoor.[12] Tussen Blankenberge en Zeebrugge reed de tram toen met behulp van een derde rail die tussen de treinrails lag.[13] De lijn werd nog verlengd naar Het Zoute (1912), Oosthoek Siska (1928) en tot Retranchement in Nederland (1929), waar er aansluiting was op de SBM-lijnen.

De exploitatie van de kustlijnen werd vanaf 22 april 1927 verpacht aan de "Société pour l'Exploitation des Lignes Vicinales d'Ostende et des Plages belges" (SELVOP), een maatschappij van de groep Electrorail van Baron Empain. De NMVB nam op 1 januari 1956 de exploitatie over in eigen beheer.[14] Tussen 1903 en 1930 was er een stoomtramlijn van Nieuwpoort-stad via Nieuwpoort-bad en de Kinderlaan naar Oostduinkerke-dorp en Veurne.[15] .

In 1909 werd begonnen met de elektrificatie met 600 volt gelijkspanning van Oostende naar Blankenberge (zowel de dorpen- als de zeeroute).

Tijdens de Eerste Wereldoorlog was de Kusttram onderbroken bij Nieuwpoort, waar de frontlinie begon. Aan beide kanten werd er druk gebruik gemaakt van de tramsporen, en werden vele tijdelijke lijnen aangelegd; zelfs tot in Frankrijk. Militairen verzorgden de dienst, onder bevel van Baron Empain, die tot generaal was benoemd. In de loop van 1919 werd de tramdienst hernomen.[16] Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd langs de kust de Atlantikwall gebouwd. Hierdoor was het hele kustgebied militair domein en waren er reisbeperkingen. De inwoners aan de kust moesten een speciale toestemming vragen om naar het binnenland te reizen.

Er waren gelijkvloerse kruising met treinsporen te Nieuwpoort(tot 1966)[17] Oostende(in de haven,tot 1992)[18] en Zeebrugge.(tot ca.2017)[19] Te Nieuwpoort was er eerst een treinstation t.h.v. de huidige Astridlaan. Een havenspoor liep door de spoor-drie-hoek van de stoomtram. De stoomtram reed vanaf 1889 m.b.v.een derde rail in het treinspoor naar Nieuwpoort-bad.[20] Na WO 1 was Nieuwpoort-stad geheel verwoest, en werden de spoorlijn en het station verderop opnieuw opgebouwd. Sindsdien was er een tram/treinkruispunt bij halte Cardijnlaan[21].Inmiddels is daar niets meer van te zien. De spoorlijn is nu grotendeels fietspad. Er waren ooit plannen voor een Museumtramlijn, en daarom vind je nu langs het traject nog tram-stootblokken.[22] Op de kaai nabij de vismijn te Nieuwpoort-stad waren goederensporen voor tram en trein. Voor 1914 reed de stoomtram over alle sluisbruggen. Omdat die daarna verwoest werden, werd in 1919 een tijdelijke brug op ongeveer de huidige plek gebouwd naast de sluizen. Pas in 1955 kwam de huidige brug er.[23]

Op 1 augustus 1929 werd het laatste deel elektrisch in gebruik genomen. Dat was in De Panne.[13] Daarmee was de hele Kusttram op ongeveer de huidige route geëlektrificeerd.[24][25] In Zeebrugge was er tot circa 1978 nog geen grote zeesluis, dus ook geen omleidingssporen. Deze waren er wel bij de kleine zeesluis. Er was wel een dam, en daarop reden tram en trein in de jaren 40 en 50 "samen" op één spoor (smalspoor in normaalspoor)[13]. Bij Zeebrugge Strandwijk was er vroeger een zijlijn die ver de Havendam in zee op ging, parallel aan het treinspoor. Ongeveer tussen Bredene Campings en Bredene Renbaan lag de trambaan vroeger meer in de duinen.[26] Bij de halte Renbaan was er vroeger een afbuigend spoor naar de voormalige renbaan, dat aansloot op de lijn via Bredene-Dorp. [7] Op 22 april 1927 werd de Kusttram verpacht aan de "Société pour l'Exploitation des Lignes Vicinales d'Ostende et des Plages belges" (SELVOP) een dochtermaatschappij van de Empain holding. Op 1 januari 1956 werd de pacht aan SELVOP beëindigd en nam de NMVB de tram weer in eigen beheer.

