Hoofdmenu openen
Overzicht beheerpagina's

Elke dag van het jaar wordt op de hoofdpagina een lezenswaardig artikel uit de Nederlandstalige Wikipedia samengevat onder de noemer uitgelicht. Deze pagina bevat de uitgelicht artikelen van de maand september.

1 september

Hermans in 1986)

Willem Frederik Hermans

Willem Frederik Hermans (Amsterdam, 1 september 1921 – Utrecht, 27 april 1995) was een Nederlands schrijver van romans, novellen, verhalen, poëzie, toneelstukken en scenario's, alsmede van essays, kritieken en polemieken. Daarnaast was hij actief als fotograaf en maker van surrealistische collages. Hermans behaalde cum laude de graad van doctor in de Wis- en Natuurkunde (1955, fysische geografie). Hij weigerde de P.C. Hooft-prijs (1971), maar accepteerde wel de Prijs der Nederlandse Letteren (1977), die hij uit handen van de Belgische koning Boudewijn ontving. Hermans wordt met Gerard Reve en Harry Mulisch gerekend tot De Grote Drie, de drie belangrijkste naoorlogse Nederlandse auteurs. (Lees verder)

2 september

Afbeelding

Inês de Castro

Inês de Castro (1325–1355) was de minnares van kroonprins Peter van Portugal. Inês maakte deel uit van het gevolg van Constance van Castilië, die aan Peter werd uitgehuwelijkt om de banden tussen Portugal en Castilië te verstevigen. Peter werd echter verliefd op Inês, wat problematisch werd vanwege haar contacten met Castiliaanse ballingen die streefden naar een hereniging van Portugal met het koninkrijk Castilië. Koning Alfons IV besefte dat dit de relatie met Castilië in gevaar bracht en toen Peter zijn relatie met Inês niet opgaf, gelastte de koning in 1355 haar te doden.

In 1357 overleed koning Alfons IV en verklaarde Peter dat hij nog voor de dood van Inês met haar getrouwd was. Haar overschot werd opgegraven en overgebracht naar het klooster van Santa María de Alcobaça. De moordenaars van Inês zochten onderdak in Castilië. Twee van hen werden uitgeleverd aan Peter, die hen wreed liet vermoorden. (Lees verder)

3 september

Mithridates VI als Herakles

Mithridates VI Eupator Dionysus

Mithridates VI de Grote was van ca. 120 tot 63 v.Chr. koning van Pontus. Door zijn Perzische en Hellenistische afkomst zag hij zichzelf als verdediger tegen de Romeinse overheersing van het oosten en onder zijn leiding bereikte het koninkrijk het toppunt van macht en groeide met de Mithridatische oorlogen uit tot Rome's meest succesvolle tegenstander van die eeuw. Dit gaf hem al in zijn eigen tijd een befaamdheid die aanhield tot de twintigste eeuw.

Enkele legendes hebben de mythevorming rond Mithridates versterkt. Zo zou hij beschikt hebben over een fenomenaal geheugen en in staat zijn geweest een ieder van zijn manschappen bij voornaam en in zijn moedertaal – een van de 22 talen die hij sprak – aan te spreken. Ook werd hij geacht regelmatig verdund gif tot zich te nemen, om zo dodelijke doses te kunnen weerstaan, een praktijk die mithridatisme genoemd wordt. Ook zijn wreedheid en vasthoudendheid werden uitvoerig beschreven. (Lees verder)

4 september

De Griezelbus

De Griezelbus is de naam van een serie kinderboeken van Paul van Loon.

De boeken gaan over een mysterieuze schrijver genaamd P. Onnoval (een anagram van P. van Loon), zijn vreemde verhalenbundel De Griezelbus, en zijn autobus die dezelfde naam draagt. Onnoval gebruikt zijn eigen verhalen zonder dat iemand het weet om kinderen in zijn macht te krijgen. Keer op keer dreigen kinderen door zijn bus en verhalen in de val te lopen en moeten ze al hun moed en verstand gebruiken om Onnoval te verslaan

De boeken hebben vaak een toevallige link naar elkaar: hoofdpersonen blijken familie of schoolmeester en leerling. Elk boek bevat een aantal griezelverhalen verteld door Onnoval, omgeven door een raamvertelling. (Lees verder)

5 september

Een glas witte wijn

Wijn

Wijn is een drank die ontstaat door het vergisten van het sap van druiven. Het volledige proces van wijnbereiding noemt men vinificatie. Er zijn verschillende soorten wijn: rode wijn, witte wijn, rosé en mousserende wijn zoals champagne en lambrusco. In chemische zin bestaat wijn uit water, suikers, alcohol, resveratrol, quercetine, tannine, sulfiet (tijdens de wijnbereiding vaak in kleine hoeveelheid in de vorm van zwavel toegevoegd), koolzuurgas (in mousserende wijnsoorten), hars (in retsina) en andere stoffen in kleinere hoeveelheden. (Lees verder)

6 september

Grijze roodstaartpapegaai

Alex

Alex (1976 – 6 september 2007) was een Afrikaanse grijze roodstaartpapegaai (Psittacus erithacus).

