Wikipedia:Uitgelicht

Overzicht beheerpagina's
Overzicht navigatie

Elke dag van het jaar wordt op de hoofdpagina een lezenswaardig artikel uit de Nederlandstalige Wikipedia samengevat onder de noemer uitgelicht. Hiertoe zijn 366 sjablonen beschikbaar. Na een jaar wordt de cyclus automatisch herhaald, voor zover tussentijds geen andere artikelen worden geselecteerd en samengevat. De uitgelichtjes zijn bedoeld om bezoekers via deze manier naar artikelen te laten navigeren.

Op Wikipedia:Uitgelicht/Richtlijnen staat een voorstel voor richtlijnen voor de uit te lichten artikelen. Wijzigingen, zoals het vervangen van artikelen, worden bijgehouden en beoordeeld op Wikiproject/Uitgelicht/Voortgang.

  • Het artikel wordt om 24.00 uur 's nachts (MET/MEZT, dus Belgische/Nederlandse tijd) automatisch vervangen.
  • Elke maand heeft een eigen subpagina met een overzicht van de uitgelichte artikelen uit die maand. Dit maakt het ook eenvoudig om een artikel van de dag aan te maken en/of te bewerken.
  • Hieronder staat een overzicht van alle maanden en van de 10 voorbije en 10 toekomstige artikelen.


Uitgelicht (maand):
januari februari maart april mei juni juli augustus september oktober november december


17 mei

Periodiek systeem der elementen

Periodiek systeem der elementen

Het periodiek systeem der elementen is een tabel met daarin een systematische weergave van alle scheikundige elementen. Op deze manier kunnen de chemische en fysische eigenschappen van de elementen in kaart worden gebracht. In deze tabel, ook de tabel van Mendelejev genoemd, die een lange geschiedenis kent, staan alle bekende elementen op volgorde van atoomnummer zodanig ingedeeld dat de elementen uit dezelfde periode naast elkaar staan en elementen uit dezelfde groep boven elkaar. Tevens staan de elementen die tot hetzelfde blok en dezelfde reeks behoren bij elkaar in de buurt. (Lees verder)

 
Voorbije 10 dagen Komende 10 dagen
16 mei

Afbeelding

Op het terras in Sèvres

Sur la terrasse à Sèvres (Nederlands: Op het terras in Sèvres) is een schilderij van de Franse impressionistische kunstschilderes Marie Bracquemond, geschilderd in 1880, olie op linnen, 88 x 115 centimeter groot. Het toont twee modieus geklede vrouwen en een man, buiten op een terras, zittend in het zonnetje. Het werk bevindt zich in de collectie van het Musée du Petit Palais te Genève.

Sur la terrasse à Sèvres wordt wel gezien als Bracquemonds meesterwerk. Maries ongetrouwde zus Louise, die bij haar inwoonde, stond voor beide vrouwen model, zoals de impressionisten vaker hun modellen kozen onder vrienden en familie. Wie de man is is nooit met zekerheid uitgemaakt, maar gesuggereerd wordt wel dat het een flatteus portret is van haar man Félix, wellicht om hem te behagen (Lees verder)

18 mei

Artistieke voorstellingen laten normaliter martelingen en verbrandingen in het vagevuur zien tijdens de autodafe

Spaanse Inquisitie

De Spaanse Inquisitie was een in 1478 door de Reyes Católicos van Spanje opgericht instituut, om de katholieke orthodoxie te handhaven tijdens hun heerschappij. Zij stond onder directe leiding van de Spaanse monarchie. Zij werd pas definitief afgeschaft in 1834 tijdens het bewind van Isabella II.

