Hoofdmenu openen
Overzicht beheerpagina's

Elke dag van het jaar wordt op de hoofdpagina een lezenswaardig artikel uit de Nederlandstalige Wikipedia samengevat onder de noemer uitgelicht. Deze pagina bevat de uitgelicht artikelen van de maand oktober.

1 oktober

Brieflezende vrouw in het blauw van Vermeer

Johannes Vermeer

Johannes Vermeer (gedoopt te Delft, 31 oktober 1632 – begraven aldaar, 15 december 1675) is een van de beroemdste Nederlandse kunstschilders uit de Gouden Eeuw. Vermeer had een voorkeur voor tijdloze, ingetogen momenten. Hij blijft raadselachtig vanwege de onnavolgbare kleurstelling en het verbijsterende lichtgehalte. Vermeers schilderijen, meestal genrestukken en een paar historiestukken, allegorieën en stadsgezichten, onderscheiden zich door een subtiel kleurgebruik en een ideale compositie. Hij gebruikte soms dure pigmenten en had een grote voorkeur voor ultramarijn en loodtingeel. (Lees verder)

2 oktober

Een aardhommel op een bloem.

Hommels

Hommels (Bombus) zijn een geslacht van sociale insecten die behoren tot de familie bijen (Apidae). Er zijn wereldwijd ongeveer 250 soorten hommels die van nature voorkomen in Europa, Noord-Afrika, Azië, Noord-Amerika en Zuid-Amerika. Verschillende Europese hommelsoorten zijn door de mens geïntroduceerd in Nieuw-Zeeland en Tasmanië. In België en Nederland komen ongeveer dertig verschillende soorten voor, waarvan enkele zeldzaam zijn. (Lees verder)

3 oktober

Reconstructie van een ruiter met zijn paard. Wapenrusting van de hippika gymnasia.

Museum Het Valkhof

Museum Het Valkhof is een museum in Nijmegen, in de Nederlandse provincie Gelderland. Dit museum bestaat sinds 1998 en is ontstaan uit het samengaan van het Museum Kam (1922) voor archeologie en de Commanderie van St. Jan voor oude en moderne kunst. De collectie van het museum omvat Romeinse archeologie en moderne kunst. Museum Het Valkhof ligt aan het Kelfkensbos, aan de rand van het park Valkhof. Ooit lag hier een Romeins legerkamp. Later liet keizer Karel de Grote er een paleis bouwen. (Lees verder)

4 oktober

Plaats van de ramp, gezien in westelijke richting

Bijlmerramp

De Bijlmerramp is de benaming voor de vliegramp waarbij op zondag 4 oktober 1992 een Boeing 747-vrachtvliegtuig, vlucht 1862 van de Israëlische luchtvaartmaatschappij El Al, neerstortte op de flats Groeneveen en Klein-Kruitberg in de Amsterdamse Bijlmermeer.

De ramp kostte 43 mensen het leven, onder wie de driekoppige bemanning en de enige passagier van het vliegtuig. (Lees verder)

5 oktober

Steve Jobs in 2005.

Steve Jobs

Steve Jobs was een Amerikaanse ondernemer en uitvinder. Hij is vooral bekend vanwege zijn werkzaamheden als topman bij Apple Inc., dat hij samen met Steve Wozniak en Ronald Wayne oprichtte. Ook algemener was hij betrokken bij ontwikkelingen in de consumentenelektronica en Jobs wordt beschouwd als pionier van de computerindustrie. Voorbeelden van deze ontwikkelingen zijn Apple Lisa, OS X en Apple Macintosh. Zijn kenmerkende kledingstijl bestond uit een spijkerbroek en een zwarte coltrui. Over Jobs' leven zijn verschillende boeken, documentaires en films verschenen. (Lees verder)