Alex was het onderwerp van een dertig jaar (1977–2007) durend experiment door de dierenpsycholoog Irene Pepperberg, aanvankelijk aan de Universiteit van Arizona en later aan de Harvard- en de Brandeis-universiteit, om het leervermogen van vogels te bestuderen. (Lees verder)

7 september

Satellietfoto van de Amazone

Amazone

De Amazone is een grote rivier in Zuid-Amerika. Het is de langste of de op één na langste rivier van de wereld (dit hangt ervan af welke lengte men aan de Amazone toekent; hierover is men het oneens) en veruit de waterrijkste: de rivier bevat namelijk een vijfde van het natuurlijke zoetwater ter wereld. De rivier heeft een totale lengte van ongeveer 6530 km, ontspringt in Peru en komt uit in de Atlantische Oceaan in Brazilië. De Amazone stroomt door het Amazoneregenwoud. De rivier is op sommige plaatsen heel breed (tot wel 40 km) tijdens de regentijd. (Lees verder)

8 september

Hendrik Frensch Verwoerd

Hendrik Verwoerd

Hendrik Frensch Verwoerd (Amsterdam, 8 september 1901 – Kaapstad, 6 september 1966) was een Zuid-Afrikaans staatsman van Nederlandse komaf. Van 1958 tot 1966 was hij premier van Zuid-Afrika. Hij wordt beschouwd als de belangrijkste vormgever van het apartheidssysteem in Zuid-Afrika. (Lees verder)

9 september

Afbeelding

Mzilikazi

Mzilikazi kaMashobane, ook bekend als Umsiligasi, Mozelekatse of Silkaats (1796 - 9 september 1868), was vijftig jaar lang koning van de (Noord-)Ndebele. De Noord-Ndebele werden door de Sotho Matabele genoemd, een benaming die werd overgenomen door Europeanen. De Noord-Ndebele noemden zichzelf Zoeloes, al gaf Mzilikazi de voorkeur aan "het volk van Mashobane", naar zijn vader, een volk dat hij van het hedendaagse Zuid-Afrika naar Zimbabwe leidde. (Lees verder)

10 september

Nesjavellir, de grootste geothermische centrale van IJsland

Aardwarmte

Aardwarmte of geothermie is energie die kan ontstaan door het temperatuurverschil tussen het aardoppervlak en diep in de aarde gelegen warmtereservoirs. Deze aardwarmte kan ingezet worden voor de winning van energie. Vooral in vulkanische streken (IJsland) is geothermische warmte op zo'n geringe diepte aan te treffen, dat winning economisch lonend is. Aardwarmte kan zowel direct gebruikt worden, bijvoorbeeld om te verwarmen en te koelen, als voor de opwekking van elektrische stroom of in een warmte-krachtkoppeling. Ook in Nederland en België is deze techniek in opkomst, met name voor de temperatuurregeling in gebouwen en kassen. (Lees verder)

11 september

Het GE Building in het Rockefeller Center. Foster en Kaplan betrokken creatieve vernietiging op de S&P 500. Van de 500 bedrijven die er vanaf 1957 op stonden, waren er in 1997 nog maar 74 over. Een van de meest succesvolle daarvan was General Electric dat het principe van creatieve vernietiging intern toepaste.

Creatieve destructie

Creatieve destructie is een proces van voortdurende innovatie, waarbij succesvolle toepassingen van nieuwe technieken de oude vernietigen. Joseph Schumpeter hield technische innovatie voor de enige werkelijke bron van economische groei. Succesvolle innovatie verschaft tijdelijke marktmacht en surpluswinst, die de winsten en marktaandelen van op voorgaande technieken gevestigde bedrijven aantast. Zodra ook dit gemeengoed wordt, rest nog slechts normale winst, de normale vergoeding voor het aangewende kapitaal. Schumpeter dacht dat het proces uiteindelijk niet vol te houden was. Niet alleen zou het kapitalisme de overbodige instituties vernietigen, maar ook die noodzakelijk zijn voor haar voortbestaan, vergelijkbaar met de feodale maatschappij die ook zichzelf ondergroef. (Lees verder)

12 september

Bord met voedsel dat bij het offerfeest aan gasten wordt aangeboden.