In 1940 wilde SELVOP de-lijn-via-de-dorpen al opbreken, maar de oorlog voorkwam dat. Dat uitstel kwam goed uit,want eind 1942 moest de bovenleiding langs zee tussen Oostende en Middelkerke op Duits bevel worden verwijderd. Sindsdien reden er weer stoomtrams. Later werd het geheel verboden om langs zee te rijden. Toen werd er via de oude route op de Nieuwpoortse Steenweg gereden. Daar was geen bovenleiding, en dus werden de trams te Lombardsijde-dorp overgenomen door een stoomtram, en langzaam naar Oostende gesleept. Na de bevrijding op 8-9-1944 werd de zee-route rap hersteld, en vanaf half december kon de hele lijn weer elektrisch bereden worden.[27]

In eigen beheer vanaf 1956Bewerken

Op de trams waren twee lijnnummers en lijnkleuren in gebruik: 1 (rood) voor Knokke-Oostende, en 2 (blauw) voor De Panne-Oostende.[28] Administratief werden de lijnnummers 765 en 768 gebruikt. In 1982 noemt de NMVB de kustlijn nog "spoorlijn".[29] Daarom waren er ook overwegen met treinlichten. Nu is er nog één. Er zijn nog wel Sint Andries-kruisen aanwezig, vooral in De Panne.

Bestemmingsaanduidingen op rode of blauwe achtergrond bleven in gebruik tot circa 2006; waarna dit digitaal en fluogeel werd. Korte ritten werden decennialang aangeduid door het cijfer van de lijn te doorkruisen met een schuine streep. Na de NMVB-periode zijn de lijnnummers verdwenen.

In 1953 kwam er een natuurstenen stationsgebouw aan de halte Heldenplein in Heist. Er zat een lijnwinkel in, en de toeristische dienst. In 2008 werd de halte verplaatst en eind 2011 werd het oude tramstation dat al jaren leegstond, afgebroken.[30][31]

In 1948-1949 waren er proeven met de eerste PCC-tram in Europa. Op de hele kustlijn, en van Knokke naar Brugge. Het was geen aanleiding om meer van deze trams op de kustlijn in dienst te stellen. Er zijn wel foto's van. Het proefexemplaar kwam in één geheel uit de USA. Deze bestaat niet meer, maar er zijn nu wel weer twee PCC-trams aanwezig op de kustlijn ; één uit Den Haag, en één uit Gent.[32]

Bij halte Westende-Bad stond tussen de sporen een stationsgebouw uit de begintijd. Begin jaren 1970 moest het wijken voor wegverbreding.[33] Tegenwoordig is de weg weer versmald. Sindsdien is het stationsgebouw in De Haan het enige Belgische tramstation van vroeger dat er nog is én waar nog een tram stopt. Met het trammelant-festival wordt ieder jaar gevierd dat het dorp ontstond dankzij de Kusttram.

Vermoedelijk op 30 juni 1967 werd de Kusttram in Knokke onder dwang[34] ingekort tot het spoorwegstation.[35] Dit was tevens de laatste opheffing van het buurtspoorwegnet in West-Vlaanderen. De stadsnetten van Oostende, Knokke, Brugge en in de Westhoek waren al in de jaren vijftig opgeheven, evenals de lijnen via de dorpen.[7] In 1998, na de opsplitsing van de buurtspoorwegen in 1991, werd de Kusttram verlengd van het oude eindpunt De Panne Esplanade naar het station De Panne te Adinkerke op ongeveer het oude tracé van de vroegere tramlijn 13/14/21 (zie Buurtspoorwegen van de provincie West-Vlaanderen). Vanaf het centrum was er tussen 1910 & 1914 een hoteltrammetje naar hotel des dunes bij st.idesbald. Pas vanaf 1914 ging de stoomtram doorrijden van Koksijde-bad via st.idesbald naar De Panne. Tussen Koksijde-bad en dorp was er van 1904-1909 een paardentram.[36] In de haven van Oostende waren er tramsporen om goederen over te laden. Er was een electrisch omleidingsspoor via de Stapelhuisstraat, Camerlinkstraat en Vergunningenstraat. [37]