6 oktober

Oostvaardersplassen

Oostvaardersplassen

De Oostvaardersplassen vormen een natuurgebied van zo'n 5600 ha tussen Almere en Lelystad in de Nederlandse provincie Flevoland. Het gebied is ontstaan na de drooglegging van de Flevopolders en dus relatief jong. De Oostvaardersplassen zijn van internationaal belang als moerasgebied en overwinteringsgebied voor vogels. Het gebied is ruwweg in twee gedeelten te onderscheiden: een nat (ca. 3600 ha) en een droog (ca. 2000 ha) gedeelte. Het droge gedeelte wordt gezien als een geschikte habitat voor grote grazers. Het gebied is beperkt toegankelijk voor bezoekers en geniet wettelijke bescherming. Het is vrijwel geheel aangewezen als Vogelrichtlijngebied en Staatsnatuurmonument. (Lees verder)

7 oktober

Vlag van de Duitse Democratische Republiek

Duitse Democratische Republiek

De Duitse Democratische Republiek was een communistische staat in Europa. Op 7 oktober 1949 nam de door communisten gedomineerde Provisorische Volkskammer in Oost-Berlijn de grondwet van de nieuwe staat aan. De Sozialistische Einheitspartei Deutschlands (SED) zou hierdoor ruim 40 jaar de eigenlijke machthebber zijn in de DDR. (Lees verder)

8 oktober

De Nieuwstraat in Kerkrade ofwel de Neustraße in Herzogenrath

Nieuwstraat

De Nieuwstraat in Kerkrade ofwel de Neustraße in Herzogenrath scheidt deze nauw verbonden steden en vormt tevens de rijksgrens tussen Nederland en Duitsland.

In deze straat vonden tijdens de Tweede Wereldoorlog smokkelactiviteiten plaats. Vooral kinderen speelden aan beide kanten van de afscheiding met elkaar, ze gooiden bijvoorbeeld ballen naar elkaar over de afscheiding heen. Langzaam ontdekten de autoriteiten dat veel van deze ballen eigenlijk ballonnen of sokken waren, gevuld met smokkelwaar (meestal koffiebonen). De douanebeambten weigerden het bevel om op kinderen te schieten op te volgen, waardoor de smokkel een populaire activiteit voor de kinderen werd. (Lees verder)

9 oktober

John Lennon in 1969

John Lennon

John Lennon (Liverpool, 9 oktober 1940 – New York, 8 december 1980) was een Engels popmusicus, vredesactivist en oprichter van de Liverpoolse groep The Quarrymen, die later bekend werd als The Beatles. Samen met Paul McCartney, George Harrison en Ringo Starr had Lennon met deze groep een belangrijke rol in de popmuziek. (Lees verder)

10 oktober

Satellietopname van Cuba

Cuba

Cuba is een land in Midden-Amerika. Het verklaarde zich onafhankelijk na de Spaans-Amerikaanse Oorlog op 10 oktober 1898. De onafhankelijkheid werd internationaal erkend op 20 mei 1902. Politiek gezien is Cuba een socialistische/communistische dictatuur. Cuba werd tussen 1959 en 2008 geleid door Fidel Castro, die op 24 februari van dat jaar opgevolgd werd door zijn broer Raúl. Tot en met 2014 hanteerden de Verenigde Staten een handelsembargo tegen Cuba. (Lees verder)

11 oktober

Tv-toestel uit 1958

Televisie

Televisie of tv is een telecommunicatiesysteem voor het verzenden en ontvangen van bewegende beelden en geluid. Het ontvangstapparaat heet ook televisie of tv, of voluit televisietoestel.

De televisie is in de 20e eeuw uitgegroeid tot een groot massamedium dat miljarden mensen bereikt. Aanvankelijk waren de beelden die werden verzonden enkel in zwart-wit, maar later werd er ook in kleur uitgezonden. (Lees verder)

12 oktober

Christoffel Columbus

Christoffel Columbus

Op 12 oktober 1492 landde Christoffel Columbus na een tocht van 6000 kilometer over de Atlantische Oceaan op de Bahama's. Hij had gehoopt met zijn tocht Azië te bereiken, maar stuitte in plaats daarvan op een Nieuwe Wereld. Zijn ontdekking van Amerika vormt een keerpunt in de wereldgeschiedenis. 12 oktober wordt daarom in veel landen herdacht als Columbusdag. (Lees verder)

