Gereformeerde Kerken vrijgemaakt

protestants kerkgenootschap in Nederland

De Gereformeerde Kerken in Nederland met de toevoeging (vrijgemaakt), ook wel de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt (GKv) genoemd, vormen een Nederlands kerkgenootschap binnen het gereformeerd protestantisme. Het kerkgenootschap ontstond door de zogeheten Vrijmaking in 1944 uit de Gereformeerde Kerken in Nederland. Bij dit schisma speelde Klaas Schilder een grote rol.

Gereformeerde Kerken vrijgemaakt
GKv te Schildwolde
Indeling
Hoofdstroming Protestantisme
Richting Gereformeerd calvinisme
Voortgekomen uit Geref. Kerken in Ned. in 1944
Afsplitsingen 1967: Ned. Geref. Kerken
2003: Nieuwe Vrijgemaakte Kerken (thans De Gereformeerde Kerken in Nederland (DGK))
2009: Gereformeerde Kerken Nederland
Aard
Locatie 270 kerken in Nederland
Aantal leden 77.303 (1946)[1]
90.658 (1952)[2]
92.383 (1955)[3]

96.809 (1959)[4]
86.451 (1970)[5]
98.606 (1980)[5]
114.120 (1990)[5]
125.048 (2000)[5]
125.970 (2005)[6]
124.260 (2010)[7]
119.406 (2015)[8]
110.347 (1 okt. 2020)[9]

Portaal  Portaalicoon   Christendom
Protestantisme

Titelpagina Statenvertaling

in Nederland

..Stromingen
Gereformeerde Kerk vrijgemaakt Katwijk, januari 2014
Gereformeerde Kerk vrijgemaakt, Hoek
Gereformeerde Kerk vrijgemaakt, Broek op Langedijk
Gereformeerde Kerk vrijgemaakt Enumatil

GeschiedenisBewerken

De voorgeschiedenis van de vrijmaking in 1944 vangt aan met de theologische arbeid van prof. dr. Klaas Schilder (1890-1952). Hij had kritiek op leerstellingen van Abraham Kuyper inzake de algemene genade en de pluriformiteit van de kerk. De strijd ging daarnaast over de verhouding van verbond en doop en bezwaren tegen de leer van Kuyper, de veronderstelde wedergeboorte. Aanleiding voor de scheuring was het bindend verklaren van uitspraken van de synode van de Gereformeerde Kerken in Nederland, die volgens de vrijgemaakten in strijd waren met artikel 31 (de mogelijkheid van beroep)[10] van de Dordtse kerkorde.

Omdat de kerken van de Vrijmaking vonden dat zij het gedachtegoed en de kerkorde van de Reformatie op de juiste wijze voortzetten, bleven zij de naam Gereformeerde Kerken in Nederland voeren als officiële naam. Ter onderscheid voegde het nieuwe kerkverband tussen haakjes de toevoeging ‘(onderhoudende Artikel 31 Kerkorde)’ aan de naam toe, echter alleen voor contact met de buitenwereld: het werd een ‘postale aanduiding’ genoemd. Zo kwam ook ‘artikel 31-ers’ in zwang als naam voor de leden van de gereformeerde kerken vrijgemaakt. Het bijvoeglijk naamwoord ‘vrijgemaakt’, is ontleend aan de Acte van vrijmaking of wederkeer, het document dat aan de basis lag van de afsplitsing in 1944.

In 1967 ontstond opnieuw een kerkscheuring binnen de vrijgemaakte kerken. Daarbij ontstonden de Nederlands Gereformeerde Kerken, doordat gemeenteleden, predikanten en zelfs hele gemeenten uit het kerkverband werden gezet. In 2003 leidde verontrusting over de koers van deze kerken tot een afsplitsing die zichzelf de Gereformeerde Kerken in Nederland (hersteld) noemt, maar meestal de 'Nieuwe Vrijgemaakten' worden genoemd. Een deel van de verontrusten is echter binnen de Gereformeerd Kerken vrijgemaakt gebleven. In 2009 ontstond vanuit de vrijgemaakten en deze afsplitsing een nieuwe afsplitsing, die Gereformeerde Kerken Nederland wordt genoemd.