Tot in de jaren 1970 reed de tram één keer per uur. Wel kon de tram in de spits drie aanhangwagens trekken. In het zomerseizoen waren er extra diensten. Dan werd er in de middag om de 20,30 of 40 min.gereden.[38] In de jaren 1970 zag het er naar uit dat de hele lijn opgeheven zou worden. De baan en de trams waren verouderd, en het autoverkeer nam steeds meer toe. Ooit reed de tram zonder wegen naast de baan dwars door de duinen, maar inmiddels was er een vierbaansweg aangelegd langs bijna de hele lijn. Alles moest wijken voor de auto. Perrons ook, dus moest je de weg oversteken om in/uit de tram te stappen[39] En de auto's mochten 120 km. per uur rijden. Zeer onveilig dus. Maar toen begon het tij te keren. Eind jaren zeventig, begin jaren tachtig, kwam daar verandering in en werd de trambaan vernieuwd en de dienst uitgebreid. In 1980 ontving de Kusttram ook vijftig moderne enkelgelede trams met chopperbesturing. Door de Belgische "wafelijzerpolitiek", waarbij tegenover een overheidsinvestering in Wallonië altijd een even grote in Vlaanderen (en andersom) moest staan, waren dat veel meer trams dan voor de kustlijn noodzakelijk. Bovendien waren de zware trams eigenlijk bedoeld voor gebruik in premetrotunnels en op viaducten (zoals in Charleroi veel voorkomt). Door de lange remweg van dit materieel was het aantal (dodelijke) ongelukken relatief groot. Maar door vele maatregelen (onder andere meer waarschuwingslichten en minder kruisingen) is het aantal ongevallen sterk gedaald.[40] In 1997 waren er 166 Kusttram-incidenten, terwijl er in heel West-Vlaanderen 6700 ongevallen waren. Volgens Hugo van Wesemael, toenmalig directeur-generaal van De Lijn, kon er daarom gesteld worden dat de Kusttram nog steeds het meest veilige vervoermiddel blijft aan de kust.[41] In 81% van de gevallen was anno 2011 een andere weggebruiker de veroorzaker van het tramongeval.[42] Onoplettende toeristen zijn een groot gevaar. Daarom is er ieder jaar een veiligheidscampagne en zijn er ieder jaar afleveringen van het wekelijkse VRT-programma "Kijk uit" die geheel aan de Kusttram zijn gewijd.[43] Voor de reiziger werd het later ook weer veiliger: eerst ging de maximum snelheid voor auto's omlaag; later werden de perrons verbreed, en de wegen daarom versmald.

De klassieke enkelrichting type S-Oostende trams met aanhangrijtuigen werden in het begin van de jaren tachtig van de vorige eeuw afgevoerd en tijdelijk opgesteld bij het station van Diksmuide.[44] De vervoersbewijzen werden vroeger verkocht en gecontroleerd door een controleur die zich tussen de rijtuigen verplaatste door deuren tussen de rijtuigen te gebruiken. Bij de type S-Oostende tram was hiervoor aan de achterkant een deur voorzien om zich naar de aanhangrijtuigen te begeven tijdens het rijden. Het was niet toegelaten voor reizigers om deze deuren te gebruiken. Deze deuren waren alleen van de binnenkant te openen met een sleutel.[45] In de zomer waren er om de conducteurs te ontlasten bij de meeste drukke haltes verkoopkantoren geopend. In de winter waren er ook trams zonder conducteurs waardoor de reizigers zonder kaartje voorin moesten instappen om bij de bestuurder een kaartje te kopen. De abonnementhouders konden dan wel in de aanhangrijtuigen instappen. Het zonetarief werd als proef ingevoerd aan de kustlijn op 1 september 1981. De nationale Z-Kaart (strippenkaart)[46] van dit tariefsysteem konden de reizigers zelf afstempelen bij automaten in de trams en stations.

De moderne Kusttrams.Bewerken

Er werden twee series gemaakt: een voor de kust (serie 6000; 49 stuks) en een voor Charleroi e.o. (serie 6100; 54 stuks). Omdat er in Charleroi nog weinig was aangepast en serie 6000 nog niet klaar was, ging een groot deel van de serie 6100 eerst naar de kust. Vanuit de fabriek in Brugge, dus dichtbij. Het verschil tussen de twee series is vooral dat de serie 6000 uit eenrichtingsvoertuigen bestaat en de serie 6100 uit tweerichtingsvoertuigen, met aan beide zijden deuren en twee volledige stuurposten aan beide uiteinden. Pas toen de serie 6000 vanaf 1982 geleverd werd ging dat deel van de serie 6100 naar Charleroi, op twee stuks na. Prototype 6000 werd wel in 1980 geleverd. De 6102,6103(2) en 6131 zijn nooit in Charleroi geweest.[7] (6131 bestaat niet meer)[47]. De nieuwe 6102 & 6103(1) kwamen bij een testrit in 1981 in dichte mist met elkaar in botsing. De schade was zodanig dat de 2 onbeschadigde delen werden samengevoegd tot een "nieuwe" 6102. In 1984 leverde BN een nieuwe 6103(2) aan Charleroi.[48] Ook de serie 6000 is allang niet meer compleet. Na diverse ongevallen zijn diverse delen verwisseld, en daarmee diverse nummers verdwenen.[49]