De Inquisitie had in beginsel als een rechtbank naar canoniek recht alleen zeggenschap over gedoopte christenen. Gedurende haar geschiedenis echter, indien zij niet bestond in Spanje of aanwezig was in diens territoriaal afhankelijke gebieden, werd haar jurisdictie uitgebreid tot praktisch alle onderdanen van de koning van Spanje. (Lees verder)

15 mei

Watergebrek in de landbouw, VS

Waterschaarste

Waterschaarste is het tekort aan voldoende schoon water. De vraag naar water overstijgt de aanbodcapaciteit van het natuurlijke systeem of de toegang ertoe. Dit is een probleem waar een derde van de mensheid mee te maken heeft en een van de bepalende thema's van de 21ste eeuw. Schaarste kenmerkt zich door concurrentie om water, spanningen tussen gebruikers, overmatige onttrekking van grondwater en onvoldoende stroming voor een gezond milieu.

Waterschaarste wordt veroorzaakt door een complex geheel aan fluctuerende, op elkaar inwerkende menselijke en ecologische factoren. De groeiende wereldbevolking, verbeterende levensstandaarden, veranderende consumptiepatronen en steeds toenemende irrigatie van landbouwgronden zorgen voor een stijgende vraag naar water. Klimaatverandering, ontbossing, waterverspilling en -vervuiling zorgen anderzijds voor een dalende beschikbaarheid. (Lees verder)

19 mei

Pete Townshend in 2007

Pete Townshend

Peter Dennis Blandford ('Pete') Townshend (Chiswick, Londen, 19 mei 1945) is een Engelse rockgitarist, -zanger, -songwriter en -componist die vooral bekend is door zijn rol als gitarist en belangrijkste songwriter van de Britse rockband The Who.

De carrière van Pete Townshend met The Who beslaat een periode van meer dan veertig jaar, waarin deze uitgroeide tot een van de grootste en invloedrijkste rock-'n-rollbands ter wereld. Townshend schreef in zijn rol als primaire songwriter meer dan honderd nummers voor de elf studioalbums die The Who maakte, bijvoorbeeld de grootste delen van de rockopera's Tommy en Quadrophenia en tientallen nummers die verschenen op singles, bonusnummers op heruitgaven en nummers van verscheidene rariteitencollecties, zoals Odds and Sods. Hoewel hij het bekendste was als gitarist, heeft Townshend op verschillende albums (zowel solo als met de band) ook instrumenten als de basgitaar, drums en piano bespeeld. (Lees verder)


14 mei

Kwallen

Chrysaora fuscescens

Kwallen zijn een diverse groep in zee levende, vrijzwemmende neteldieren (Cnidaria). Kwallen zijn eenvoudig gebouwde zeedieren met een gelatineus, parapluvormig lichaam en neerhangende tentakels. De tentakels zijn bewapend met netelcellen en worden gebruikt om prooien te vangen en roofdieren af te schrikken.

Kwallen komen wereldwijd voor, van oppervlaktewateren tot in de diepzee. Ze hebben een complexe levenscyclus; de meduse (het kwalstadium) kan rondzwemmen en brengt na geslachtelijke voortplanting kleine larfjes voort. Uit deze larven groeit een vastzittende poliep die kleine kwalletjes afsnoert. (Lees verder)

20 mei

Afbeelding

Gymnasion

Het gymnasion (Oudgrieks: γυμνάσιον, gymnásion) van de oude Grieken, in het Nederlands ook wel 'gymnasium' genoemd, functioneerde oorspronkelijk als de school waar deelnemers aan de Panhelleense Spelen hun training hielden, en was tevens een plaats waar men elkaar ontmoette en zich in intellectuele gesprekken mengde. Het gymnasion werd zo genoemd omdat de sporters naakt (γυμνός / gymnos) oefenden. Dit had tot doel de waardering voor het lichaam te bevorderen, maar maakte ook homoseksuele gevoelens tussen de deelnemers aan de training los.

