Hoofdmenu openen

Wikipedia β

Tilburg

stad in de Nederlandse provincie Noord-Brabant
Zie het artikel Dit artikel gaat over de stad Tilburg. Zie Tilburg (gemeente) voor de gemeente, Tilburg (gemaal) voor een gemaal (en boerderij) ten zuiden van Winsum en Tilburg (borg) een borg bij Hoogezand-Sappemeer

Tilburg is een stad in Noord-Brabant en hoofdplaats van de gelijknamige gemeente Tilburg. De stad had op 1 januari 2017 213.801 inwoners. Het is in inwonertal de zesde stad van Nederland.

Tilburg
Stad in Nederland Vlag van Nederland
Vlag van Tilburg Wapen van Tilburg
Details Details
Tilburg
Tilburg
Situering
Provincie Vlag Noord-Brabant Noord-Brabant
Gemeente Vlag Tilburg Tilburg
Coördinaten 51° 33′ NB, 5° 5′ OL
Algemeen
Oppervlakte 88,79 km²
- land 87,01 km²
- water 1,78 km²
Inwoners (1 januari 2017)
Inwoners (BAG, 2016)
213.801[1][2]
193.725?
Inwonersnaam Tilburger
- Bijnaam Kruikezeiker
Overig
Postcode 5000-5049
Netnummer 013
Woonplaatscode 1043
Portaal  Portaalicoon   Nederland
de Nieuwlandstraat in Tilburg centrum

Inhoud

GeschiedenisBewerken

 
Tilburg in 1865

Prehistorische sporen van bewoning in het tegenwoordige Tilburg zijn gevonden bij industrieterrein Kraaiven en dateren van 9000 jaar voor Christus. De huidige wetenschap gaat ervan uit dat dat rondtrekkende jager-verzamelaars waren van de Tjongercultuur.

De naam Tilburg komt voor het eerst voor in het Liber Aureus uit 1191. Daarin werd een document uit 709 overgeschreven dat opgemaakt zou zijn in Tilburg (actum publice Tilliburgis).[3] Het huidige Tilburg stond toen bekend als West-Tilburg, terwijl Oost-Tilburg overvleugeld werd door het in 1212 er vlak naast gestichte Oisterwijk. De gehele heerlijkheid, die nog meer plaatsen omvatte, staat wel bekend als Groot-Tilburg. In 1387 werd Tilburg van Oisterwijk gescheiden en ging, samen met Goirle, de heerlijkheid Tilburg en Goirle vormen. Deze maakte deel uit van het Kwartier van Oisterwijk van de Meierij van 's-Hertogenbosch.

In de 15e eeuw liet Jan van Haestrecht, een van de heren van Tilburg, het Kasteel van Tilburg bouwen, dat in 1858 moest wijken voor een fabriek. Het is nog steeds terug te vinden in het wapen en het logo van de stad. De bestuurlijke eenheid Tilburg is ontstaan uit een aantal buurtschappen, zogenaamde herdgangen, die met elkaar in verbinding stonden. De oude dorpskernen zijn nog steeds terug te vinden in de namen van verschillende oude wijken.

Op basis van de al aanwezige schapenteelt groeide Tilburg omstreeks 1600 uit tot de belangrijkste wolstad van Brabant en overvleugelde het midden 18e eeuw de bijna compleet weggevallen Hollandse textielindustrie. Op 18 april 1809 verkreeg Tilburg van Lodewijk Napoleon Bonaparte, toenmalig vorst van het Koninkrijk Holland, stadsrechten. Dit geschiedde tijdens een inspectiereis die de koning van 13 april tot 17 mei 1809 in de departementen Brabant en Zeeland maakte. Tijdens deze reis kwamen tal van problemen van Tilburg en Brabant aan de orde. Voorbeelden zijn de infrastructuur, gezondheidszorg, teruggave van de kerken en de weekmarkten. De stad telde toen 9000 inwoners.

In de jaren daarna kwamen belangrijke verbindingswegen tot stand, zoals de steenweg van Breda via Tilburg naar 's-Hertogenbosch in 1826 en de spoorlijn naar Breda in 1863. Het Wilhelminakanaal, dat Tilburg een haven bezorgde, kwam in 1916 in gebruik maar werd pas in 1923 voltooid. De Piushaven werd in 1921 gegraven.