In plaats van lange treinen te rijden met drie aanhangwagen, moest gezien de beperkte capaciteit van de nieuwe trams, veel vaker gereden worden. Dit had het voordeel dat de hogere frequentie aantrekkelijk was en extra reizigers opleverde. Om de spitstrams te versterken werd oorspronkelijk gedacht aan het gekoppeld rijden. Hier werd echter (zeer) beperkt gebruik van gemaakt.[bron?][50] De koppelblokken waren het gevaarlijkst, omdat ze uitsteken en massief waren. Daarom zijn ze geleidelijk verwijderd, die aan de voorkant het eerst.

Exploitatie De Lijn vanaf 1991Bewerken

Op 1 januari 1991 nam de De Lijn officieel de exploitatie van de voormalige Nationale Maatschappij van Buurtspoorwegen over. De organisatie was ter voorbereiding hiervan al opgesplitst. De vervanging van de beschildering en logo's ging geleidelijk. Enkele trams hadden nog maar pas het nieuwe NMVB-kleurenschema. Dat project is stopgezet. Foto's zijn dan ook zeldzaam.

De vernieuwde baan en de nieuwe trams maakten het mogelijk om sneller en vaker te rijden. Samen met een grote publiciteitscampagne (de "Zonnelijn" en "een zee aan attracties" zorgde dat er voor dat de Kusttram weer populair werd, maar nu als moderne sneltram.[7] Jarenlang werd er in de zomer extra gereden tussen Nieuwpoort-Bad en Blankenberge Duinse polders. Op dat traject reed er dan elke 7,5 min. een tram, en op rest van de lijn om de 15 min. Dat bleef zo tot dat het zo druk werd dat er in de zomer op de hele lijn om de 10 minuten gereden ging worden. Plus vaak nog extra tussen Westende-Oostende(-De Haan). In de zomer van 1989 waren bijna alle trams actief, waaronder maar liefst 28 thema-trams; in de winter slechts 10.[51]

Het materieel, officiële naam LRV (Light Rail Véhicule) maar meestal BN's genoemd naar zijn maker La Brugeoise et Nivelles, was oorspronkelijk enkelgeleed, maar in 1994 en 1996 werden zestien trams voorzien van een middenbak met lage vloer en een extra loopdraaistel. De overige trams kregen vanaf 2002 een andere middenbak. Alle trams zijn nu dus nog veel zwaarder, maar kunnen nog steeds zo'n 80 km per uur halen.

Per 1 juli 1998 is de lijn verlengd naar het spoorwegstation De Panne.[52] De officiële opening was op 26 juni.

Het oude eindpunt heeft diverse vormen gekend. De trams stonden gewoon stil op straat, wat dus hinderlijk was. De verlenging was dus ook wat dat betreft een hele verbetering.

De oude stelplaats in De Panne is decennia in gebruik geweest voor bussen. Alleen buiten konden er nog trams staan. De sporen en bovenleiding waren deels verwijderd. Na de verlenging in 1998, waarbij er ook plaats voor bussen kwam nabij Plopsaland, werd de oude stelplaats hersteld. Alle sporen en bovenleiding werden in ere hersteld, en sinds 2004 is het in gebruik voor museumtrams.

Bij calamiteiten kunnen Kusttrams tegen de rijrichting in rijden. Daarnaast zijn en waren er plaatsen waar dat regelmatig voorkomt/kwam. Het komt het meest voor in Zeebrugge op het omleidingsspoor op de enkelsporige brug bij halte Vaart. Richting Knokke rijdt de tram dan in de tegenrichting, en dat zorgt soms voor chaos bij het tegemoetkomende (vracht)verkeer. Er zijn twee rijbanen, waarvan een met rails. Maar vroeger was er maar één rijbaan voor alle verkeer. Die brug wordt weinig gebruikt omdat er weinig scheepvaart is. Op deze plaats komt een nieuwe grote zeesluis. Bij de grote zeesluis twee haltes verderop kan er in de tegenrichting gereden worden als een van de enorme sluisbruggen niet bruikbaar is. De omleidingssporen hier worden dagelijks gebruikt, want hier is veel scheepvaart. In Oostende kwam spookrijden voor in de IJzerstraat, in het centrum. Dit geldt ook voor de oude keerlus door de smalle straatjes bij het station. Maar in de Sportstraat en op de Nieuwpoortse Steenweg is het nog wel mogelijk.

