Mat '57

De Mat '57 was een treinstel speciaal gebouwd voor de Beneluxdienst tussen Amsterdam en Brussel. Hiervan hebben er in totaal twaalf rondgereden die van 1957 tot 1987 op het traject hebben gereden. De Mat '57 was gebaseerd op de Mat '54 waar deze in uiterlijk ook sterk op lijkt. Technisch is deze compleet anders.

Een Mat '57 in 1986 op station Antwerpen-Centraal.

In 1957 werd de spoorlijn AntwerpenRoosendaal geëlektrificeerd waarmee de eerste elektrische treinverbinding tussen Nederland en het buitenland een feit was. De treinverbinding tussen Amsterdam en Brussel was destijds een met onnodige vertragingen. Bij Roosendaal moest van locomotief gewisseld worden omdat het voltage van de Nederlandse (NS) en Belgische spoorwegen (NMBS) verschillend was. Ook moest in Station Antwerpen-Centraal de locomotief van de voorkant naar de achterkant verplaats worden (kopmaken wat ook weer tijd kostte. Om deze reden werden twaalf treinen besteld die deze problemen zouden oplossen.

De treinenBewerken

 
Twee gekoppelde stellen van de Mat '57

Gekozen werd voor een speciaal treintype dat uiterlijk sterk leek op de Nederlandse Mat '54 (de Hondekop) dat Benelux-materieel zou gaan heten. De treinen waren een unicum omdat ze zowel op het Nederlandse voltage (1.500 volt) als het Belgische (3.000 volt) konden rijden. Even ten zuiden van Roosendaal was een stukje stroomloos spoor waar de trein overschakelde.

Er waren meerdere redenen om voor dit treintype te kiezen. De treinen waren het modernste materieel dat op dat moment in beide landen te vinden was, de treinen konden met hun scharfenbergkoppeling in serie rijden met ander Nederlands stroomlijnmaterieel (niet alleen de Mat '54 maar ook oudere treintypen Mat '35, Mat '36, Mat '40, Mat '46 en Mat '54) en daarom ten noorden van Roosendaal worden aangevuld met extra materieel. Verder hoefde in Antwerpen niet van locomotief gewisseld de te worden.

De treinen werden gebouwd door het Utrechtse bedrijf Werkspoor waar op dat moment ook een deel van de Mat '54s werden gebouwd. Er werden 8 treinstellen voor de NS gebouwd en 4 voor de NMBS. De gedachte hierachter was dat de treinen twee keer zoveel afstand zouden afleggen in Nederland. De treinen voor de NS werden genummerd 1201 t/m 1208 en die voor de NMBS 220.901 t/m 220.904.

Afgezien van de kleur lijken de treinen sterk op de Mat '54. De Mat '57 is donkerblauw met een brede gele band. Minder opvallende verschillen zijn de opening aan de voorkant voor de tyfoons en de indeling van de ramen en deuren. Ook de stroomafnemers op het dak zijn anders, op de ene wagen zit een stroomafnemer voor de Nederlandse bovenleiding en op de andere wagen een voor de Belgische omdat de Belgische bovenleiding lichter uitgevoerd is.

De Mat '57 werd uitgerust met een systeem waarmee de conducteur automatisch alle deuren kon sluiten. Omdat de Mat '54 deze mogelijkheid nog niet had werd hier, om verwarring te voorkomen, alleen op het Belgische traject gebruik van gemaakt, totdat de Mat '54s hier ook mee uitgerust werden. Ook waren de Mat '57s uitgerust met een Belgisch systeem waarmee de trein automatisch tot stilstand kwam wanneer deze door een rood sein reed.

MotorenBewerken

Technisch weken de treinen sterk af van de Mat '54. Zowel de motoren als de besturingscabine zijn van Belgische makelij en werden geleverd door ACEC en SEM. Met een Jeumont-Heidmann schakelwals (JH-wals) konden de motoren voor het Belgische voltage in serie geschakeld en op het Nederlandse parallel. Op deze manier konden de Belgische motoren toch op Nederlandse spanning rijden. Een Nederlandse motor aanpassen voor de Belgische spanning zou voor veel grotere problemen hebben gezorgd. Door deze ingreep was de Mat '57 wel 16 ton zwaarder dan de twee-wagenstellen van de Mat '54. De bediening van de JH-wals gebeurde vanuit de cabine. Deze wals was echter kwetsbaar en zorgde vooral in de latere jaren nogal eens voor problemen.