Offerfeest

Het Offerfeest is een feest in de islam. Het wordt gevierd ter nagedachtenis aan de profeet Ibrahim, die bereid was zijn zoon te offeren in opdracht van God. Toen Ibrahim zijn zoon ter ere van God met een mes wilde doden, sneed het mes niet. God stuurde een engel naar Ibrahim en liet een ram de plaats van de zoon innemen. (Lees verder)

13 september

Eris

Eris

Eris is een dwergplaneet die is vernoemd naar de Griekse godin van de twist. Ze werd reeds gefotografeerd op 21 oktober 2003, maar pas in 2005 geïdentificeerd als een bewegend object in ons zonnestelsel. Eris kreeg toen de voorlopige codenaam 2003 UB313. Omdat Eris iets groter werd geacht dan Pluto, werden beide in 2006 door de Internationale Astronomische Unie geclassificeerd als dwergplaneet. Op 13 september 2006 werd officieel de benaming 'Eris' aan de dwergplaneet toegekend.
Eris bevindt zich in de Kuipergordel en heeft een geschatte diameter van 2326 km. Ze staat op haar verste punt 3 keer zo ver van de zon als Pluto, dat is 97,6 AE (AE = de gemiddelde afstand van de aarde tot de zon). (Lees verder)

14 september

VRT-hoofdkantoor in Brussel

Vlaamse Radio- en Televisieomroeporganisatie

De Vlaamse Radio- en Televisieomroeporganisatie (afkorting VRT) is de openbare omroeporganisatie voor radio en televisie in Vlaanderen. Ze wordt ingericht door de Vlaamse overheid en gefinancierd met belastinggeld en eigen middelen.

De VRT heeft de beschikking over 3 televisienetten en 10 radiostations. Daarnaast heeft de omroep een eigen nieuwsdienst en een bijbehorende nieuwswebsite. (Lees verder)

15 september

Biggen bij een zeug

Zoogdieren

Zoogdieren (Mammalia) vormen een klasse van warmbloedige, meestal levendbarende chordadieren die hun jongen voeden met moedermelk.
De zoogdieren worden ingedeeld in ruim 5500 soorten, meer dan 1250 geslachten, ruim 150 families en bijna 30 ordes. De zoogdieren kennen zowel vliegende (vleermuizen) als zwemmende (walvissen) en zowel vlees- (roofdieren) als plantenetende (onder andere evenhoevigen) soorten. Het grootste dier uit heden en verleden (de blauwe vinvis) en het grootste levende landdier (de savanneolifant) zijn beide zoogdieren. (Lees verder)

16 september

Wapen van Tuvalu

Tuvalu

Tuvalu, tot 1 oktober 1978 Ellice-eilanden genoemd, is een Polynesische archipel in de Grote Oceaan ten zuiden van Kiribati, ten noorden van Fiji en Wallis en Futuna en ten oosten van de Salomonseilanden. Het is een van de meest afgelegen landen ter wereld en, na Vaticaanstad, het land met het kleinste inwoneraantal. Het staatshoofd is koningin Elizabeth II en Tuvalu is lid van het Gemenebest van Naties. (Lees verder)

17 september

Afbeelding

Wolf

De wolf (Canis lupus) is een zoogdier dat behoort tot de roofdieren (Carnivora) en de familie hondachtigen (Canidae). Er zijn verschillende ondersoorten, waarvan er een aantal is uitgestorven. De wolf leeft in groepen en kent een sociale structuur. De wolf is de enige voorouder van de hond (Canis lupus familiaris). (Lees verder)

18 september

Chileense vlag

Chili

Chili is een land in Zuid-Amerika, grenzend aan Peru, Bolivia en Argentinië. Het ligt ingeklemd tussen de Grote Oceaan en de Andes. De hoofdstad is Santiago, het parlement zetelt in Valparaíso. Op 18 september 1810 verklaarde het land zich onafhankelijk en brak de Chileense Onafhankelijkheidsoorlog uit. (Lees verder)