Er wordt meestal op zicht gereden, maar op diverse plaatsen zijn er wel allerlei seinlichten. Vooral in Oostende en Zeebrugge. Dit zijn niet meer de ouderwetse NMVB-seinlichten zoals die op de lijn Charleroi-Anderlues nog in gebruik zouden zijn. Bij spoorvernieuwing worden tijdelijke seinlichten gebruikt. Bij calamiteiten geeft de dispatching (verkeersleiding) in Oostende aan welke tram door mag gaan over enkelspoor. Zij kunnen dat zien, want de Kusttrams hebben GPS.[53] Het GPS-systeem werkt samen met het KAR-systeem, dat moet zorgen voor altijd groen licht voor de tram.[54]

Het spectaculairste ongeval gebeurde in winter 2011. Een nachtelijke "ontijzelingstram" ontspoorde met hoge snelheid in de bocht bij Nieuwpoort-bad, omdat de chauffeur in slaap was gevallen. Gelukkig stond er geen gebouw meer op die hoek, en waren er geen gekwetsten. Maar de complete tram was van de rails geraakt, en de wagenbak was losgekomen. Er waren 4 grote hijskranen nodig om de tram op een wagen te laden.[55] Onder politie-escorte kwam die wagen aan. Het kruispunt was vele uren afgesloten,en er konden ook geen trams of bussen rijden. Of deze tram(6035) hersteld kon worden is onduidelijk, omdat er geen actuele gegevens te vinden zijn.

HedenBewerken

Alhoewel het niet op de trams vermeld staat, heeft de lijn officieel het lijnnummer 0, dat ook op de haltepalen en in de dienstregeling vermeld staat. Dit geldt voor de gehele lijn.

In de zomer rijden zes trams per uur per richting over het gehele traject. Voor 8.00 uur en na 20.00 uur rijden er ongeveer twee trams per uur, maar in de winter rijdt er maar één tram per uur op die tijden.[56] In het tussenseizoen en in de kerstvakantie rijdt de tram om de 15 minuten en in de winter om de 20 minuten. In de Piekuren kunnen er extra trams rijden tussen Oostende en Westende, en extra schoolritten zijn (buiten de vakanties) ook mogelijk. In de nieuwjaarsnacht rijdt de Kusttram één maal per uur.

Regelmatig worden plannen geopperd om de tramlijn vanaf Knokke door te trekken naar het Nederlandse Breskens (in 2017 weer afgewezen)[57] of vanaf De Panne naar het Franse Duinkerke. De verlenging van Knokke tot Westkapelle was in 2017 nog steeds in onderzoek, zo vertelde de minister in september 2017.[58]

Er zijn plannen (Neptunusplan) voor binnenlandse spooraftakkingen (of toevoertramlijnen) van Zeebrugge naar Brugge, van Oostende naar Brugge, van Nieuwpoort naar Diksmuide en van Koksijde naar Veurne. Alle plannen staan al jaren "on hold", heeft de minister in 2017 geantwoord op vragen.[59]

Regelmatig zijn er voorstellen om de Kusttram te vervangen door een monorail, de tram onder de grond te stoppen, of de elektrische leidingen(bovenleiding) tussen de rails te leggen, maar zulke plannen zijn onbetaalbaar.[60]

De volledige lijn is ±67[61] kilometer lang en heeft in 2019 67 haltes.[62] De tram doet er ongeveer 2 uur en 23 minuten over om deze afstand af te leggen, afhankelijk van de drukte en het eventueel omrijden te Zeebrugge (bij de kleine sluis komt dat weinig voor, bij de grote sluis is het dagelijks meerdere keren). De rit via de grote omleiding is ongeveer een kilometer langer.

Vooral het deel tussen Oostende en Middelkerke heeft veel last van opwaaiend zand. Daarom heeft De Lijn daar onder andere speciale zandzuigers voor. Eind 2019 ontving De Lijn nog een nieuwe en krachtiger exemplaar.[63] Desondanks loopt er nog wel eens een tram vast in het zand. En bij storm valt er soms niet tegenop te zuigen. Soms blijven de trams dan op één spoor rijden, maar bij hevige storm rijden er geen trams tussen Oostende en Westende. De kustweg is dan afgesloten, dus ook de vervangbussen komen daar niet.

Om de trambestuurder te ontlasten van de kaartverkoop worden vervoerbewijzen bij de drukste haltes verkocht in zogeheten lijnwinkels. Een kaartje kopen bij de bestuurder kan als de lijnwinkel gesloten is. Alleen in de zomer zijn alle lijnwinkels open. Contant betalen kan alleen nog bij de chauffeur.[64]

Tot na 2000 werd bij tijdelijk enkelspoor rijden de loodsstok gebruikt, die de chauffeurs aan elkaar overhandigden. Er was een rode en een blauwe.