13 oktober

Snooker

Snooker

Snooker is een biljartspel voor twee spelers of twee ploegen waarbij alle gekleurde ballen weggespeeld moeten worden. Er zijn in totaal 22 ballen: vijftien rode, zes andere kleuren (geel, groen, bruin, blauw, roze en zwart) en een witte bal. Het is het best vergelijkbaar met pool. De belangrijkste verschillen tussen pool en snooker zijn de afmetingen: een snookertafel is in de regel groter dan een pooltafel, de ballen zijn kleiner en lichter en de keu is bijgevolg dunner. (Lees verder)

14 oktober

Bewegende tektonische platen

Platentektoniek

Platentektoniek, plaattektoniek of schollentektoniek is de wetenschappelijke theorie die zowel de geografische ligging van continenten, oceanen, gebergten en andere structuren in het aardoppervlak verklaart als de geologische structuren in de aardkorst en de plek waar aardbevingen en vulkanisme voorkomen. Volgens de theorie is de lithosfeer – de buitenste, gemiddeld ongeveer 100 km dikke laag in de Aarde – verdeeld in tektonische platen of schollen, die onafhankelijk van elkaar over het aardoppervlak bewegen. De beweging wordt aangedreven door stromingen in de onderliggende asthenosfeer. (Lees verder)

15 oktober

Rowwen Hèze tijdens hun clubtour in 2007

Rowwen Hèze

Rowwen Hèze is een in 1985 opgerichte band uit America (Horst aan de Maas), die overwegend in het Horsterse dialect van dit dorp zingt. De muziek varieert qua genre van gevoelige ballads tot snellere Tex-Mex- en folknummers.

De naam van de band is een verwijzing naar Christiaan Hesen (1853-1947), een nogal zonderlinge dorpsfiguur uit America. Deze legendarisch geworden persoon had een ietwat vreeswekkend uiterlijk en een niet onbesproken verleden. Hij kreeg de bijnaam "Rowwen Hèze" (vrij vertaald: ruige Hesen) die door de band later werd overgenomen, onder meer omdat het goed bekte. (Lees verder)

16 oktober

Groene zeeschildpad

Schildpadden

Schildpadden (Testudines) zijn een orde van reptielen waarvan alle soorten gekenmerkt worden door een stevig en vaak bolvormig schild.

Schildpadden kunnen sterk verschillen in grootte, kleuren en levenswijze maar zijn gemakkelijk te onderscheiden van alle andere reptielen door het uitwendige schild. Alle schildpadden hebben een benig schild aan zowel de buikzijde (plastron) als de rugzijde (carapax), in tegenstelling tot alle andere moderne reptielen zoals krokodilachtigen, hagedissen en slangen. Het schild is meestal voorzien van een tweede pantser, het hoornschild. Het rugschild is met het buikpantser verbonden door een benen brug aan weerszijden van het lichaam.

Schildpadden planten zich meestal jaarlijks voort en zijn zonder uitzondering eierleggend. (Lees verder)

17 oktober

Biodiesel

Biodiesel

Biodiesel is een type biobrandstof, een duurzame energiebron, die gemaakt wordt uit plantaardige olie of dierlijk vet. Biodiesel wordt vaak toegepast in een mengvorm met uit aardolie verkregen diesel.

Toen Rudolf Diesel zijn eerste dieselmotor bouwde, was deze bedoeld voor olie geperst uit pinda's. Tegenwoordig zijn dieselmotoren niet meer geschikt om zonder aanpassingen te werken op pure plantaardige oliën of gebruikte plantaardige oliën. Deze zijn te stroperig en geven veel roet. (Lees verder)

18 oktober

De driehoekshandel

Trans-Atlantische slavenhandel

De trans-Atlantische slavenhandel was de handel in slaven uit Afrika naar Amerika. Het is de grootste gedwongen migratie uit de geschiedenis en daarmee door de Verenigde Naties verklaard tot misdaad tegen de menselijkheid. Het was de middenpassage van de driehoekshandel en speelde zich af tussen 1525 en 1867, waarbij het hoogtepunt lag in de achttiende eeuw en de eerste helft van de negentiende eeuw. (Lees verder)