Gymnasium is de gelatiniseerde vorm van het woord gymnasion. Historisch gezien was het een plaats om sport te trainen en om zich te baden – men baadde zich er in het bijzonder met elkaar. In 1598 werd de vertaling van 'plaats om naakt te zijn' veranderd in 'plaats van oefening'. Het Griekse woord gymnastikos, voor het eerst in 1594 in 'gymnast' gebruikt, duidde voortaan iemand aan die bedreven in de lichamelijke oefening was, maar niet langer noodzakelijk naakt. (Lees verder)

13 mei

Afbeelding

Johan van Oldenbarnevelt

Johan van Oldenbarnevelt (Amersfoort, 14 september 1547Den Haag, 13 mei 1619) was raadpensionaris van de Staten van Holland tijdens de Tachtigjarige Oorlog. Hij werkte lange tijd samen met Maurits van Oranje (de zoon van Willem van Oranje), maar werd door zijn eigenzinnig optreden het slachtoffer van een door Maurits beheerst politiek proces en daaropvolgende executie. (Lees verder)

21 mei

De bibliotheek van Alexandrië

Geschiedenis van het bibliotheekwezen

Bibliotheken zijn bijzonder oude instellingen. Er bestonden al bibliotheken in het oude Sumer en het oude Egypte. De latere Assyriërs en Babyloniërs legden ook bibliotheken aan waarvan gedeeltes zijn teruggevonden en vertaald.

De bibliotheken waren in de oudheid bijna uitsluitend tempelbibliotheken waar 'geestelijken' lazen, schreven en het beheer van koninklijke en tempel-organisaties leerden. Deze bibliotheken bestonden uit rekken met kleitabletten. Meestal stond op het tablet een verwijzing in welk rek het thuishoorde. In Egypte schreef men meestal op papyrus, gemaakt van stengels van het langs de Nijl overvloedig aanwezige papyrusriet. Overigens is het waarschijnlijk dat men in Mesopotamië en andere plaatsen ook op papyrus en dergelijke schreef, maar daarvan is niet veel teruggevonden. (Lees verder)

12 mei

Portret van Willem Frederik Buchner (circa 1840)

Willem Frederik Büchner

Willem Frederik Büchner (Reinheim, 9 december 1780Gouda, 2 augustus 1855) was in de negentiende eeuw stadsarts van Gouda. Hij heeft voor de plaatselijke bevolking grote betekenis gehad onder andere door zijn strijd tegen besmettelijke ziektes als pokken en cholera. Hij ijverde voor verbetering van de woonomstandigheden, die in die tijd uitermate slecht waren, zeker voor de werkende bevolking. Naast zijn functie van stadsarts was hij ook gedurende een reeks van jaren lid van de gemeenteraad van Gouda en was hij voorzitter van de 'Commissie tot Geneeskundig Toevoorzigt'.

Büchner ontving meerdere onderscheidingen en een van de veertig vensters van de Goudse Canon is aan hem gewijd. (Lees verder)

22 mei

A l'Innovation in de Nieuwstraat, vóór de brand

Brand in de Innovation

De brand in de Innovation was een ramp op maandagmiddag 22 mei 1967 in het Brusselse filiaal van de Belgische grootwarenhuisketen Innovation (nu Galeria Inno). Er vielen 251 doden en 62 mensen raakten gewond. Het warenhuis was gevestigd in een doolhof van verschillende gebouwen. Vooral veel mensen in het achterste gebouw, waar het zelfbedieningsrestaurant was gevestigd, hadden pas laat in de gaten dat er brand was en konden geen kant op toen het vuur hen bereikte. Op de begraafplaats van Brussel in Evere staat een monument ter nagedachtenis aan de slachtoffers. (Lees verder)

11 mei

Nepenthes maxima

Nepenthes

Nepenthes is een geslacht van tropische vleesetende bekerplanten in de monotypische familie Nepenthaceae. Het geslacht bestaat uit meer dan 160 soorten, waarvan de meeste endemisch zijn in hun regio. Het verspreidingsgebied ligt grotendeels in Zuidoost-Azië, met de grootste biodiversiteit in Borneo, Sumatra en de Filipijnen. Een klein aantal soorten komt tot ver daar buiten voor, waaronder in Sri Lanka, Madagaskar en de Seychellen.