In 2011 werd keerlus Harendijke vervangen door een keerdriehoek. De beruchte kruising daar dichtbij verdween toen ook.[65].

Alle trams werden uitgerust met een 'zachte' voorkant. Die heeft een mooiere uitstraling en een laagje kunststof vooraan om ongevallen 'zachter' te maken. Vanaf 2006 krijgen de achterkanten een nieuwe uitstraling. Ook krijgen de trams nu een digitale led-bestemmingsaanduider; deze vervangen de oude papierfilms.

De Kusttram wordt aangepast voor gehandicapten. Steeds meer haltes worden rolstoeltoegankelijk gemaakt, en alle trams hebben minstens één lage in/uitstap met een uitklapbare rijplank. Welke haltes aangepast zijn is te zien op de website van De Lijn. In drukke periodes is het echter af te raden mee te gaan met rolstoel en dergelijke, omdat in of uitrijden dan vaak onmogelijk of lastig is.

Sinds 5 november 2007 reden er onder de naam 'X-tra' in de ochtendspits twee sneltrams vanuit Nieuwpoort-Bad naar Oostende. Deze trams stopten enkel te Nieuwpoort Kerk, Nieuwpoort Stad, Westende-Bad, Middelkerke De Greefplein en Oostende Station (en in de avondspits van Oostende naar Nieuwpoort-Bad), waar er aansluiting is met de IC-trein naar Eupen. Op 2 februari 2015 werden deze sneltrams afgeschaft in het kader van besparingen bij De Lijn. Ook vanuit Blankenberge reed een "X-tra"-tram tot in Oostende met haltes Wenduine Centrum, De Haan Aan Zee, Bredene Aan Zee en Oostende station.[66] Zulke "versnelde" trams waren overigens niet nieuw; in het verleden waren er ritten "Oostende DIRECT" en "De Panne DIRECT".[67]

Over de gehele lengte van de tramlijn is geïnvesteerd in waarschuwingssystemen en hekken tussen de sporen om het oversteken op onbeveiligde plaatsen te voorkomen. Ook zijn de trams uitgerust met een luide toeter, de bekende tweetonige "boerentram"-claxon. Daarnaast is er de luide standaardbel.

In maart 2017 werd langs de Slijkensesteenweg een nieuwe tramstelplaats in gebruik genomen. De bouw van de nieuwe stelplaats, waar ook de bussen van De Lijn staan, kadert in de herinrichtingswerkzaamheden van het station van Oostende en omgeving.

Eind 2019 zou de eerste nieuwe tram arriveren, maar dat is uitgesteld. In eerste instantie gaat het om 48 trams, later mogelijk uitgebreid tot 62. De fabrikant is CAF in Spanje.[68]

Het tramstation bij station Oostende werd in 1954 in gebruik genomen. Daarvoor was het bij het voormalige andere station, hoewel de rails daar gewoon op straat lagen.[7] In 1989 werd het tweede "stationsgebouw" in gebruik genomen, dat deels ook boven de sporen was. In 2019 is dit weer afgebroken, en kwam er een derde gebouw in gebruik, samengevoegd met het treinstation.

Te Lombardsijde vond in 2019 de derde route-wijziging plaats: tot 1982 sneed de tram een stukje af tussen de campings en de Zeelaan, en reed daarbij door de duinen.[69] De tram sloeg dus een stukje van de N34 over. Vanaf 1982 volgde de tram wel de hele N34 tot aan de Zeelaan. Sinds 2019 gaat de Tram de Zeelaan niet meer op en rijdt via de N34 door naar Nieuwpoort-stad.

In 2007 zou eindpunt Knokke dichter bij het treinstation komen, maar dat ging ook niet door. In 2019 werd de keerlus wel-voor het eerst sinds 1967-geheel opnieuw aangelegd. Nu kleiner, en verdiept. Met een recht perron, zodat het hier nu ook rolstoel-toegankelijk is. Hoewel een aantal trams een dure wiel-smeer-installatie hebben, tegen het oorverdovend piepen, is er hier, en bij station Oostende niets van te merken.

