Harelbeke

gemeente en stad in West-Vlaanderen, België

Harelbeke (Harelbeeks: Oarelbeke) is een stad en gemeente in de Belgische provincie West-Vlaanderen. De stad is gelegen aan de rivier de Leie en maakt deel uit van de verstedelijkte regio van de stad Kortrijk, die een vijftal kilometer stroomopwaarts ligt. De gemeente omvat ook de landelijke dorpen Bavikhove en Hulste, beide gelegen aan de noordelijke kant van de Leie, en telt in totaal ongeveer 28.500 inwoners.

Harelbeke
Oarelbeke
Stad in België Vlag van België
Harelbeke Sint-Salvatorkerk - 0.JPG
Centrum van Harelbeke met Sint-Salvatorkerk
Vlag van Harelbeke Wapen van Harelbeke
Harelbeke (België)
Harelbeke
Geografie
Gewest Vlag Vlaams Gewest Vlaanderen
Provincie Vlag West-Vlaanderen West-Vlaanderen
Arrondissement Kortrijk
Oppervlakte
– Onbebouwd
– Woongebied
– Andere
29,4 km² (2019)
52,51%
19,75%
27,74%
Coördinaten 50° 51' NB, 3° 19' OL
Bevolking (bron: AD Statistiek)
Inwoners
– Mannen
– Vrouwen
– Bevolkingsdichtheid
28.614 (01/01/2021)
50,05%
49,95%
973,4 inw./km²
Leeftijdsopbouw
0-17 jaar
18-64 jaar
65 jaar en ouder
(01/01/2021)
19,14%
60%
20,86%
Buitenlanders 6,52% (01/01/2021)
Politiek en bestuur
Burgemeester Alain Top (sp.a-Groen)
Bestuur Vooruit-Groen, CD&V
Zetels
Vooruit-Groen
CD&V
Open VLD
N-VA
Vlaams Belang
29
11
7
5
4
2
Economie
Gemiddeld inkomen 19.199 euro/inw. (2018)
Werkloosheidsgraad 4,16% (jan. 2019)
Overige informatie
Postcode
8530
8531
8531
Deelgemeente
Harelbeke
Bavikhove
Hulste
Zonenummer 056
NIS-code 34013
Politiezone Gavers
Hulpverleningszone Fluvia
Website www.harelbeke.be
Detailkaart
Harelbeke West-Flanders Belgium Map.svg
Ligging van de gemeente in het arrondissement Kortrijk en de provincie West-Vlaanderen
Portaal  Portaalicoon   België

Harelbeke is ontstaan op een droge zandrug aan de rechteroever van de Leie, waaraan het zijn naam te danken heeft (harula = zandrug). De stad heeft een lange en bewogen geschiedenis met het huidige stadscentrum dat in de laat-Romeinse tijd bewoond werd.[1][2]

Ze heeft de bijnaam "de Muziekstad" en is bekend als geboorteplaats van toondichter Peter Benoit. Dit vertaalt zich in twee bloeiende kunst- en muziekacademies en de harmonie Vooruit die een internationale reputatie heeft.

ToponymieBewerken

  • De betekenis van deze naam kent vele lezingen, maar het Germaanse harula, dat zandrug betekent, is het meest waarschijnlijk.
  • De eerste vermelding van Harelbeke gaat terug tot 629, waar sprake was van Harlebecca.
  • Harlebeke (1027), Herlebecca (1042), Harlebecca (1078), Harlebeca (1111), Haerelbeke (1302)
  • Oarelbeke of Arelbeke in het West-Vlaams.
  • Sinds 2019 gebruikt het stadsbestuur haar West-Vlaamse naam in de stadsmarketingsslogan Oarelbeke Weireldstad.

GeografieBewerken

 
Kaart van Harelbeke en omgeving. De lichtrode gebieden zijn bebouwde kernen, de paarse industrietereinen.
 