Gewoonlijk groeien de planten uit dit geslacht als klimplant of lage struik op een voedselarme grond. Met hun nectar lokken ze insecten en andere prooidieren in hun vangbekers. Deze is gevuld met een stroperige vloeistof vol met verteringsenzymen. Veel bekerplanten leven in symbiose met andere organismen, waarvan een groot aantal volledig afhankelijk van de plant is. (Lees verder)

23 mei

Afbeelding

J.M.A. Biesheuvel

Jacob Martinus Arend (Maarten) Biesheuvel (Schiedam, 23 mei 1939 - Leiden, 30 juli 2020), auteursnaam J.M.A. Biesheuvel, was een Nederlandse schrijver. Hij debuteerde in 1972 met de verhalenbundel In de bovenkooi, waarmee hij onmiddellijk naam maakte.

Biesheuvels werk heeft binnen de literaire kritiek altijd op veel bijval kunnen rekenen. Gerrit Komrij noemde Biesheuvel in Vrij Nederland een meester in 'absurd cynisme' en in 'surreële logica'. Na zijn bespreking gingen vele andere critici door de jaren heen overstag. In zijn werk werden vooral zijn tegendraadse verteltechniek, zijn licht archaïsche stijl, zijn onstuitbare humor en de ontwapenende eerlijkheid over zijn geestelijke toestand geprezen. (Lees verder)

10 mei

De Matilda II, de zwaarstgepantserde tank die in mei 1940 ingezet werd

Fall Gelb

Fall Gelb was tijdens de Tweede Wereldoorlog de naam voor het Duitse militaire plan van het Oberkommando der Wehrmacht (OKW) om de Lage Landen aan te vallen en in te nemen. Deze militaire actie was onderdeel van de Slag om Frankrijk. Fall Gelb werd met groot succes uitgevoerd in mei 1940 en zou in juni worden gevolgd door Fall Rot om Frankrijk als geheel te verslaan.

Op vrijdag 10 mei 1940 werden Nederland, België en Luxemburg door het Duitse leger binnengevallen. In Nederland capituleerde generaal Winkelman op 14 mei na het bombardement op Rotterdam eerder die dag. De strijd in Zeeland bleef buiten deze capitulatie. In België capituleerde koning Leopold III op 28 mei. (Lees verder)

24 mei

Victoria van het Verenigd Koninkrijk

Victoria van het Verenigd Koninkrijk

Alexandrina Victoria van Hannover (24 mei 1819 – 22 januari 1901) was koningin van het Verenigd Koninkrijk van 1837 tot 1901 en keizerin van Indië van 1877 tot 1901. Koningin Victoria was tot september 2015 de langst regerende Britse monarch uit de geschiedenis. Haar regeerperiode duurde 63 jaar en zeven maanden en staat zowel in het Verenigd Koninkrijk als daarbuiten bekend als het Victoriaanse tijdperk, the Victorian era. (Lees verder)

9 mei

Het Europees Parlement in Brussel

Europees Parlement

Het Europees Parlement is de rechtstreeks verkozen volksvertegenwoordiging van de Europese Unie. Het is de enige instelling van de Europese Unie die direct door de burgers wordt gekozen. Samen met de Raad van de Europese Unie en de Europese Commissie heeft het een wetgevende taak binnen de Europese Unie.