Hermelijnen aan de kustBewerken

Door alle "verongelukte" trams, is het oorspronkelijke overschot inmiddels een tekort geworden, vooral in de zomer. Daarom worden er sinds 2005 elke zomervakantie een dertiental trams, type HermeLijn uit Antwerpen en Gent aan de kust ingezet. Dit kan omdat in die steden er in de zomervakantie minder trams nodig zijn. Vroeger dienden deze voornamelijk als versterking tussen Oostende en Westende. Vanaf de zomer van 2008 werd deze dienst uitgebreid tot De Haan Zwarte Kiezel. Omdat een HermeLijn moeilijker kan draaien (geen meedraaiende wielstellen zoals een BN), moest het spoor op verscheidene plaatsen heraangelegd worden. Sinds 2008 werden ook al (niet-reguliere) ritten met passagiers naar De Panne uitgevoerd, onder andere als gevolg van veel defecten van de BN-trams. Vanaf 2010 werden de extra ritten naar De Haan Zwarte Kiezel gedurende de zomermaanden afgeschaft, als besparing bij De Lijn. Testritten tot Knokke werden in het voorjaar van 2010 eveneens uitgevoerd met de HermeLijn. Vanaf juni 2010 rijdt de HermeLijn dan ook van Knokke tot De Panne, op het hele traject. De versterkingsritten Oostende Station – Westende-Bad zijn sindsdien niet meer opgenomen in de dienstregeling en de HermeLijn voert tegenwoordig even veel reguliere diensten De Panne – Knokke als versterkingsdiensten Oostende – Westende uit.[bron?]

Ieder jaar verblijven twee(?) Hermelijnen aan de Kust: één uit Antwerpen en één uit Gent. Ze worden per vrachtwagen en met escorte in één stuk naar de kust gebracht. Overzicht, voor zover bekend :

  • 2008: 6333, 7266
  • 2009: 6335, 7246
  • 2010: 6334, 7267
  • 2011: 6332, 7268
  • 2012: 6332, 7266 (6332 in februari teruggekeerd naar de Kusttram)
  • 2013: 6341, 7267 (6341 in februari teruggekeerd naar de Kusttram)
  • 2014: 6336, 7236 (6336 in februari teruggekeerd naar de Kusttram)
  • 2015: 7269 + ?
  • 2016: 6335 + ? (6335 vertrok op 25/08/16 uit Oostende.)[70].
  • 2019: 7267 & 7225 (7225 vertrok op 27/08/19 uit Oostende, en de 7267 op 19/08/19.)[71].

De hermelijnen hadden aan de kust rolfilms met alle bestemmingen op een rode achtergrond.[72] . De "winter-hermelijnen" dienen vooral voor instructie-ritten, en soms als sleeptram.[73] .

ReizigersaantallenBewerken

In 1987 was het aantal passagiers nog minder dan vier miljoen.[74]

In juli en augustus 2002 maakten 3,2 miljoen reizigers gebruik van de Kusttram, een stijging van 14% ten opzichte van het voorgaande jaar. In 2008 maakten ruim 12 miljoen reizigers gebruik van de Kusttram, een stijging van 1% ten opzichte van 2007. De soms explosieve stijging was te danken aan het eenvoudiger en goedkoper maken van de tickets. Abonnementen zijn zéér goedkoop, en bovendien was er deels gratis vervoer(65+), tussen 2000 en 2015.[75]. Toen werd dat vervangen door een nog goedkoper abonnement voor 65-plussers. De algemene tarieven gingen ook omhoog, maar toch is het nog steeds goedkoop; vooral met abonnement of meerdagenkaart. Het afschaffen van het gratis vervoer en de prijsverhogingen leidde niet tot grote terugloop, maar eerder tot het tegenovergestelde, getuige de berichten hieronder : In juli 2016 werd een recordaantal reizigers vervoerd: 2.024.560. In juli 2015, de vorige recordmaand, was dit nog 1.976.695.[76] In heel 2016 werden er 15 miljoen reizigers vervoerd.[77] In 2017 waren dit er 16,5.[78] De Kusttram heeft een eigen imago en is ook een merknaam.[79] .

JubileaBewerken

Bij het eeuwfeest in juni 1985 en bij het 125-jarige bestaan van de Kusttram in juni 2010 werd een grote tramparade gehouden tussen Westende en Oostende. Hierbij kwam veel historisch trammaterieel op de baan, niet alleen van de vroegere NMVB, maar ook uit Antwerpen, Gent en Den Haag[80]

SporenschemaBewerken

Sinds de publicatie is de situatie in De Panne gewijzigd. In 1998[81] is de lijn doorgetrokken tot aan het station van Adinkerke, op drie kilometer van de Franse grens. Daar is een nieuwe stelplaats gebouwd voor tram en bus, waar een keerlus omheen ligt waardoor de tram dus helemaal kan rondrijden. De keerlus tussen Wenduine en Blankenberge is vervangen door een keerdriehoek.