19 oktober

Jefferson Smiths filibuster

Mr. Smith Goes to Washington

Mr. Smith Goes to Washington is een Amerikaanse speelfilm van Frank Capra uit 1939. James Stewart speelt in deze politieke tragikomedie de hoofdrol van Jefferson Smith, een jeugdige padvindersleider die de werkelijke wereld van de Amerikaanse politiek aan den lijve ondervindt als hij wordt aangesteld als senator.

Al bij zijn première op 19 oktober veroorzaakte de film veel opschudding en werd onder andere afgeschilderd als anti-Amerikaans en pro-communistisch. Desondanks werd Mr. Smith Goes to Washington een groot succes en betekende het de doorbraak voor Stewart. Mr. Smith Goes to Washington werd genomineerd voor elf Oscars en won een Oscar voor beste verhaal. (Lees verder)

20 oktober

Adel

De adel is een sociaal of juridisch afgebakende groep mensen die van oorsprong een bevoorrechte positie innam. De precieze inhoud van het begrip varieert naargelang van tijd en plaats.

De vooraanstaande positie van de adel leidde tot een hoog gecultiveerde levensstijl en een sterk standsbewustzijn. Tegenwoordig onderscheidt de adel zich in de meeste landen alleen nog door het voeren van een bepaalde familienaam en/of adellijke titel.

De adel kan op vele manieren worden ingedeeld. Zo is er bijvoorbeeld oeradel, oude adel en nieuwe adel, briefadel, ambtsadel en landadel, Empireadel, hoge en lage adel. (Lees verder)

21 oktober

Wapen van Indonesië

Indonesië

Indonesië, officieel de Republiek Indonesië (Indonesisch: Republik Indonesia), is een land gelegen in Zuidoost-Azië. Het land bestaat uit een archipel van 17.508 eilanden en is daarmee 's werelds grootste eilandstaat. Het land grenst direct aan Papoea-Nieuw-Guinea, Oost-Timor en Maleisië. Andere landen die Indonesië omringen zijn Singapore, Brunei, de Filipijnen, Australië en de door India bestuurde Nicobaren.

De eilandstaat heeft een totale oppervlakte van 1.904.569 km². (Lees verder)

22 oktober

Twee sprekers van het Romeyka

Romeyka

Romeyka is een Pontisch-Griekse taal die door enkele duizenden mensen wordt gesproken in het Pontisch Gebergte tussen de steden Of en Trabzon in het noordoosten van Turkije. De taal heeft van alle huidige Griekse varianten de meeste kenmerken behouden van het Oudgrieks van Hellenistische tijden. Volgens taalkundigen loopt de taal het risico om binnen enkele generaties verloren te gaan. Het Romeyka verschilt op enkele punten van andere Pontische talen, omdat het nooit is beïnvloed door geschreven Grieks of gesproken modern-Grieks. Hierdoor is de taal een linguïstieke goudmijn. (Lees verder)

23 oktober

Klavecimbel-piano Hellen, Berlijn, Musikinstrumentenmuseum

Geschiedenis van het klavecimbel

Het klavecimbel behoort tot de Europese muziek- en instrumentencultuur. De eerste instrumenten zijn te situeren tijdens de 14e eeuw in de provincies die tot het Bourgondische rijk behoorden en in Italië. De verschillende varianten, zoals spinet, virginaal, muselaar, clavicytherium enzovoorts, kenden een snelle technische ontwikkeling en een geografische verspreiding doorheen gans Europa. Aan de koninklijke en prinselijke hoven, bij de rijke burgerij en de adel, in bisschoppelijke paleizen, deed het klavecimbel zijn intrede, gegeerd zowel wegens zijn uitgebreide muzikale mogelijkheden als voor zijn karakter als luxe- en prestigeobject.