Prof. dr. F. van der Pol, emeritus hoogleraar kerkgeschiedenis aan de vrijgemaakt gereformeerde Theologische Universiteit Kampen, heeft zijn lidmaatschap van de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt (GKV) in het voorjaar van 2021 opgezegd. Hij sloot zich aan bij de Gereformeerde Kerken Nederland (GKN).

Huidige theologische positie en discussiesBewerken

Heden ten dage kenmerken de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt door een zekere verscheidenheid op het gebied van theologie, liturgische gebruiken en levensstijl. Formeel houden de kerken vast aan het gezag van de Bijbel als zijnde het door God geïnspireerde Woord, en de leer zoals samengevat door de algemeen christelijke en gereformeerde belijdenis geschriften de (Drie Formulieren van Enigheid): de Nederlandse Geloofsbelijdenis, de Heidelbergse Catechismus en de Dordtse Leerregels.

De betekenis van de gereformeerd vrijgemaakte zuil voor de gereformeerde orthodoxie lag vooral in hun zorg om de handhaving en binding aan de gereformeerde belijdenis. Behalve de strijd om de zuiverheid van de leer naar links streden de vrijgemaakten ook een strijd naar rechts, namelijk richting de bevindelijk-gereformeerde hoek. Men verweet de bevindelijk-gereformeerden het bedrijven van "valse mystiek" en "gebrek aan het rechte zicht op Gods verbond." De vrijgemaakte ds. D. van Dijk toonde zich een felle tegenstander van een z.g. 'kenmerkenprediking' of 'onderscheidenlijke prediking zoals dat in bevindelijk-gereformeerde kringen gangbaar is. De gemeente diende volgens hem als geheel als gelovige gemeente aangesproken te worden. Opwekking tot zelfonderzoek is overbodig. Dit zou slechts leiden tot geloofsonzekerheid. De vastheid ligt, aldus de vrijgemaakten, in Gods verbond en beloften, en die zijn volgens hen voor alle gelovigen met hun zaad. Bevindelijk-gereforneerden hebben op hun beurt bezwaar tegen deze zienswijze dat zij verbondsmethodisme noemen.

In de laatste decennia heeft een progressieve stroming sterke invloed binnen het kerkverband gekregen. Verschillende buitenlandse zusterkerken hebben inmiddels afstand van het kerkverband genomen vanwege nieuwe standpunten. De progressieve stroming binnen voornamelijk de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt, de Nederlands Gereformeerde Kerken en voor een deel de Christelijke Gereformeerde Kerken, kenmerkt zich door ruimere opvattingen ten aanzien van actuele thema's als bijvoorbeeld ‘de vrouw in het ambt’, ‘schepping door evolutie’ en 'homoseksualiteit'. Zij zoeken een synthese tussen de opvattingen van de huidige samenleving, de wetenschap en de christelijke geloofsleer. Een meer uitgebreide beschrijving van de ontwikkelingen binnen deze kerken vindt men onder andere in de publicaties van de Amsterdamse socioloog Dr. G. Dekker De stille revolutie (1992) en Zie hoe alles hier verandert (2016).

Kerkelijke eenheid en samenwerkingBewerken

Binnen de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt heeft lange tijd de opvatting gedomineerd dat deze kerk de enige ware kerk in Nederland was. Dit had onder andere tot gevolg dat vrijgemaakten een eigen politieke partij, een eigen krant en eigen scholen hebben opgericht. Een gevolg was dat de vrijgemaakten zich isoleerden van andere orthodox-protestantse kerken. Dit isolement en het oprichten van allerlei eigen organisaties ging zo ver, dat er wel gesproken wordt van een ´vrijgemaakte zuil´.[11] In de decennia daarna kregen de vrijgemaakten oog voor de gebreken in de eigen traditie.

In 1982 formuleerde ds. Johannes Hoorn uit Grootegast de isolationistische mening nog een keer zwart op wit. Maar toen werd duidelijk dat deze stroming niet langer representatief was voor de kerk. De synode van Heemse sprak hierover in 1985 unaniem uit: …de kerk in Nederland en daarbuiten heeft zich nooit in zichzelf opgesloten in de gedachte dat buiten haar grenzen geen reformatorisch werk uit kracht van Gods genade zou zijn op te merken… (Acta van deze synode, bijlage B3, hoofdstuk II, artikel 3.5.5). Na deze uitspraak is het besef dat de eigen kerk niet de enige ware kerk is toegenomen.