Sporenschema van de Kusttram in 1994.

Kusttramhaltes per gemeenteBewerken

Knokke-HeistBewerken

ZeebruggeBewerken

  • Zeesluis
  • Kerk
  • Vaart
  • Strandwijk (heette in 1986 nog "Pier")[67]

BlankenbergeBewerken

  • Duinse Polders
  • Sealife-Floréal
  • Pier
  • Station
  • Markt (voorheen Park)(hier was ook wachthuis)

WenduineBewerken

  • Harendijke
  • Manitoba
  • Centrum(voorheen"station")(er was ook een stationsgebouw)[83]
  • Molen
  • Konijnenpad (voorheen Sun Parks, oorspronkelijk Konijnenpad)[7]

De HaanBewerken

  • Zwarte Kiezel
  • Waterkasteellaan
  • Aan Zee (alleen hier is er een derde spoor, voor het trammelant-festival en calamiteiten)
  • Preventorium
  • Vosseslag

BredeneBewerken

  • Renbaan
  • Campings
  • Aan Zee

OostendeBewerken

  • Duin & Zee (heette in 1986 nog "Militair hospitaal")[67]
  • Weg Naar Vismijn
  • Station: Buiten de overdekte perrons (met vier sporen, waarvan één doodlopend) zijn er doorgaande sporen die met behulp van bogen in beide richtingen gebruikt kunnen worden als keerlus. Enkelrichting trams kunnen nu in beide richtingen gekeerd worden. De oude keerlus doorheen de Hazegraswijk (Oesterbankstraat - Fregatstraat - Lijndraaiersstraat) is sinds medio 2019 niet meer bruikbaar doch wel aanwezig.
  • Marie-Joséplein
  • Koninginnelaan
  • Renbaan (heette in 1986 nog "Royal Palace")[67] Hierna was halte Henegouwenstraat.[84]
  • Northlaan (voorheen Media Center, daarvoor Northlaan)[7]
  • Mariakerke-Bad (vanaf hier rijdt de tram op de kustdijk, dicht naast het strand en de zee)
  • Ravelingen (in 1986 nog "Dorpsstraat")[67]
  • Raversijde
  • Domein Raversijde (in 1986 nog "Oud Raversijde")[67]

MiddelkerkeBewerken

  • De Greefplein (tot hier rijdt de tram op de kustdijk, dicht langs het strand en de zee.)
  • Casino (in 1986 nog "Tennis")[67] (in de Londenstraat was een klein keerpuntje, met een wachthuisje tussen de sporen.)[85]
  • Verhaegelaan (in 1986 nog "Albertstraat")[67]
  • Krokodiel

WestendeBewerken

  • Belle Vue
  • Bad
  • Sint-Laureins

LombardsijdeBewerken

  • Zeelaan
  • Schoolstraat

Sedert 17 mei 2019 is het tracé verlegd en stopt de tram niet meer in het centrum van Lombardsijde. Halte Bad is vervangen door halte Zeelaan; halte Dorp is vervangen door halte Schoolstraat; halte YMCA is opgeheven. Voor Nieuwpoort-stad steekt de tram rivier de IJzer over.

NieuwpoortBewerken

  • Stad (overdekt tramstation)
  • Cardijnlaan (heette in 1986 nog "Overweg", hoewel de treinoverweg hier toen al weg was)[67]
  • Ysermonde (in 1986 nog "Polderstraat/Victorlaan"; de bron vermeldt 'Viktorlaan')[67]
  • Bad
  • Zonnebloem

De haltes Bad en Zonnebloem en Kerk zijn in 1985/1986[86] landinwaarts verplaatst op een nieuw traject in opdracht van de gemeente. Ze zijn nu op de Elisalaan in plaats van de Albert I laan. Halte Kerk en Zonnebloem werden later samengevoegd tot halte Zonnebloem, maar dat is bij de kerk. Zonnebloem was een vakantiehuis van de NMVB/De Lijn, dat echter niet bij de halte was. Gesloten in 2012.

OostduinkerkeBewerken

  • Groenendijk Bad. Hierna was voorheen halte "Home G. Theunis".[87]
  • Duinpark
  • Bad
  • Schipgat

KoksijdeBewerken

De PanneBewerken

  • Golfstraat (in 1991 was hier een keerdriehoek)[89]
  • Centrum
  • Esplanade
  • Kerk
  • Moeder Lambic
  • Plopsaland
  • Station

GalerijBewerken

Externe linkBewerken