Het Parlement heeft sinds zijn ontstaan in de jaren vijftig een vergevorderde transformatie doorgemaakt. In de eerste jaren van zijn bestaan was het Parlement vooral nog een adviesorgaan, terwijl het nu veel wetgevende bevoegdheden heeft op uiteenlopende gebieden zoals landbouw, voedselveiligheid, milieu en de begroting. Het wordt dan ook beschreven als een van de machtigste parlementen ter wereld. Het Parlement bestaat uit 751 parlementsleden en vertegenwoordigt het op een na grootste electoraat ter wereld (na het Parlement van India). (Lees verder)

25 mei

Everybody works but the vacant lot

Grondwaardebelasting

Een grondwaardebelasting of grondbelasting is een heffing op de onverharde waarde van de grond. In tegenstelling tot onroerendezaakbelasting, gaat het voorbij aan de waarde van gebouwen, persoonlijke eigendommen en andere verbeteringen aan onroerend goed. Een grondwaardebelasting wordt over het algemeen door economen gesteund doordat het (in tegenstelling tot andere belastingen), geen economische inefficiëntie veroorzaakt en het de neiging heeft de ongelijkheid te verminderen. Landbelasting wordt "de perfecte belasting" genoemd en de economische efficiëntie van een grondbelasting is sinds de achttiende eeuw bekend. (Lees verder)

8 mei

De Slag bij Ter Heijde, door Jan Abrahamsz. van Beerstraten

Eerste Engels-Nederlandse Oorlog

Met de Vrede van Westminster (8 mei 1654) kwam een einde aan de Eerste Engels-Nederlandse Oorlog (1652–1654). Deze oorlog werd geheel op zee bevochten tussen het Engelse Gemenebest en de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. In de vroege 17e eeuw beschikten de Nederlanders over een gigantische handelsvloot, groter dan de vloten van alle Europese landen bij elkaar. Ze hadden een dominante positie in de Baltische handel en een belangrijk aandeel in de scheepvaart op de rest van Europa. Voorts werden grote delen van de Portugese koloniën veroverd, waaronder die in het door de specerijenhandel zeer profijtelijke Oost-Indië. (Lees verder)

26 mei

Afbeelding

Geschiedenis van de spoorwegen in Nederland

De geschiedenis van de spoorwegen in Nederland begon op 20 september 1839, met de opening van de spoorlijn Amsterdam - Haarlem.

Na de opening van de eerste spoorwegen in het Verenigd Koninkrijk en België, werden er ook in Nederland plannen gemaakt voor spoorwegen. In 1831 kwam voor het eerst het plan ter sprake voor het openen voor de eerste lijnen, die de havens van Amsterdam en Rotterdam een snelle verbinding moesten gaan bieden met Duitsland. Uiteindelijk zou de eerste spoorlijn in 1839 niet richting Duitsland lopen, maar van Amsterdam naar Haarlem.

De eerste spoorlijn in Nederland werd aangelegd door de in 1837 opgerichte Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij (HIJSM of HSM), onder leiding van Willem Christiaan Brade, en later ingenieur-directeur van de Waterstaat F.W. Conrad. Deze lijn van Amsterdam naar Haarlem werd geopend op 20 september 1839. De eerste treinen werden getrokken door de locomotieven Arend en Snelheid. (Lees verder)

7 mei

Afbeelding

Geschiedenis van de Nederlandse zeevisserij

In gewesten als Holland, Zeeland en landsdelen als Groningen en de Waddeneilanden vonden eeuwenlang zekere vormen van zeevisserij plaats. Die gewesten, landsdelen en eilanden bleven na 1813, toen Nederland zich als natie had gevestigd, daarvan als provincies deel uitmaken. De verschillende soorten van zeevisserij die binnen deze voormalige gewesten en landsdelen werden bedreven en die met name werden uitgeoefend in de Noordzee, in de voormalige Zuiderzee – het latere IJsselmeer – en in de Waddenzee bleven in Nederland overeind. (Lees verder)

27 mei

Politiegeweld in Duitsland

Politiegeweld

Politiegeweld is geweld dat wordt toegepast door handhavers van de wet. In Nederland wordt term door de politie zelf gedefinieerd als het geweld dat de politie volgens de wet mag gebruiken op basis van haar geweldsmonopolie. De vorm van dit geweld loopt uiteen van het gebruik van een wapenstok, vuurwapen, pepperspray, fysiek geweld, tot het inzetten van een diensthond.Bij buitenproportioneel of excessief politiegeweld worden de mensenrechten van de slachtoffers geschonden. Dit geweld kan fysiek, maar ook psychisch van aard zijn. (Lees verder)