In de loop van de jaren negentig kwam een einde aan het isolationisme van de vrijgemaakten, toen ze steeds meer gingen samenwerken met christenen uit andere orthodox-protestantse kerken, en exclusief vrijgemaakte organisaties voor andere orthodox-protestantse christenen werden opengesteld.

Er zijn vanaf de jaren 1990 samenwerkingen aangegaan met de Christelijke Gereformeerde Kerken en met de Nederlands Gereformeerde Kerken tot stand gekomen. Op enkele plaatsen heeft dit geleid tot fusie van gemeenten. In Enkhuizen, Harlingen, Nijmegen, Sneek, Surhuisterveen, Veendam, Woerden, Doesburg en Stadskanaal zijn de CGK en GKv één geworden. In Zaandam bestaat een fusiegemeente van NGK en GKv. In Deventer is een samenwerkingsgemeente ontstaan waarin de GKv met zowel de NGK als de CGK kerkt.

De kerken zijn missionair actief. Zo zijn er in Nederland -met name in de Randstad- enige tientallen kerkplantingsprojecten opgezet en wordt er veel gedaan op het gebied van internationale zending, hulpverlening en training. Daarvoor is de organisatie Verre Naasten het centrale orgaan van de kerken.

De Generale Synode van Meppel 2017 besloot in juni 2017 dat de ambten predikant, ouderling en diaken, voor vrouwen opengesteld zijn.[12][13] Dit besluit opende de weg naar fusiebesprekingen met de Nederlands Gereformeerde Kerken, waar vrouwen al langer werden toegelaten tot het ambt.

LedenbestandBewerken

Per 1 oktober 2009 bestonden de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt uit 277 gemeentes met in totaal 124.260 leden, 350 minder dan in 2008. Sinds 2003 neemt het aantal leden jaarlijks af met enkele honderden per jaar. In 2015 verloor de kerk voor het tweede jaar op rij meer dan 1000 leden. De kerk verloor 1017 leden en daarmee kwam het ledental op een totaal van 119.406.[8] De afgelopen drie jaar op rij nam het ledenaantal zelfs af met tussen de 1600 en 2100 leden per jaar, tot 112.593 leden in 2020. [14]

De vrijgemaakte zuilBewerken

Een landelijke krant: het Nederlands DagbladBewerken

Als spreekbuis van de kerk gold lange tijd het Nederlands Dagblad. Dit was opgericht in 1944 als half illegaal blad onder de naam Reformatie Stemmen. Na de oorlog werd het een weekblad onder de titel De vrije kerk, vanaf 1948 het Gereformeerd gezinsblad. In 1959 werd dit een dagblad, sinds eind 1967 onder de naam Nederlands Dagblad. Tot 1974 was Piet Jongeling redacteur. Jongeling was ook jarenlang voorman van het GPV, en een bekend schrijver van kinderboeken. De band met de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt, in de zin dat redacteuren belijdend lid moesten zijn van een van die kerken, werd in 1992 losgelaten. De stijl van het dagblad kan tegenwoordig meer als modern-gereformeerd worden aangeduid.

Politieke partij: GPVBewerken

Lange tijd was het lidmaatschap van het Gereformeerd Politiek Verbond (GPV) voorbehouden aan leden van de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt. De partij werd dan ook door buitenstaanders beleefd als de politieke arm van de kerk, hoewel zij een zelfstandige organisatie was waarop het kerkgenootschap als instituut geen invloed had. In 1992 werd het toelatingsbeleid van het GPV ruimer, en in 2000 vond een fusie plaats met de RPF tot de ChristenUnie.

Theologische UniversiteitBewerken

De Gereformeerde Kerken vrijgemaakt hebben een eigen theologische universiteit in Kampen, aangeduid als de Theologische Universiteit Kampen (Broederweg).

Zending en ontwikkeling: De Verre NaastenBewerken

Verre Naasten is de organisatie voor zending, hulpverlening en training van de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt.