InrichtingBewerken

Naast ruimte voor drie eerste klas coupés en 80 zitplaatsen voor de tweede klas was er een keuken en een coupé voor de douanebeambten. Toen de douanecontroles tussen de Beneluxlanden werden afgeschaft werd de douanecoupé omgebouwd tot extra eerste klas coupé. De keukens werden nauwelijks gebruikt en waren niet rendabel en werden in 1975 ook omgebouwd tot zitplaatsen uit de reeds gesloopte treinstellen Mat '46. De informatiebordjes in de coupé's waren uiteraard in twee talen uitgevoerd. De bagageruimte was iets kleiner vanwege de zware vermogen-schakelaar die wegens ruimtegebrek niet meer (zoals alle overige tractieapparatuur) onder het rijtuig aangebracht kon worden.

RittenBewerken

  Zie Beneluxtrein voor het hoofdartikel over dit onderwerp.
 
De openingsrit met de Mat '57, op 29 september 1957. Hier op station Roosendaal.

De eerste rit met de Mat '57 ging op 29 september 1957 van start. De rit Amsterdam Brussel werd elk uur gereden en deze duurde 3 uur en 24 minuten. Meestal reden de Beneluxtreinstellen op het Nederlandse traject (Amsterdam – Roosendaal) gekoppeld met de intercity Amsterdam – Vlissingen. Oorspronkelijk was het de bedoeling dat de treinen door zouden rijden naar Luxemburg. Echter bleek na proefritten dat de motoren niet sterk genoeg waren om de toch al zware treinstellen goed over de hellingen in de Ardennen te krijgen. Ook bleken er niet veel passagiers van Amsterdam door te reizen naar Luxemburg.

De route bleek populair en het aantal passagiers nam zo sterk toe dat de treinen bij de invoering van Spoorslag '70 (in 1970) niet meer onder de reguliere Nederlandse treindienst zouden vallen maar binnen een aparte dienst. De twaalf treinen bleken ook dan niet afdoende en er kwamen extra treinen die bestonden uit zogenaamde trek-duwtreinen. Deze bestonden uit rijtuigen type I4 en Plan W, getrokken door een NMBS-locomotief uit de HLE 25 en een tot stuurstandrijtuig verbouwd restauratierijtuig Plan D. Deze treinen kregen dezelfde kleurstelling als de Mat '57.

LotgevallenBewerken

De treinen zijn nooit bij grote ongelukken betrokken geweest. Wel hebben zich branden voorgedaan.Het treinstel 1206 heeft vier maal brand gehad en is bij de laatste keer in 1986 niet meer gerepareerd. Ook de 1204, 1207 en 1208 hebben brand gehad. De 1207 is op 4 maart 1980 onder handen genomen door voetbalsupporters waarbij het complete interieur gesloopt werd.

VervangingBewerken

De Mat '57 heeft dertig jaar op het traject Amsterdam Brussel gereden. De laatste jaren werden ze geplaagd door problemen met de JH-wals. Vanaf 1986 werden ze vervangen door NS-Intercityrijtuigen, getrokken of geduwd door een NMBS-locomotief HLE 11 i.c.m. een stuurstandrijtuig. Op 30 mei 1987 reden ze officieel voor het laatst nadat twee stellen op 30 april 1987 een lange afscheidsrit door België en Nederland hadden gereden. Enkele stellen van de Mat '57 hebben nog tot januari 1988 tussen Amsterdam en Vlissingen dienst gedaan en ook vielen ze nog wel eens in als een andere Beneluxtrein niet beschikbaar was.

De Nederlandse treinen zijn alle acht gesloopt. Een Belgische trein, de 220.902, werd bewaard en stond een tijd lang geparkeerd in Leuven. Ook zijn er plannen geweest om de 220.904 om te bouwen tot posttrein maar dit is niet doorgegaan.

Ten tijde van de bouw van de Willemsspoortunnel in Rotterdam tussen 1990 en 1994 heeft de voorkant van de 1205 bij het station Rotterdam Blaak gestaan als onderdeel van een expositie over de bouw van de tunnel. Na voltooiing van de tunnel is deze weggehaald en een paar jaar later gesloopt.

Bewaard treinstelBewerken

  Zie Stichting Hondekop voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Op 15 juni 2013 kondigde Stichting Hondekop, die ook een Mat '54 onderhoudt en laat rijden, aan dat ze de 220.902 naar Nederland wilden halen om deze te restaureren en weer te laten rijden. In 2015 hebben ze de trein overgenomen van de NMBS en op 14 juli 2017 is de trein naar Nederland getransporteerd. De trein verkeerde in zeer slechte staat en in Roosendaal wordt deze langzaam weer rijvaardigheid gemaakt.

Het treinstel is als rijdend industrieel erfgoed ingeschreven in het Register Railmonumenten met een A-status, wat betekent dat het wordt beschouwd als een unieke vertegenwoordiger van een voor Nederland representatief type railvoertuigen.

  Zie de categorie Mat '57 van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.