19 september

Ötzi-gedenksteen op het Hauslabjoch

Ötzi

Ötzi is de naam die is gegeven aan de ijsmummie van een man uit de Kopertijd. Twee Duitse amateurbergbeklimmers vonden hem op 19 september 1991 in de Italiaanse Ötztaler Alpen. Hij is de oudste menselijke mummie die in Europa is gevonden. Bestudering van Ötzi, in het bijzonder zijn voeding, kleding, uitrusting en bewapening, heeft kennis opgeleverd over het leven in de nieuwe steentijd, 5300 jaar geleden. Vooral de koperen bijl die hij bij zich droeg is opmerkelijk. (Lees verder)

20 september

Hydrothermale bronnen

Abiogenese

Abiogenese is het natuurlijke proces waarbij leven is ontstaan uit niet-levende materie, zoals eenvoudige organische verbindingen. Hoewel de details van dit proces nog onbekend zijn, stelt de heersende wetenschappelijke hypothese dat de overgang van niet-levende naar levende systemen geen afzonderlijke gebeurtenis was, maar een evolutionair proces van toenemende complexiteit dat samenging met moleculaire zelfreplicatie, zelforganisatie, autokatalyse en de ontwikkeling van celmembranen. Hoewel het voorkomen van abiogenese onomstreden is onder wetenschappers, zijn de precieze mechanismen die eraan ten grondslag lagen nog niet geheel ontrafeld. Desondanks zijn er vele hypothesen voorgelegd die steunen op een groeiend arsenaal van empirisch bewijs. (Lees verder)

21 september

IJzeren Poort

IJzeren Poort

De IJzeren Poort is een kloofdal in de Donau, dat in ruime zin een traject van 134 km lengte omvat en in enge zin alleen de laatste barrière in dit traject is. Het ligt even voorbij de Roemeense stad Orşova. Sinds begin jaren zeventig bevindt zich hier een stuwdam.

De kloof ligt tussen Roemenië in het noorden en Servië in het zuiden. De rivier scheidt op deze plaats de zuidelijke Karpaten van de noordwestelijke uitlopers van de Balkan. (Lees verder)

22 september

Een Iraanse soldaat met gasmasker in de Irak-Iranoorlog

Irak-Iranoorlog

De Iraaks-Iraanse Oorlog, ook wel de Eerste Golfoorlog genoemd, was een militair conflict tussen Irak en Iran. De oorlog duurde van 22 september 1980 tot 20 augustus 1988. In Iran wordt deze oorlog ook wel de opgelegde oorlog of de veeleisende oorlog genoemd. Na aanvankelijke successen voor het leger van Saddam Hoessein, sloegen de Iraniërs terug en werd het een uitputtingsoorlog. De oorlog maakte naar schatting een miljoen slachtoffers, waarvan vele door gifgasaanvallen. (Lees verder)

23 september

Evolutie van de gewervelden

Evolutie

In de biologie is evolutie het proces van verandering in alle vormen van leven van generatie op generatie. Het vakgebied dat studie maakt van de manier waarop evolutie optreedt, is de evolutiebiologie. Door middel van genen erft een organisme van zijn ouders kenmerken – erfelijke eigenschappen. Veranderingen in genen (zogenaamde mutaties) kunnen als gevolg hebben dat nieuwe eigenschappen ontstaan bij de nakomelingen van een organisme. Als een nieuwe eigenschap een organisme voordeel biedt, zal dit organisme een grotere kans op nageslacht hebben. Dit proces heet natuurlijke selectie en heeft als gevolg dat eigenschappen die voordeel bieden, vaker voor gaan komen. Over veel generaties kan een populatie zoveel nieuwe eigenschappen ontwikkelen dat het een nieuwe soort wordt. (Lees verder)

24 september

Kaart van Atlantis door Patroclus Kampanakis

Atlantis

Atlantis (Oudgrieks Ἀτλαντίς, "dochter van Atlas") is een hypothetisch eilandenrijk waarvan de historiciteit uiterst twijfelachtig is. Atlantis werd voor het eerst vermeld in Plato's dialogen Timaeus en Critias. Door een catastrofe zou het rijk plotseling zijn verdwenen. De Atlantische Oceaan dankt zijn naam aan deze legende. (Lees verder)

25 september

Gemiddelde temperatuur 1880-2016. Het gemiddelde van de periode 1951-1980 is als referentie genomen

Opwarming van de Aarde

Onder opwarming van de Aarde, in België ook klimaatopwarming genoemd, wordt de stijging van de wereldtemperatuur sinds de 19e eeuw verstaan. De gemiddelde temperatuur van de aardse atmosfeer op grondhoogte is in de periode 1880 tot 2012 met ongeveer 0,85 °C (0,65-1,06 °C) gestegen. Deze opwarming gaat gepaard met andere mondiale klimaatveranderingen.