Koning Willem II verbleef graag in Tilburg. Over de plaats merkte hij eens op: "Hier adem ik vrij en voel ik mij gelukkig" (ook wel geciteerd als "Hier adem ik frank en vrij"). In zijn opdracht werd in 1847 een paleis gebouwd dat diende tot buitenverblijf. Het ligt tegenwoordig in het centrum van de stad. De koning heeft er echter zelf nooit in kunnen verblijven omdat hij stierf voor het voltooid was. Hij is er, na zijn dood, wel in opgebaard. Het paleis werd door de koninklijke familie overgedragen aan de gemeente, op voorwaarde dat er een Hogere Burger School (HBS) in gevestigd zou worden. Deze "Rijks HBS Koning Willem II" bestaat nog steeds als Koning Willem II College, echter in een ander gebouw. De bekendste leerling van deze HBS is Vincent van Gogh, die de school bezocht in de periode 1866-1868. Het paleis maakt tegenwoordig deel uit van het gemeentehuis en is bekend onder de naam: Paleis-Raadhuis.

De stad is eind 19e eeuw groot geworden door de textielindustrie die zich vestigde tussen de herdgangen in. In 1871 telde de stad maar liefst 125 wollenstoffenfabrieken. Tilburg werd dan ook de wolstad genoemd. Eind 19e eeuw werden er ook tal van herenhuizen gebouwd die ook tegenwoordig nog in de stad te vinden zijn. Aldus ontstond geleidelijk aan een stadsstructuur met winkels en arbeiderswoningen.

De ontwikkeling tot stad bracht de noodzaak tot een algemeen uitbreidingsplan met zich mee, dat in 1917 was opgesteld door de stedenbouwkundige Johan Rückert. Hierbij werd ingespeeld op de toekomstige demografische ontwikkeling van de stad en de knelpunten in de verkeersstructuur, waaronder de spoorlijn die de groeiende stad in tweeën deelde. In 1940 telde de stad reeds 93.000 inwoners.

Ook voor Tilburg vormde de Tweede Wereldoorlog de grootste ramp die de geschiedenis ooit over de stad gebracht had. De brug over het Wilhelminakanaal werd opgeblazen door het Nederlandse leger. Al in de meidagen van 1940 werd Tilburg doelwit van Duitse bombardementen, waardoor 14 doden vielen. Daarna volgden nog incidentele bombardementen. Uit Tilburg sneuvelden 18 Nederlandse militairen bij de verdediging tegen de Duitse aanval[4]. Voor meer details over deze periode, zie De geschiedenis van Tilburg in de Tweede Wereldoorlog.

Na de Tweede Wereldoorlog gingen de ontwikkelingen verder. De plannen voor de oost-westboulevard ten zuiden van de spoorlijn, in 1947 voor het eerst geformuleerd, werden in 1953 verder uitgewerkt en in 1958 gerealiseerd. In 1960 telde de stad al 139.000 inwoners.

Gedurende de jaren 60 van de 20e eeuw verdween de textielindustrie. Dit verlies werd gecompenseerd door de vestiging van moderne nijverheid op bedrijventerreinen aan de rand van de stad. Vanaf 1975 werd de binnenstad aangepakt. Dit gebeurde vaak op rigoureuze wijze, waarbij de doorstroming van het verkeer de meeste aandacht kreeg. Veel historisch erfgoed werd gesloopt en de zogeheten Cityring om de binnenstad werd aangelegd. Ook het Koningsplein werd aangelegd, op de plaats van de vroegere wijk Koningswei. Door dit alles kreeg de toenmalige burgemeester Cees Becht, verantwoordelijk voor deze plannen, de bijnaam: Cees de Sloper. Vanaf de jaren 80 van de 20e eeuw vond verdere inbreiding plaats, waarbij meer respect voor het nog aanwezige erfgoed werd getoond.

In Tilburg is vanaf 1993 een duidelijk hoogbouwbeleid ontwikkeld. Daaruit zijn drie hoge gebouwen voortgekomen die naar Nederlandse begrippen als wolkenkrabbers kunnen worden beschouwd, te weten het hoofdkantoor van Interpolis, de Westpoint-woontoren en de StadsHeer. Westpoint is 143,1 meter hoog en was daarmee korte tijd de hoogste woontoren van Nederland, een titel die later werd overgenomen door het Rotterdamse Montevideo. De StadsHeer, Tilburg's tweede woontoren, is 101 meter hoog. Deze woontoren maakt deel uit van het project 'Het Haestrechtkwartier'. Dit betreft een gebied gelegen in de stationszone, direct ten westen van het Centraal Station, bestaande uit vier kantoren, een parkeergarage en een woontoren. De StadsHeer heeft, vanwege zijn bekritiseerde uiterlijk met grote, aan het gebouw vastgeplakte, kubusvormige balkons, de bijnaam 'De Vogelkooikes' gekregen.