Gereformeerd onderwijsBewerken

Er bestaan tussen de 100 en 150 scholen met een van origine gereformeerd-vrijgemaakte signatuur, dat wil zeggen verbonden aan de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt. Gewoonlijk duidt men deze scholen aan als 'gereformeerd'. Tegenwoordig zijn de scholen doorgaans ook opengesteld voor niet-vrijgemaakte christenen. Het gaat om de volgende soorten gereformeerde scholen:[15]

Bond voor werkgevers en werknemers: GMVBewerken

De vrijgemaakt-gereformeerden hebben ook een eigen vakbond opgericht, het Gereformeerd Maatschappelijk Verbond, nu CGMV. Het in 1952 opgerichte GMV zette zich af tegen het vermeend ‘socialistische’ CNV, dat alleen werknemersbelangen vertegenwoordigde. Van het GMV konden juist zowel werknemers als werkgevers lid worden. Daaraan verbonden was het blad Ons Politeuma, later Ons Burgerschap genoemd.

StudentenverenigingenBewerken

In alle universiteitssteden (met uitzondering van Maastricht en Eindhoven) zijn studentenverenigingen die van origine een gereformeerd-vrijgemaakte signatuur hebben. In navolging van de openstelling van het GPV en de ontzuiling van deze mini-zuil zijn deze verenigingen nu ook toegankelijk voor niet-leden van de GKv. Deze van oudsher vrijgemaakte verenigingen zijn verenigd in de VGS-Nederland. Rond 1970 begonnen er ook verschillende HBO studenten verenigingen te ontstaan. Deze zijn verenigd in de HBO Landelijk Overkoepelend Overleg orGaan.

OmroeporganisatieBewerken

Vanaf 1968 was er een Gereformeerde Omroepvereniging (GOV) die namens de vrijgemaakten landelijke zendtijd nastreefde. Sommige predikanten werkten mee aan programma’s van de Evangelische Omroep (EO).

BuitenlandBewerken

De Vrye Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika zijn opgericht door Nederlandse emigranten, afkomstig uit de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt. Dit kerkverband heeft vijf gemeenten met in totaal circa 1200 leden. Momenteel zijn vijf predikanten en vier zendelingen in actieve dienst. Omdat het kerkverband klein is, worden er geen classisvergaderingen gehouden, maar komen de kerken elke twee jaar in een synode bijeen.

Door zendingsactiviteiten zijn op Nieuw-Guinea verschillende zendingskerken ontstaan. Deze werken samen als Gereja-Gereja Reformasi di Indonesia Papua, een kerkverband met circa 8.000 leden. De Evangelisch-reformierte Kirche Westminster Bekenntnisses in Oostenrijk wordt gesteund door de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt.

Bekende ledenBewerken

Bekende ex-ledenBewerken

  • Wil Albeda (1925-2014), econoom, vakbondsbestuurder en politicus (overgestapt naar de Gereformeerde Kerken in Nederland, oud-hoogleraar, oud-minister, ARP, CDA)
  • Ed Anker (1978), politicus (GPV, ChristenUnie) (overgestapt naar een evangelische kerk)
  • Jochem Douma (1931), theoloog (oud-hoogleraar) (overgestapt naar de Gereformeerde Kerken Nederland)
  • Gretta Duisenberg (1942), politiek activiste (voorzitter initiatiefgroep Stop de Bezetting)
  • Bob Goudzwaard (1934), econoom en oud-politicus (ARP, CDA, EVP, Tweede Kamerlid)
  • Johannes Hoorn (1949-2013), predikant (in 1985 afgezet door de Gereformeerde Kerk vrijgemaakt te Grootegast)
  • Joram van Klaveren (1979), politicus (PVV, VNL) (bekeerd tot de islam)
  • Klaas Jan Mulder (1930-2008), organist, pianist en dirigent (overgestapt naar de Nederlands Gereformeerde Kerken)
  • Hilbrand Nawijn (1948), advocaat, politicus (ARP, CDA, LPF, Lijst Hilbrand Nawijn, Partij voor Nederland, minister van Vreemdelingenzaken en Integratie)
  • Berend Schoep (1928-2007), predikant (overgestapt naar de Gereformeerde Kerken in Nederland)
  • Reinier Sonneveld (1978), theoloog en publicist (overgestapt naar een huiskerk in Utrecht)
  • Henk Vredeling (1924-2007), landbouwkundige en politicus (PvdA, minister van Defensie)
  • Bert de Vries (1938), oud-politicus (ARP, CDA, fractievoorzitter en minister van Sociale Zaken) (overgestapt naar de Nederlands Gereformeerde Kerken)
  • Cornelis van der Waal (1919-1980), theoloog en predikant (verbleef later in Zuid-Afrika en scheidde daar af)