Voor de uitvoering van profane muziek werd dit het instrument bij uitstek. De technische vooruitgang bij het bouwen ging hand in hand met de ontwikkeling van een breed repertoire. Eerst ging het om bewerkte orgelmuziek, maar weldra werd het klavecimbel een onafhankelijke inspiratiebron. Het werd voortaan een vaste waarde als basso continuo in een ensemble, als solist in concerto's en als solo-instrument. (Lees verder)

24 oktober

The ride through the murky air, John Gilbert (1849)

Hekserij

Hekserij betreft in het algemeen het uitoefenen of aanroepen van vermeende bovennatuurlijke krachten om mensen of gebeurtenissen te controleren. In het Westen legt het volksgeloof de nadruk op het kwaadaardig handelen van de heks. Moderne hekserij, waarbij mensen zichzelf "heks" noemen, breekt radicaal met dit stereotiepe beeld en benadrukt positieve aspecten als eenheid met de natuur en de gelijkheid van man en vrouw.

In de oudheid vonden geen grootschalige vervolgingen van heksen plaats. Religieuze vervolging van vermeende heksen nam pas een aanvang in de 14e eeuw. In het Europa van de vroege 15e eeuw kreeg men over hekserij religieuze angstbeelden: de heks als bevriend met de duivel. Heksen werden nu niet alleen meer vervolgd vanwege schadelijke tovenarij (maleficium), maar vooral omdat ze die kwaadaardige handelingen dankzij een verbond met Satan en zijn demonen zouden doen. Het geloof dat heksen leden waren van een geheimzinnige — per definitie duivelse — sekte leverde de vereiste basis voor grootschalige heksenvervolgingen. Processen, veroordelingen en executies werden gemeengoed in heel Europa en bereikten een hoogtepunt tijdens de 16e en 17e eeuw. (Lees verder)

25 oktober

Troelstra

Vergissing van Troelstra

De Vergissing van Troelstra was een mislukte socialistische revolutie in Nederland in november 1918. De naam is ontleend aan de essentiële rol die Pieter Jelles Troelstra tijdens de poging tot revolutie speelde. De poging duurde ongeveer vanaf 25 oktober tot 14 november. In die tijd werden er op veel meer plaatsen revoluties gepleegd, zoals de Russische Revolutie en in Duitsland de Novemberrevolutie, die net geslaagd waren toen de revolutie in Nederland op het punt leek te staan te beginnen. De omstandigheden voor een revolutie leken gunstig. (Lees verder)

26 oktober

Franz Junghuhn

Franz Junghuhn

Franz Wilhelm Junghuhn (Mansfeld (Koninkrijk Westfalen), 26 oktober 1809Lembang (Java), 24 april 1864) was een Pruisisch-Nederlands ontdekkingsreiziger, indoloog, landmeter, arts, geograaf, geoloog en botanicus. Als onderzoeker bracht hij in dienst van de autoriteiten van Nederlands-Indië de geografie, geologie en natuur van Java en de Bataklanden op Sumatra in kaart. Naast het wetenschappelijk vastleggen van zijn ontdekkingen schreef Junghuhn ook boeken over zijn reizen, bekend vanwege hun gekleurde litho's van Indische landschappen. (Lees verder)

27 oktober

Elvis Presley

Elvis Presley

Elvis Aaron Presley (Tupelo, Mississippi, 8 januari 1935Memphis, Tennessee, 16 augustus 1977) was een Amerikaans zanger en acteur. Hij wordt vaak The King of Rock and Roll of kortweg The King genoemd en geldt als een van de meest significante culturele iconen van de twintigste eeuw.

Presley werd geboren in Tupelo in de staat Mississippi en verhuisde met zijn familie naar Memphis in Tennessee toen hij 13 jaar was. Daar begon zijn muzikale loopbaan in 1953, toen hij bij het latere Sun Studio een nummer opnam dat werd uitgebracht op Sun Records. Presley werd hiermee een vroege popularisator van de rockabilly, een uptempo-, door een backbeat aangedreven versmelting van country en rhythm-and-blues.