Kerkelijke geschiedenisBewerken

De oudste parochiekerk van Tilburg, of eigenlijk West-Tilburg, stond op dezelfde plaats als waar zich nu de Heikese kerk bevindt. Ze was gewijd aan de heilige Dionysius. Van de geschiedenis van deze kerk is weinig bekend, behalve dat ze vanaf 1430 werd uitgebreid. De gotische kerk werd in 1483 opnieuw ingewijd. In 1595 brandde de kerk af door krijgshandelingen tijdens de Tachtigjarige Oorlog. Ze werd herbouwd en als zodanig in 1619 opnieuw ingewijd. In 1648 werd de kerk door de hervormden gevorderd en in 1650 betrokken de katholieken een grenskerk te Steenvoort, dat behoorde bij Poppel. Later werd de mis opgedragen in de bijgebouwen van het Kasteel van Tilburg en in 1691 kwam er een schuurkerk in 't Heike en in 1715 kwam er eveneens een schuurkerk in Goirke. Weliswaar kregen de katholieken hun kerk in de napoleontische tijd terug, maar deze was slecht onderhouden. In 1827 werd er een neoclassicistisch front aangebouwd en enige tijd later werd de kerk gesloopt en herbouwd als neoclassicistische hallenkerk. Het betrof een waterstaatskerk. In 1838 werd deze kerk ingewijd.

Vanaf het midden van de 19e eeuw werden er in rap tempo nieuwe kerken bijgebouwd. Aan de 19e-eeuwse Tilburgse katholieke geschiedenis zijn onder meer de namen verbonden van Joannes Zwijsen en van Peerke Donders. Mede door toedoen van Joannes Zwijsen werd Tilburg tot een katholiek bolwerk, getuige de grote hoeveelheid kloosters en kerken die ook nu nog in de stad te vinden zijn, zoals de Goirkese kerk en de Heuvelse kerk. Op het hoogtepunt had Tilburg 31 parochiekerken. Gedurende de jaren 70 van de 20e eeuw kwam er een kentering. De ontkerkelijking leidde ertoe dat vele parochies werden samengevoegd. Diverse kerken en kloostergebouwen werden gesloopt of zijn verbouwd voor andere doeleinden.

Zie de lijst van religieuze gebouwen in Tilburg voor een overzicht van geheel of gedeeltelijk bewaarde kerken en kloostergebouwen.

KarakteristiekenBewerken

IndelingBewerken

 
De gemeente Tilburg opgedeeld in wijken, buurten en industriegebieden. De bebouwde kom is rood en de buiten- en uitbreidingsgebieden zijn roze gekleurd.
 
Topografisch kaartbeeld van de stad Tilburg, september 2014. Klik op de kaart voor een vergroting

Tilburg is onder te verdelen in de stadsdelen:

  1. Bomenbuurt
  2. Katsbogten
  3. De Schans
  4. Het Laar
  5. Vogeltjesbuurt
  6. Vredeburcht
  7. Kruidenbuurt

Enkele Tilburgse buurten uit de jaren 60 van de 20e eeuw zijn bijzonder ruim opgezet met brede groenstroken langs bebouwing en hoofdwegen. Met name geldt dit voor Quirijnstok in Noord, verder ook voor Groenewoud en Wandelbos. In 2007 bleek uit onderzoek van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) dat de wijk Jeruzalem op dat moment de "armste wijk" van Brabant was.

Natuur en landschapBewerken

Van de wateren moet worden genoemd het Wilhelminakanaal met de Piushaven. Ten westen van Tilburg bevindt zich de Oude Leij die over gaat in de bovenloop van de Donge. Ten oosten van Tilburg stroomt de Nieuwe Leij die overgaat in de Voorste Stroom. Door de grote bebouwde oppervlakte van Tilburg is de oorspronkelijke geografie sterk veranderd en niet altijd meer herkenbaar.

ParkenBewerken

De bekendste stadsparken van Tilburg zijn alle drie ontworpen door landschapsarchitect Leonard Springer: het Wilhelminapark uit 1895 (5 ha), het Wandelbos uit 1920 (32 ha) en het Leijpark uit 1935 (30 ha). In de oorspronkelijke opzet kenmerken ze zich door een romantische, laat-19e-eeuwse sfeer die bij Wilhelminapark en Wandelbos goed bewaard is gebleven.

Veel strakker is het Kromhoutpark uit 1991 dat internationale prijzen heeft gekregen voor het ontwerp. Andere parken zijn Stadspark Oude Dijk, Muzentuin, Tivolipark, Reeshofpark, Quirijnstokpark en Midden Brabant Park.

De Oude Warande is een landgoedpark in Tilburg-West en een van de best bewaard gebleven sterrenbossen van Nederland. De gemeente heeft in 2008 een ruim twintig jaar durend restauratieproject grotendeels afgerond.

