Hoofdmenu openen

Oudwoude

nederzetting in Noardeast-Fryslân, Nederland

Oudwoude (Fries: Aldwâld) is een dorp in de gemeente Noardeast-Fryslân, in de Nederlandse provincie Friesland.

Oudwoude
Dorp in Nederland Vlag van Nederland
Vlag van Oudwoude Wapen van Oudwoude
Details Details
Oudwoude (Friesland (hoofdbetekenis))
Oudwoude
Situering
Provincie Vlag Friesland Friesland
Gemeente Noardeast-Fryslân
Coördinaten 53° 17′ NB, 6° 7′ OL
Algemeen
Oppervlakte 8,84 km²
Inwoners (BAG, 2018) 820[1]
Overig
Postcode 9294
Netnummer 0511
Woonplaatscode 3313
Belangrijke verkeersaders N358 N910
Foto's
Westelijk plaatsnaambord Oudwoude.jpg
Portaal  Portaalicoon   Nederland
Friesland

Het ligt ten westen van Dokkum, ten zuidoosten van Westergeest en ten noordoosten van Triemen. De dorpskern ligt net ten noorden van het Stroobossertrekvaart. In het noordelijke dorpsgebied loopt de Nieuwe Zwemmer.

Het vormt een eenheid met Wijgeest, een buurtschap die in het noordoostelijke verlengde is gelegen van de dorpskern. Doordat het helemaal vergroeid is met elkaar wordt soms alleen nog de noordelijke aftakking van de De Wygeast als eigen plaats gezien.

In 2018 telde het dorp 820 inwoners. Naast Wijgeest vallen ook de buurtschappen De Dellen, De Wirden, Huis ter Noord, Oudwouderzijlen en Ter Lune (deels) onder dorp. Het dorp Veenklooster behoorde vroeger ook als buurtschap tot Oudwoude.

GeschiedenisBewerken

Het dorp is waarschijnlijk in de 10e en 11e ontstaan. De bewoning aan de Foarwei waar de Oudwoude is ontstaan kent een opstrekkende verkaveling van ontginning uit 11e of 12e eeuw. Ten noordoosten lag los de plaats Wijgeest en zou in de 20e eeuw aan de rest van Oudwoude gaan vastgroeien. Oudwoude zou vervolgens door ontginning in zuidelijke richting ontstaan zijn vanuit Wijgeest.[2] Er wordt ook wel gesteld dat Oudwoude ouder is dan Wijgeest.[3]

Oudwoude werd in 1444 vermeld als Oldewolde, in 1470 als Oltwolt, in 1480 als Oldwaldt, in 1505 Oldwoldt', in 1543 Altwalt (de oudste Friese variant), in 1664 als Oldwolde en vanaf de 18e eeuw Oudwoude en Oldwoude. De plaatsnaam verwijst waarschijnlijk dat het bij een oud bos of broekbos was gelegen, al zou de naam ook oorspronkelijk Holtwâlde geweest kunnen zijn.

Wijgeest was tevens de locatie van enkele middeleeuwse stinsen. Het betreft de Allemastate (welke nog bestaat), de Buma stins en de Eysma stins. De Eysma stins werd bewoond door Binnerd Eysma.

 
Het landhuis Vaartzicht te Oudwoude door Albert Martin voor de afbraak in 1877.

Verder viel Veenklooster eerder ook onder Oudwoude en daarmee de Fogelsanghstate. Dit pand is rond 1640 gebouwd op de plaats van het voormalige klooster de Olijfberg.

Oudwoude speelde ook een sleutelrol in het Kollumer Oproer van 1797, een volksverzet tegen de dienstplicht en burgerbewapening. In deze oranjegezinde regio verzamelden zich dan ook velen uit Kollumerland en omstreken in Kollum na het opsluiten van een Oranjegezinde Burumer. Vervolgens trok een mensenmassa van zo'n 2000 à 3000 man via Huis ter noord naar Dokkum.[4]

Eén van de voormannen van deze revolte was Jan Binnes, afkomstig van Oudwoude. Al bleek hij in Veenklooster te hebben gewoond.[5] Nadat troepen uit Leeuwarden de opstand de kop in hadden gedrukt, werd hij meegevoerd en in Leeuwarden tot de dood veroordeeld. Naar hem is later ook de Jan Binneswei vernoemd. Voor het oproer kregen de inwoners van Oudwoude en de omringende dorpen hoge boetes opgelegd. Enkel de patriotten werden vrijgesteld, dit waren er in Oudwoude vijf.[6]

In de periode 1811-1816 vormde het dorp samen met Westergeest de gemeente Westergeest/Oudwoude. In 1816 werd de gemeente weer bij Kollumerland gevoegd. Tot 2019 viel het onder de gemeente Kollumerland en Nieuwkruisland waarna deze is opgegaan in de Noardeast-Fryslân.

RijksmonumentenBewerken

Oudwoude telt acht inschrijvingen in het rijksmonumentenregister, zie daarvoor; Lijst van rijksmonumenten in Oudwoude. Het dorpsbeeld wordt gekenmerkt door 18e-eeuwse en 19e-eeuwse boerderijen langs de Foarwei en de Jan Binneswei. Het betreft veelal kop-rompboerderijen of boerderijen met een dwars voorhuis met schilddak.

 
De 15e-eeuwse kerk van Oudwoude met een rechte westmuur van rond 1690.

KerkBewerken

De 15e-eeuwse kerk van Oudwoude bevindt zich op het westelijke einde de bebouwing van Oudwoude. Bij de bouw van de laat-gotische kerk werd gebruik gemaakt van kloostermoppen van de voorganger. Puinrestanten wezen erop dat de kerk in westelijke richting langer is geweest; de kerk had oorspronkelijk nog een travee en een toren. Tussen 1689 en 1694 werd de toren afgebroken en Andreae vermeldt het vervangen van de toren door een dakruiter. De ingekorte kerk werd weer gesloten met een recht opgaande muur.