Harelbeke, deelgemeenten en buurgemeenten. De gele gebieden zijn bebouwde kernen. (2006)

Harelbeke bevindt zich in de verstedelijkte en geïndustrialiseerde regio Kortrijk in Zuid-West-Vlaanderen. Wat de gemeentegrenzen betreft, wordt Harelbeke begrensd door twee steden in de onmiddellijke omgeving: de stad Kortrijk in het westen en de stad Waregem in het oosten. Andere buurgemeenten zijn: Ingelmunster, Kuurne, Lendelede, Oostrozebeke, Wielsbeke, Deerlijk en Zwevegem. Ongeveer de helft van het grondgebied maakt deel uit van het regionaalstedelijk gebied van Kortrijk, dat omlijnd wordt door de ringlaan N36, snelweg E17 en het kanaal Bossuit-Kortrijk.[3]

KernenBewerken

De stad telt drie deelgemeenten. Naast Harelbeke zijn dit nog Bavikhove en Hulste. Harelbeke zelf ligt grotendeels op de rechteroever van de Leie. Het grondgebied is grotendeels verstedelijkt en bijna volledig volgebouwd. Het sluit door bebouwing langs de rivier en de steenweg Kortrijk-Gent aan op de stedelijke kern van Kortrijk. Er was vroeger een landschap van drassige beekdalen en zandruggen, maar dat uitzicht is nu helemaal verdwenen.

Ten zuiden van het centrum ligt langs het Kanaal Bossuit-Kortrijk het gehucht Stasegem, dat van Harelbeke zelf is gescheiden door het nijverheidsgebied Harelbeke-Zuid en het natuurgebied De Gavers. De deelgemeenten Bavikhove en Hulste liggen meer naar het noorden, aan de overkant van de Leie. Bavikhove heeft een status als landbouw- en nijverheidsdorp, terwijl het dorp Hulste, door zijn gevoelsmatige afstand van de stad, het landelijke karakter wist te behouden.

# Naam Oppervlakte
(km²)
Bevolking
(01/01/2006)
I
 
(IV)
Harelbeke
- Harelbeke
- Stasegem
14,57
 
 
18.918
 
 
II Bavikhove 6,69 3.835
III Hulste 7,86 3.417
Bron: Stad Harelbeke

Harelbeke grenst aan volgende dorpen en gemeenten:

GeologieBewerken

Harelbeke maakt deel uit van de Vlaamse Laagvlakte, in Laag-België aan de Leievallei. Het kent een matig vlak golvend landschap. Het laagste punt van dit gebied, gesitueerd aan de rivier Leie, ligt op 10 meter, terwijl het hoogste punt, in Hoog-Wallegem, zich 35 meter boven de zeespiegel bevindt.

Harelbeke behoort tot Zandlemig Vlaanderen. Op meerdere plaatsen, zoals aan de Gavers, de Zavelputten en de Spijkerland werd aan zandwinning gedaan.

WaterlopenBewerken

Harelbeke wordt in het stadscentrum door de rivier de Leie gekruist. Aan de andere kant heeft de laagvlakte ook kleine beekjes, met in het zuiden de Gaverbeek. Het betreffende dal is een fossiele waterloop van de Leie. Veel beken zijn overkluisd en vaak ook rechtgetrokken. Dit komt vooral door de verstedelijking van het gebied, de aanleg van autowegen en dergelijke. Het kanaal Kortrijk-Bossuit, gegraven in de 19e eeuw als gevolg van de industrialisatie, loopt in het zuiden.

GeschiedenisBewerken

PrehistorieBewerken

De eerste sporen van menselijke bewoning worden aangetroffen in de warmere periode op het einde van de laatste ijstijd (±14.000-13.000 jaar geleden). Na de ijstijd ontwikkelde het landschap zich zoals we het vandaag kennen. De Leie en de Gaverbeek vormden hun valleien met een afwisselend landschap van kleine zanderige heuvels. Het moerassige Gavergebied was een uiterst geschikte plaats voor jager-verzamelaars die het herhaaldelijk bewoonden. In 1977 werd een kleine nederzetting uit de steentijd aangetroffen met meer dan 2.000 artefacten uit de Federmessercultuur (ca. 12.000-11.000 v. C.). De vondst is opvallend door de grote omvang uit een relatief primitieve periode (vroege steentijd).[4]