Onder klimaatwetenschappers is het onomstreden dat gedurende de laatste decennia van de 20e eeuw de gemiddelde temperatuur op Aarde is toegenomen. (Lees verder)

26 september

Promotieposter voor The Man Who Knew Too Much, met Peter Lorre als de bendeleider Abbott

Peter Lorre

Peter Lorre, geboren als László Löwenstein (26 juni 190423 maart 1964), was een Amerikaanse acteur van Oostenrijks-Hongaarse afkomst. Hij stond bekend om zijn lijzige stem, zijn Oostenrijks accent en zijn grote, ietwat uitpuilende ogen. Lorre werd vaak als sinistere buitenlander getypecast in thrillers, film noirs en diverse andere filmgenres.

In 1931 speelde hij de hoofdrol in de filmklassieker M – Eine Stadt sucht einen Mörder van Fritz Lang. In Groot-Brittannië speelde hij in zijn eerste Engelstalige film, The Man Who Knew Too Much (1934) van Alfred Hitchcock. Later vestigde Lorre zich in Hollywood en speelde belangrijke rollen in onder andere The Maltese Falcon (1941), Casablanca (1942), Arsenic and Old Lace (1944) en Disney's 20,000 Leagues Under the Sea (1954). (Lees verder)

27 september

Een T-Ford

T-Ford

De T-Ford (Ford model T) was een auto die op 27 september 1908 in productie werd genomen door Ford. Eerst werden de auto's nog stuk voor stuk in elkaar gezet; later voerde Henry Ford de lopende band in, volgens eigen zeggen geïnspireerd door de werkwijze in een slachterij in Chicago. Door de massaproductie was het een betaalbare auto. Een lopendebandwerker bij Ford kon destijds een T-Ford kopen voor vier maanden loon. In 1918 bestond de helft van alle auto's in de Verenigde Staten uit T-Fords. De productie van de T-Ford werd voortgezet tot 1927, en er werden in deze periode meer dan 15 miljoen van deze voertuigen verkocht. (Lees verder)

28 september

Lenticellen op een vlierstengel in half juni

Stengel

Stengels van planten zorgen voor stevigheid en voor het transport van water, mineralen en assimilaten. Ook zorgen stengels voor de groei, zowel in de lengte als in de dikte. Plantenstengels bestaan uit leden en knopen. De knopen zijn vaak verdikt. Op de knopen van stengels zitten de bladeren. Bij houtachtige gewassen zijn de twijgen bedekt met een kurklaagje. Op het oppervlak van deze twijgen zitten lenticellen, vergelijkbaar met huidmondjes bij bladeren. Deze zorgen voor gasuitwisseling door de kurklaag heen. (Lees verder)

29 september

Jackie Chan

Rob-B-Hood

Rob-B-Hood is een in 2006 in Hongkong uitgebrachte actiekomedie. De film is geproduceerd en geregisseerd door Benny Chan, die ook meeschreef aan het scenario. De hoofdrollen worden gespeeld door Jackie Chan, Louis Koo en Michael Hui. De film werd op 29 september 2006 alleen in Hongkong, China en Zuidoost-Azië uitgebracht en kreeg daar over het algemeen positieve recensies. (Lees verder)

30 september

"De Koningin van de Nacht" verschijnt. Decor van Karl Friedrich Schinkel.

Die Zauberflöte

Die Zauberflöte (Nederlands: De toverfluit) (KV 620) is een 'Singspiel' in twee bedrijven van Wolfgang Amadeus Mozart naar een libretto van de vrije theaterproducent Emanuel Schikaneder. Het behoort tot de bekendste en vaakst opgevoerde opera's uit Mozarts repertoire. De première vond plaats op 30 september 1791 in Wenen, in het Theater auf der Wieden.

Het libretto is gebaseerd op talrijke bronnen, waarvan het sprookje Lulu oder die Zauberflöte van August Jacob Liebeskind, verschenen in de sprookjesbundel 'Dschinnistan' van de Duitse schrijver Christoph Wieland (1733-1813), de belangrijkste is. Die Zauberflöte is een van de weinige populaire sprookjesopera's die de status van meesterwerk hebben behaald. Het stuk kent talrijke interpretaties. (Lees verder)