Presleys eerste single That's Allright kwam uit in juli 1954. Daarna kwam in januari 1956 Heartbreak Hotel uit, een Amerikaanse nummer 1-hit. Na een reeks van succesvolle televisieoptredens en platen die de top van de verkooplijsten bereikten, werd hij gezien als de meest vooraanstaande figuur van de rock-'n-roll. Zijn energieke interpretaties van liedjes en seksueel provocerende podiumoptredens, in combinatie met een opmerkelijk aansprekende versmelting van multi-etnische invloeden die samenviel met de opkomst van de burgerrechtenbeweging, maakten hem het eerste popidool. (Lees verder)

28 oktober

Beeld van Grote Pier in zijn geboortedorp Kimswerd, door beeldhouwer Anne Woudwijk

Pier Gerlofs Donia

Pier Gerlofs Donia, ook bekend als Grote Pier (1480 – 28 oktober 1520) was een Friese krijgsheer, vrijheidsstrijder en volksheld. Pier geniet de reputatie van een legendarische krijger en een belangrijke historische figuur in de geschiedenis van Friesland en wordt daarom ook vermeld in de Canon van Friesland. In diverse bronnen worden hem een reusachtige gestalte en een bovenmenselijke kracht toegeschreven. Pier en zijn neef Wijerd Jelckama waren de aanvoerders van het rebellenleger de Arumer Zwarte Hoop (Gelderse Friezen) bij de Tweede Belegering van Medemblik in 1517. Elders in Nederland is hij vooral bekend van zijn (weinig waarheidsgetrouwe) verschijning als Lange Pier in de tv-serie Floris uit 1969. (Lees verder)

29 oktober

De driehoek van Heinrich

Driehoek van Heinrich

De driehoek van Heinrich is de verhouding die zou bestaan tussen ongevallen zonder letsel, ongevallen met licht letsel en ongevallen met ernstig letsel en dodelijke ongevallen. De theorie is afkomstig van Herbert William Heinrich rond 1931. Hij stelde dat voor elk ernstig letsel er 29 ongevallen zijn met licht letsel en 300 ongevallen zonder letsel. Het model van Heinrich heeft de nodige kritiek gekregen. Zo is sinds het publiceren van zijn werk het aantal kleinere ongevallen sterk gedaald, maar hield de daling van het aantal ernstige ongevallen daarmee geen gelijke tred. Een belangrijk probleem is daarnaast dat de verschillende soorten ongevallen in tegenstelling tot wat Heinrich stelde niet altijd dezelfde oorzakelijkheid hebben. Het voorkomen van kleinere ongevallen betekent dus niet noodzakelijk dat rampen voorkomen worden. (Lees verder)

30 oktober

Prentbriefkaart door Hans Baluschek (1870–1935)

Am Brunnen vor dem Tore

Am Brunnen vor dem Tore is de eerste regel van een Duits gedicht dat zowel in de vorm van een kunstlied als ook in de vorm van een volkslied bekendheid kreeg. De oorspronkelijke titel was Der Lindenbaum. De tekst is van Wilhelm Müller en maakt deel uit van een gedichtencyclus waaraan hij de titel Die Winterreise gaf. Franz Schubert zette de complete cyclus op muziek onder de naam Winterreise en in het kader daarvan ontstond ook Der Lindenbaum als kunstlied. (Lees verder)

31 oktober

Het verhaal gaat dat Luther de stellingen op de deur van de slotkerk te Wittenberg timmerde

Maarten Luther

Op 31 oktober 1517 publiceerde Luther 95 stellingen als reactie op de aflaatverkoop door de Rooms-Katholieke Kerk. Dit leidde tot de Reformatie en deze datum wordt daarom gezien als de oorsprong van het protestantisme. Onder anderen de bewoonsters van het vrouwenklooster te Nimbschen hoorden hierover. Dat was voor Katharina von Bora, de latere vrouw van Luther, aanleiding om uit het klooster te vluchten. (Lees verder)