In de late steentijd werden vondsten toegeschreven aan de Michelsbergcultuur (4.400-3.500 v. C.) Daarnaast hebben archeologen een lang ijzeren zwaard, een karpertongzwaard (77,6cm lang) uit de ijzertijd, ontdekt bij de bouw van de Kuurnebrug in 1936.[5]

Romeinse tijd (57 v. C. - 410 n. C.)Bewerken

Externe afbeelding
  Venus Anadyomene. Pijpaarden beeldje dat de godin Venus afbeeldt (gedateerd 70-150 n. C.). Zowel Romeinse goden als inheemse natuurgoden werden als gelijken vereerd. In Harelbeke werden een 200-tal pijpaarden beeldjes gevonden.
Tijdens de Romeinse periode bevond de middelgrote nederzetting aan de Collegewijk zich in een breed cultureel landschap.
Harelbeke rond 1560. De stad lijkt op een eenvoudig straatlint langs de Leie.[6]
Harelbeke rond 1770-77 uit de Ferrariskaart.
Harelbeke in de 19e eeuw.

Met de Romeinen kwam een uitgebouwd handelsnetwerk en regionaal wegennet tot stand waarbij de rivieren een belangrijke rol speelden. In Harelbeke waren er aan de gronden aan de Leie en aan de Gavers twee middelgrote nederzettingskernen die in de tweede en de derde eeuw n. C. uitgroeiden tot belangrijke en welvarende nederzettingen. Een middelgroot Romeins dorp of vicus was gelegen aan de Gaverbeek in de Collegewijk. Het was een site met verschillende gebouwen, waterputten, nijverheid, veeteelt, landbouw en handel. Een heiligdom bevond zich bij de Gaverbeek waar beeldjes van de Gallo-Romeinse godendom aanbeden werden.[7] Deze nederzetting werd door zware invallen omstreeks 274/5 verwoest en verlaten.

Later verplaatste de Romeinse nederzettingskern zich naar het Marktplein aan de Leie dat bleef bestaan en verder uitgroeide. Uit deze periode werden in de omgeving van de markt resten van muren en twee muntschatten, waaronder één uit de vierde eeuw, ontdekt.[8] Ook stonden tot het eind van de 12e eeuw op de plaats van de Sint-Salvatorskerk eeuwenlang Romeinse ruïnes overeind.[9]

Middeleeuwen (410-1500)Bewerken

De vroege vermelding van Harelbeke in historische bronnen bewijst dat het een belangrijke plaats was tijdens het begin van de middeleeuwen. De aanwezigheid van een grafelijk verblijf, de ligging aan de Leie, een markt en textielproductie werkten het ontstaan en de groei van het stadscentrum in de hand.

De stad komt aan bod in verhalen en overleveringen die meestal eeuwenoud zijn. De meest bekende sage is de legende van de forestiers, die aan de grondslag van Vlaanderen en Harelbeke zouden liggen. Volgens het verhaal zou Liederik van Harelbeke in 792 de eerste forestiersgraaf van Vlaanderen zijn.[10]

In 879 vernietigden de Noormannen vroegmiddeleeuws Harelbeke.[11] In 998 werd het opnieuw in puin gelegd tijdens de Kortrijkse Opstand. Omstreeks 1040 zou het Sint-Salvatorkapittel zijn opgericht. In 1153 kreeg Harelbeke stadsrechten en een stadhuis. In 1264 kreeg de stad van Margareta van Constantinopel de rechten om elke zaterdag markt te houden. Volgens een keure uit 1265 hadden de inwoners van Harelbeke net als andere grote Vlaamse steden bepaalde voorrechten, en waren poorters, burgers van de stad die over uitgebreide rechten beschikten.[12]

In 1341 werd een hospitaal gesticht. In 1394 werd een deel van Harelbeke verwoest door brand. Ook het schepenhuis werd verwoest, maar werd in 1408 weer volledig hersteld. Doordat Harelbeke grafelijk bezit was had het te lijden onder Gentse opstandelingen, die het grafelijk gezag bestreden.

