Betuwe

streek in Gelderland
Icoontje doorverwijspagina Zie Betuwe (doorverwijspagina) voor andere betekenissen van Betuwe.
Betuwe
Regio van Nederland Vlag van Nederland
Geografie
Provincie Vlag Gelderland Gelderland
Coördinaten 51°55'0"NB, 5°30'0"OL
Bevolking
Talen Nederlands
Dialecten Zuid-Gelders
Foto's
Betuwe, landscape.jpg
Rivier de Linge tussen Rumpt en Beesd

De Betuwe is een streek in de Nederlandse provincie Gelderland, gelegen tussen de rivieren de Waal in het zuiden en de Nederrijn en de Lek in het noorden. De westelijke grens valt samen met de grens tussen de provincie Gelderland en de provincies Utrecht en Zuid-Holland.

EtymologieBewerken

Over de herkomst van de naam Betuwe bestaat discussie. Zo wordt er gesteld dat het woord Betuwe oorspronkelijk 'goede grond' betekent. Dat staat tegenover de Veluwe, dat 'slechte grond' zou betekenen. Deze verklaring werd echter door veel wetenschappers verworpen.[bron?] Een andere verklaring zou zijn dat het woord Betuwe is afgeleid van de Germaanse stam de Bataven; zij zouden in deze streek hun kernland hebben gehad.

GeografieBewerken

TopografieBewerken

De Betuwe wordt onderverdeeld in drie kleinere landstreken: de Over-Betuwe, Neder-Betuwe en de Tielerwaard. In de streek liggen de zeven Betuwse gemeenten; dit zijn Buren, Culemborg, Lingewaard, Neder-Betuwe, Overbetuwe, Tiel en West Betuwe. Ook liggen de tussen de Rijn en Waal gelegen delen van de gemeenten Arnhem en Nijmegen in de Betuwe. Oorspronkelijk behoorde het Gelders Eiland met de gemeente Rijnwaarden (nu gemeente Zevenaar) ook tot de streek. Dit gebied is echter sinds de aanleg van het Pannerdensch Kanaal (1709) om praktische redenen ingedeeld bij landstreek de Liemers, en meer op Zevenaar georiënteerd. Vooral in het begin waren er nog wel sterke verschillen in het dialect.

Belangrijke en enigszins bekende Betuwse plaatsen zijn Tiel, Culemborg, Huissen, Elst en Geldermalsen. De Hanzestad Tiel heeft de belangrijkste regiofunctie binnen het samenwerkingsverband Regio Rivierenland die door de Betuwe loopt.

 

Fysische geografieBewerken

Beeldbepalend in de Betuwe is het Gelderse rivierlandschap dat is gevormd door de Waal, Nederrijn, Lek en de Linge. Ook doorkuist het Amsterdam-Rijnkanaal de streek. Het landschap in de Betuwe bestaat hoofdzakelijk uit een afwisseling van oude stroomgeulen, de stroomruggen aan weerszijden daarvan, en de komgronden met rivierklei die verder van de rivieren vandaan liggen. De oude rivierlopen zijn op verscheidene plekken in het Betuwse landschap herkenbaar (zowel binnendijks als buitendijks). Enkele landvormen die relatief veel in de landstreek voorkomen zijn rivierstranden, crevassegeulen, oeverwallen en kolken.

LandbouwBewerken

 
Vrucht van de zoete kers (Prunus avium)

De Betuwe staat vooral bekend om zijn grootschalige tuinbouw, waaronder vooral de fruitteelt (appels, peren, kersen en pruimen). De oorzaak van dit landgebruik ligt in de geologie en bodemgesteldheid van de streek. In bijna de gehele Betuwe komt vruchtbare rivierklei voor in de bodem. Met name de stroomruggen met wat zandig materiaal werden van oudsher al gebruikt voor de tuinbouw; ze vormen een van de beste landbouwgronden van Nederland. Naast de fruitteelt in de fruitboomgaarden zijn er in de Betuwe ook andere takken van de tuinbouw die relatief veel bedreven worden in de landstreek, waaronder de boomteelt en de glastuinbouw (vooral in de Over-Betuwe). Vooral in de Tielerwaard komen nu ook nog relatief veel grienden voor langs de rivieroevers.

GeschiedenisBewerken

De Betuwe bloeit, een polygoonjournaal in zwart-wit en zonder geluid (1931)

In de Romeinse tijd liep de limes (de Romeinse rijksgrens) langs de Oude Rijn en de Nederrijn. Er zijn in de Betuwe op verschillende plaatsen vondsten gedaan uit de Romeinse tijd. Zo zijn er in Elst drie Romeinse tempels opgegraven: één in het gebied Westeraam (de Tempel van Westeraam) en twee onder de Grote Kerk in Elst (de Tempels van Elst).

Tijdens de middeleeuwen en in de Vroegmoderne Tijd behoorde de Betuwe grotendeels tot het Kwartier van Nijmegen; dit was een van de vier kwartieren (gewesten) van het oude hertogdom Gelre. Uitzonderingen waren het graafschap Buren, het graafschap Culemborg en de Kleefse enclave Huissen.

EvacuatiesBewerken

 
Uitzicht op de Nederrijn tijdens hoogwater nabij Randwijk en Wageningen (2018)

Tijdens de herfst van 1944 (gedurende de Tweede Wereldoorlog) vond er een massale evacuatievlucht plaats in een groot deel van de Betuwe; het hoorde bij de evacuatie van Arnhem. Deze evacuatie vond na Operatie Market Garden plaats. Gedurende de Slag om Arnhem waren er al inwoners weggevlucht uit de landstreek. Op zaterdag 23 september 1944 kwam de Wehrmacht met een officieel bevel voor de bewoners om te vertrekken uit het gebied; er werd geadviseerd om naar het noorden te gaan (richting Apeldoorn en Ede). Ter nagedachtenis aan deze grote evacuatie in de Betuwe wordt sinds 2011 elk jaar de zogenaamde Exodus Wandeltocht georganiseerd.

In de winter van 1995 vond er een tweede grote evacuatie van de Betuwe plaats: de evacuatie van het Rivierenland. Vanwege gevaarlijke, extreem hoge waterstanden van de Rijn, Maas en Waal moesten 140.000 mensen uit de Betuwe en de aangrenzende polders worden geëvacueerd. De bewoners werden verplicht om na 31 januari 1995 voor vijf dagen tot drie weken weg te blijven. Als de dijken zouden breken, konden veel Betuwse plaatsen tot wel vijf meter onderwater komen te staan.[1]

InfrastructuurBewerken

 
De Betuweroute tussen Gellicum en Hellouw, in de gemeente West Betuwe

Door de streek loopt de bekende goederenspoorlijn de Betuweroute. Deze 160 kilometer lange spoorlijn loopt van de Maasvlakte bij Rotterdam via de Betuwe naar de Duitse grens, enkele kilometers voorbij de stad Zevenaar. Ook het tracé van de Spoorlijn Elst - Dordrecht loopt door de Betuwe; deze spoorlijn wordt veelal de "Betuwelijn" genoemd.

De belangrijkste en grootste autoweg in de Betuwe is de Rijksweg 15 die voor een groot deel door de streek loopt. Daarnaast is in de linkerhelft van de Betuwe de N320 een belangrijke autoweg; deze weg loopt van de stad Culemborg tot aan Kesteren.

TriviaBewerken

AfbeeldingenBewerken

  Zie de categorie Betuwe van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.