Alle dagen

januari 1 - 2 - 3 - 4 - 5 - 6 - 7 - 8 - 9 - 10 - 11 - 12 - 13 - 14 - 15 - 16 - 17 - 18 - 19 - 20 - 21 - 22 - 23 - 24 - 25 - 26 - 27 - 28 - 29 - 30 - 31
februari 1 - 2 - 3 - 4 - 5 - 6 - 7 - 8 - 9 - 10 - 11 - 12 - 13 - 14 - 15 - 16 - 17 - 18 - 19 - 20 - 21 - 22 - 23 - 24 - 25 - 26 - 27 - 28 - 29
maart 1 - 2 - 3 - 4 - 5 - 6 - 7 - 8 - 9 - 10 - 11 - 12 - 13 - 14 - 15 - 16 - 17 - 18 - 19 - 20 - 21 - 22 - 23 - 24 - 25 - 26 - 27 - 28 - 29 - 30 - 31
april 1 - 2 - 3 - 4 - 5 - 6 - 7 - 8 - 9 - 10 - 11 - 12 - 13 - 14 - 15 - 16 - 17 - 18 - 19 - 20 - 21 - 22 - 23 - 24 - 25 - 26 - 27 - 28 - 29 - 30
mei 1 - 2 - 3 - 4 - 5 - 6 - 7 - 8 - 9 - 10 - 11 - 12 - 13 - 14 - 15 - 16 - 17 - 18 - 19 - 20 - 21 - 22 - 23 - 24 - 25 - 26 - 27 - 28 - 29 - 30 - 31
juni 1 - 2 - 3 - 4 - 5 - 6 - 7 - 8 - 9 - 10 - 11 - 12 - 13 - 14 - 15 - 16 - 17 - 18 - 19 - 20 - 21 - 22 - 23 - 24 - 25 - 26 - 27 - 28 - 29 - 30
juli 1 - 2 - 3 - 4 - 5 - 6 - 7 - 8 - 9 - 10 - 11 - 12 - 13 - 14 - 15 - 16 - 17 - 18 - 19 - 20 - 21 - 22 - 23 - 24 - 25 - 26 - 27 - 28 - 29 - 30 - 31
augustus 1 - 2 - 3 - 4 - 5 - 6 - 7 - 8 - 9 - 10 - 11 - 12 - 13 - 14 - 15 - 16 - 17 - 18 - 19 - 20 - 21 - 22 - 23 - 24 - 25 - 26 - 27 - 28 - 29 - 30 - 31
september 1 - 2 - 3 - 4 - 5 - 6 - 7 - 8 - 9 - 10 - 11 - 12 - 13 - 14 - 15 - 16 - 17 - 18 - 19 - 20 - 21 - 22 - 23 - 24 - 25 - 26 - 27 - 28 - 29 - 30
oktober 1 - 2 - 3 - 4 - 5 - 6 - 7 - 8 - 9 - 10 - 11 - 12 - 13 - 14 - 15 - 16 - 17 - 18 - 19 - 20 - 21 - 22 - 23 - 24 - 25 - 26 - 27 - 28 - 29 - 30 - 31
november 1 - 2 - 3 - 4 - 5 - 6 - 7 - 8 - 9 - 10 - 11 - 12 - 13 - 14 - 15 - 16 - 17 - 18 - 19 - 20 - 21 - 22 - 23 - 24 - 25 - 26 - 27 - 28 - 29 - 30
december 1 - 2 - 3 - 4 - 5 - 6 - 7 - 8 - 9 - 10 - 11 - 12 - 13 - 14 - 15 - 16 - 17 - 18 - 19 - 20 - 21 - 22 - 23 - 24 - 25 - 26 - 27 - 28 - 29 - 30 - 31

Zie ook