In 1413 werd voor het eerst melding gemaakt van een klooster van augustinessen. Gedurende de 14e en 15e eeuw bloeide de lakenindustrie, wat regelmatig leidde tot schermutselingen met Kortrijk aangaande de lakenhandel. In 1477 werd Harelbeke geplaagd door plunderende Franse troepen en in 1570 waren er beeldenstormers die vernielingen aanrichtten.

Vroegmoderne tijd (1500-1815)Bewerken

In een verhaal daterend uit de 16e eeuw, is er sprake van een heiligdom aan de rand van de Gavers.[13] Door frequente oorlogen raakte Harelbeke er moeilijk bovenop, want in 1555 stond Keizer Karel een vermindering van belastingen toe wegens de geleden oorlogsschade. Vijfenzestig jaar later, rond 1620, stond de overheid opnieuw belastingverlaging toe.

In het begin van de 17e eeuw startte de school van de zusters van het hospitaal met het leren 'lesen, scrijven, spinnen najien' van hoofdzakelijk arme kinderen.[14]

Vanaf 1716 werd de steenweg van Gent op Kortrijk aangelegd, welke dwars door Harelbeke voerde. In 1720 moesten daartoe enkele huizen in het centrum worden afgebroken. Op 23 juni 1791 vond de slag van Harelbeke plaats.

Moderne tijd (1815-1945)Bewerken

In 1839 kwam er een spoorwegverbinding op de lijn van Gent naar Kortrijk. In 1863 opende een tweede spoorwegstation, bij Stasegem. Vanaf de tweede helft van de 19e eeuw tot in de 20e eeuw woonden veel arbeiders en metselaars in Harelbeke, vooral in de wijken 't Ooste en 't Eiland. Ze gingen per trein naar Brussel en andere steden om er een hele week te werken.[15]

In 1866 stierven 72 mensen aan de cholera.

Toen tijdens de schoolstrijd de liberalen aan de macht kwamen, werd in 1879 de school van de hospitaalzusters gedwongen tot sluiting, zogezegd wegens het ontbreken van onderwijsbevoegdheid. De zusters moesten in 1882 hun klooster zelfs verlaten.

Gedurende de 19e en 20e eeuw bloeit de lakenindustrie weer op, ditmaal door de industrialisatie, en blijft tot vandaag belangrijk in de Belgische textielindustrie. Veel industrie vestigde zich in Stasegem toen in 1859-1861 het Kanaal Kortrijk-Bossuit tot stand kwam. In 1907 werd de textielfabriek Abeille gesticht, in 1927 de Kortrijkse Katoenspinnerij en in 1928 de Kortrijkse Fluweelweverij. Verder waren er steenfabrieken. Van 1920-1940 waren er in Harelbeke diverse vlasbedrijven zoals roterijen, zwingelfabrieken en handelaars in vlasproducten.

Tijdens de Eerste Wereldoorlog wordt tijdens de Slag aan de Leie in oktober 1918 gevochten tussen enerzijds terugtrekkende Duitse troepen en anderzijds Newfoundlandse en Schotse troepen. Het Newfoundland Memorial herinnert aan de oversteek van de Canadese troepen.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd in mei 1940 door het Belgisch 25ste linieregiment in Harelbeke een laatste poging gedaan om het Duitse leger de oversteek over de Leie te verhinderen. Om strategische redenen blies het Belgische leger de toren van de Sint-Salvatorskerk en de sluis op. Zo'n 40 Belgische soldaten kwamen om tijdens de slag.

Recente geschiedenis (1945-nu)Bewerken

Na de Tweede Wereldoorlog werd het woongebied en ook het industriegebied stevig uitgebreid. De uitbouw van de welvaart ging gepaard met suburbanisatie. De toenemende behoefte aan woningen was in eerste instantie het gevolg van de babyboom, maar ook de stijgende gezinsverdunning deed de vraag naar nieuwe woningen toenemen. Het huis-met-tuin werd het woonideaal en kwam in het bereik van steeds bredere lagen van de bevolking. In Harelbeke werden binnen een korte periode van 25 jaar de grote woonwijken Collegewijk, Arendswijk en Bloemenwijk uitgebouwd.