Rond 1880 werd de buitenkant van de kerk bepleisterd, maar dit is ten tijde van de restauratie van 1965 weer verwijderd. Het interieur van de kerk wordt bepaald door acht rouwborden en een herenbank in het driezijdig gesloten koor. De kerk fungeerde als slotkerk van de Fogelsanghstate te Veenklooster en een aantal rouwborden zijn dan ook afkomstig van eigenaren van de state.[7] Op het kerkhof zijn alle graven naar het oosten gericht. Er bevinden zich ook twee grafkelders van de families Van Heemstra en Van Limburg Stirum. Het kerkgebouw wordt eens per twee weken gebruikt door de Protestantse Gemeente Oudwoude-Westergeest, welke de dorpen Oudwoude, Westergeest, Triemen en Veenklooster omvat.

 
De hervormde pastorie uit 1806.

PastorieBewerken

Naast de kerk bevindt zich de monumentale pastorie aan het einde van een oprijlaan met zeer oude beuken en 19e-eeuws hekwerk. De pastorie werd vernieuwd in 1806. Een stichtingssteen in de achtermuur vermeldt de legging van de eerste steen door de kinderen van de kerkvoogden. In 1826 kreeg het gebouw een uitbouw aan de rechter zijde. In 1906 volgde een houten serre aan de linker zijde. Tevens kreeg de pastorie in 1906 een nieuwe ingangspartij met jugendstilelementen.

De woning werd in 2001 gerenoveerd en kreeg in 2003 de status van rijksmonument. Achter de woning bevindt zich een omgrachte, eveneens monumentale tuin uit de 19e eeuw. De tuin is aangelegd in landschapsstijl. Eerder werd gedacht dat de tuin ontworpen kon zijn door Lucas Pieters Roodbaard, maar door nadere inventarisatie van plantenlijsten uit 1882 en 1885 bleek de tuin van de hand van Gerrit Vlaskamp.[8] Naast de pastorie staat het verenigingsgebouw van de hervormde kerk uit omstreeks 1900.

ZuivelfabriekBewerken

Tussen 1899 en 1996 bevond zich bij Oudwoude de zuivelfabriek Huisternoord in de buurtschap Huis ter Noord. De fabriek werd in 1899 als een coöperatie opgericht aan de Stroobossertrekvaart. In 1995 waren er investeringen nodig om de fabriek weer aan de geldende eisen te laten voldoen. Daarop werd besloten de fabriek te laten fuseren met de zuivelfabriek De Twee Provinciën in Workum. Hiermee heeft de fabriek haar 100-jarig bestaan net niet kunnen vieren.[9]Anno 2019 bevindt zich in de fabriekshallen een paintballcentrum.

SportBewerken

In 1964 werd een gemeenschappelijke voetbalclub opgericht met de naburige dorpen Westergeest en Triemen, WTOC (Westergeest Triemen Oudwoude Combinatie). Wedstrijden van deze voetbalclub worden in Oudwoude gespeeld op sportpark "De Wygeast".

De plaatselijke IJsclub “Oudwoude e.o.” werd opgericht in 1911. In eerste instantie werd er geschaatst in Wijgeest, maar sinds 2007 heeft de schaatsvereniging een nieuwe locatie tussen Oudwoude en Westergeest aan de Simmerwei.[10]

CultuurBewerken

Het dorp heeft een eigen dorpshuis. In 2006 werd begonnen met de bouw van het multifunctioneel centrum Hústerwâld tegen de bestaande sporthal aan.[11] Het dorp kent verder meerdere verenigingen, waaronder de toneelvereniging Bienze Westra, de brassband Blaast de Bazuin en de vereniging Dorpsbelangen Oudwoude die werd opgericht in 1947. Sinds 2009 heeft Oudwoude zijn eigen dorpskrant, Op 'e Hichte geheten.

 
Voormalige openbare basisschool Van Heemstra.

OnderwijsBewerken

Oudwoude had tot 2015 een openbare en een christelijke basisschool. De geschiedenis van de openbare school, Van Heemstra geheten gaat terug tot 1581.

De school van Burum dateerde van 1547 en was daarmee nog een stukje ouder dan die van Oudwoude. (Chartermeester Roorda heeft een overzicht gemaakt van allerlei scholen in Friesland en komt dan in 1200 al een school in Hallum tegen) de claim van 'oudste school' van Friesland is dan ook niet hard te maken, De school werd gesticht door Willem Hendrik van Heemstra in 1775 blijkens een ingemetselde stichtingssteen.

In 1898 volgde vernieuwing van het schoolgebouw en de schoolmeesterswoning, beide in dezelfde stijl.[12] Omwille van het teruglopende leerlingaantal werd de school in 2015 gesloten. De christelijke basisschool van het dorp werd in 1922 gebouwd in Wijgeest. Met het gereedkomen van een nieuwe school in 1977/1978 kreeg de school een nieuwe naam: De Tarissing.[13]

BevolkingsontwikkelingBewerken

Bevolkingsontwikkeling
17441799184918591869187918891899190919201930194019501960197019801990200020102018
321426585642704¹689¹655¹666¹1229¹760848886850790825747783842860820
Data afkomstig van volkstellingen.nl, CBS in uw buurt en Doarpsfisy 2002 - Inleiding.
¹ inclusief inwoners van Veenklooster.

Geboren in OudwoudeBewerken

Openbaar vervoerBewerken

Oudwoude wordt bediend door vervoersmaatschappij Arriva:

Externe linkBewerken