In de jaren 1950 raakt de vlasnijverheid in het slop na een crisis, dus maakten bedrijven in de sector een overstap naar de textiel-, hout- en metaalnijverheid. In 1958 had de stad ongeveer 60 bedrijven en was in die tijd een ontwikkelend nijverheids- en handelscentrum. In de volgende twee decennia groeide dit aan tot 333 bedrijven in 1975: een vervijfvoudiging die vooral ontstond door nieuwe industriezones. Lokale bedrijven als Lano, Vyncke en Masureel groeiden uit tot multinationale bedrijven.[16] Twee vooraanstaande industriëlen en bedrijfsleiders van Lano, Gerard-Joseph Lanneau en Pierre Lano bekleedden het ambt van burgemeester in deze eeuw.

In 1971 werd de autosnelweg E17 in gebruik genomen. Voor de aanleg werd zand uit de Gavermeersen gegraven zodat een grote vijver gevormd werd. Hierdoor bleef binnen het geïndustrialiseerde dicht bevolkte gebied een grote groene vlek aanwezig. De Gavers met de bijhorende vijver werd later in 1974 geconverteerd tot een provinciaal natuur- en recreatiedomein. Met ongeveer 800.000 bezoekers per jaar is het tegenwoordig het drukste natuurdomein van West-Vlaanderen.[17]

Bestaande straten en wegen werden steeds vernieuwd en verbeterd. In de jaren '70 en '80 werden de rivieren verbreed en werden de sporen geëlektrificeerd. Het is ook tijdens deze periode dat de N43 werd verbreed door een vraag van snellere mobiliteit van gemotoriseerd verkeerd. Hiervoor werd een groot deel van het historisch stadscentrum afgebroken. Door deze heropbouw werden in 1973 het stadshuis samen met alle bestaande woningen op het Marktplein gesloopt door Wet-De Taeye. Ondertussen werd de N43 een alledaagse drukke verkeersweg.[18]

In 1974 werd het Kanaalbos aangelegd.

In 1977 fuseerde Harelbeke met Bavikhove en Hulste en in 1985 kreeg het de titel stad terug.

In 2002 werd met een vierde brug over de Leie de N36 doorgetrokken naar Bavikhove en Hulste. Omstreeks 2008 werd de N391 naar Zwevegem doorgetrokken met een bijkomende brug over het Kanaal. Naast de weg vonden ingrijpende werken aan de plaats aan de Leie in de eerste kwart van de 21e eeuw. In het kader van de Seine-Scheldeverbinding werden de omgeving van de Leie en het centrum herontwikkeld. In 2020 kwam er ook een beweegbare voetgangers- en fietsersbrug naar het Moleneiland.

Op 18 september 2021 werd tijdens de Harelbeekse Feesten de vernieuwde Markt feestelijk geopend. De oude Markt met de intussen gesloopte historische stadhuis situeerde zich op de hoek van de Marktstraat en de Leiestraat. Tussen de oude en de nieuwe Markt in bevindt zich het vroegere Marktplein dat nu een binnenplein is geworden.

WijkenBewerken

Naast de Sint-Salvatorparochie in Harelbeke, telt de stad nog een aantal wijken die hun eigen parochie hebben. Ten zuiden van het centrum liggen de Arendswijk met parochie Onze-Lieve-Vrouw Koningin en de wijk Eiland met de parochie Sint-Jozef. Richting Kortrijk ligt de Zandberg met de parochie Sint-Rita. De twee deelgemeenten Bavikhove en Hulste kennen respectievelijk de parochies Sint-Amandus en Sint-Petrus.

EconomieBewerken

De Gentsebaan, de plaatselijke naam voor de steenweg van Kortrijk naar Gent, biedt ruimte voor veel baanwinkels of handelszaken. Harelbeke heeft één reguliere markt die elke donderdag wordt gehouden op het Marktplein.

NatuurBewerken

Harelbeke kent drie natuurgebieden:

BezienswaardighedenBewerken

 
Panoramafoto van Harelbeke

Demografische ontwikkelingBewerken

Alle historische gegevens hebben betrekking op de huidige gemeente, inclusief deelgemeenten, zoals ontstaan na de fusie van 1 januari 1977.

  • Bronnen:NIS, Opm:1806 tot en met 1981=volkstellingen; 1990 en later= inwonertal op 1 januari

PolitiekBewerken

StructuurBewerken

Harelbeke Supranationaal Nationaal Gemeenschap Gewest Provincie Arrondissement Provinciedistrict Kanton Gemeente
Administratief Niveau   Europese Unie   België   Vlaanderen   West-Vlaanderen Kortrijk Harelbeke
Bestuur Europese Commissie Belgische regering Vlaamse regering Deputatie Gemeentebestuur
Raad Europees Parlement Kamer van
Volksvertegen­woordigers
Vlaams Parlement Provincieraad Gemeenteraad
Kiesomschrijving Nederlands Kiescollege Kieskring West-Vlaanderen Kortrijk-Ieper Kortrijk Harelbeke Harelbeke
Verkiezing Europese Federale Vlaamse Provincieraads- Gemeenteraads-

BurgemeestersBewerken

Resultaten gemeenteraadsverkiezingen sinds 1976Bewerken

Partij 10-10-1976[19] 10-10-1982 9-10-1988 9-10-1994 8-10-2000 8-10-2006[20] 14-10-2012[21] 14-10-2018
Stemmen / Zetels % 27 % 29 % 29 % 29 % 29 % 29 % 29 % 29
PVDA1 / PVDA+2 0,171 0 0,491 0 - 0,591 0 - - 1,492 0 -
Agalev / sp.a-GroenA - - 3,64 0 5,33 0 6,21 1 32,37A 1 29,37A 2 32,8A 4
SP / sp.a-GroenA 47,14 14 45,64 15 38,12 12 34,35 11 29,48 9 9 7 7
PVV1 / VLD2 / HAND3 / Gemeentebelang4 / Open Vld5 / Open Vld+6 6,091 1 7,881 1 7,471 1 18,092 5 17,153 5 11,124 2 7,845 1 17,46 5
CVP1 / CD&V-N-VAB / CD&V2 42,281 12 41,641 13 50,761 16 41,651 13 37,881 12 40,81B 12 35,672 12 22,72 7
VU1 / CD&V-N-VAB / N-VA2 3,651 0 4,341 0 - - - 1 20,192 6 13,72 4
Vlaams Blok1 / Vlaams Belang2 - - - - 9,281 2 15,72 4 5,442 1 9,92 2
SPF 0,68 0 - - - - - - -
Harelbeke Vooruit - - - - - - - 3,5 0
Totaal stemmen 17162 18502 19365 19296 19721 20019 20185 20465
Opkomst % 97,94 96,32 95,92 96,03 94,49 94,9
Blanco en ongeldig % 1,98 3,34 2,37 4,56 4,37 4,51 4,81 4,7
Samenstelling gemeenteraad 2019-2024
11
5
7
4
2
11 
De 29 zetels zijn als volgt verdeeld:
     sp.a - Groen: 11
     Open Vld +: 5
     CD&V: 7
     N-VA: 4
     VB: 2

De zetels van de gevormde coalitie staan vetjes afgedrukt. De grootste partij is in kleur.

Geboren HarelbekenarenBewerken

SportBewerken

Jaarlijks vindt de wielerwedstrijd E3 Harelbeke plaats, een van de Vlaamse voorjaarsklassiekers.

Sinds begin jaren 30 speelde in Harelbeke voetbalclub KRC Harelbeke, dat halverwege de jaren 90 eerste klasse bereikte. Begin 21ste eeuw zakte de club weer en ging enige tijd later door financiële problemen in vereffening. Men ging samenwerken met KSV Ingelmunster, dat in Harelbeke ging spelen en enige tijd later de naam SWI Harelbeke aannam. Enkele jaren later gingen de twee clubs opnieuw hun eigen weg en werd de naam van de Harelbeekse club SW Harelbeke. De naam van de club is nu weer omgevormd naar KRC Harelbeke.

PartnerstedenBewerken

Nabijgelegen kernenBewerken

Kuurne, Kortrijk, Deerlijk, Beveren-Leie

Zie ookBewerken

Externe linkBewerken

  Zie de categorie Harelbeke van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.