NatuurgebiedenBewerken

Op het grondgebied van Tilburg liggen enkele kleinere natuurgebieden die op hun beurt weer aansluiten op grote natuurgebieden in Midden-Brabant. Het betreft:

  • Landschap Moerenburg, een restant van een kleinschalig landbouwgebied ten oosten van Tilburg.
  • Het natuurgebied Dongevallei, ten westen van Tilburg, lopend door de nieuwbouwwijk Reeshof, is een herstelde bedding van het beekje de Donge waar een bijzondere moerasvegetatie ontstaat uit zaden die onder een dikke laag landbouwgrond bijna een eeuw op ontkieming gewacht hebben. Dit gebied sluit aan op de Oude Warande en op de volgende landgoederen:
  • Landgoed Heidepark-Vredelust
  • Kaaistoep, bij het Bels Lijntje, vroeger een productiebos, sedert 1994 een natuurontwikkelingsgebied, eveneens gelegen ten westen van Tilburg.
  • Het Reeshofbos, een grovedennenbos van 45 ha, eigendom van de gemeente Tilburg. Het wordt doorsneden door lanen die met Amerikaanse eik zijn beplant. Broedvogels zijn: bosuil, sperwer en groene specht.
  • Lange Rekken, ten noordwesten van Tilburg, deels op het grondgebied van Rijen.
  • Het Noorderbos, aangelegd in de voormalige vloeivelden ten noorden van Tilburg.

BezienswaardighedenBewerken

CentrumgebiedBewerken

 
De Heuvelstraat

Alhoewel een middeleeuwse stadskern ontbreekt, is de stad van de tweede helft van de 19e eeuw tot midden 20e eeuw zeer welvarend geweest door de lakenindustrie. In het stadscentrum en daaromheen zijn vele (aldaar niet beschermde) monumenten en stadsgezichten bewaard gebleven uit deze periode. Met name het stadscentrum vormt een staalkaart van architectonische stijlen uit de late 19e en vroege 20e eeuw. Door deze architectonische rijkdom is het stadscentrum aangewezen als beschermd stadsgezicht.

Enkele voorbeelden van belangrijke bezienswaardigheden in het centrum zijn:

  • Het Paleis-Raadhuis is een voormalig paleis van koning Willem II der Nederlanden, die graag in de stad verbleef. Het stamt oorspronkelijk uit 1847, maar is in 1865 en 1934 sterk verbouwd vanwege gebruik als respectievelijk Rijks HBS en raadhuis.
  • De Heikese kerk is een grote neoclassicistische Waterstaatkerk met een (niet meer als zodanig te herkennen) middeleeuwse toren en rijk neobarok interieur.
  • Het Heuvelplein is het centrale plein van Tilburg en een van de belangrijkste uitgaansgebieden. Blikvanger is de neogotische aan Sint-Josef gewijde Heuvelse kerk uit 1872-1889.
  • De Begraafplaats Binnenstad aan de Bredaseweg is vooral bekend vanwege het hekwerk voorzien van een reeks grote neogotische gietijzeren beelden. Binnenin bevinden zich echter ook meerdere opvallende grafmonumenten die op de plaatselijke monumentenlijst staan.
  • De Lancierskazerne aan de kazernehof is de oudst bewaarde cavaleriekazerne van Nederland. Tegenwoordig is onder andere het Regionaal Archief Tilburg er gevestigd.
  • De kleinere straatjes tussen de Heuvelstraat en de spoorlijn worden door de plaatselijke VVV als het Dwaalgebied aan de man gebracht. Aan deze straten bevinden zich talrijke bezienswaardige panden uit het Fin de siècle

Buiten het centrumBewerken

Tilburg heeft gedurende diens bloeiperiode een aantal buurdorpen geannexeerd. In deze voormalige "Heerdgangen bevinden zich ook verschillende bezienswaardige locaties. Zo is de gehele Goirkestraat en het nabijgelegen Wilhelminapark ook benoemd tot beschermd stadsgezicht.

Enkele voorbeelden van bezienswaardigheden buiten het centrum zijn:

SpoorzoneBewerken

De voormalige Hoofdwerkplaats Tilburg van de Nederlandse Spoorwegen, direct ten noorden van het NS Station, wordt sinds 2011 her-ontwikkeld. In en om de voormalige fabriekshallen komen woningen, kantoren, horeca, uitgaansmogelijkheden en een nieuwe bibliotheek. Grote delen van de voormalige hoofdwerkplaats worden behouden en enkele onderdelen zijn op de gemeentelijke monumentenlijst geplaatst.

Enkele voorbeelden van beschermde monumenten binnen de spoorzone zijn:

  • De Koepelhal is een grote hal met een opvallend rond dak. Het wordt gebruikt voor onder andere concerten, festivals, en beurzen.
  • De Locomotiefhal is het grootste object binnen de spoorzone. Het gebouw is deels gesloopt en de resten zullen onderdeel worden van de nieuwe centrale bibliotheek van de stad.
  • De Polygonale Loods is een gebouw in een opvallende gebogen vorm waar vroeger treinen gerepareerd. Voor de loods bevind zich een nog werkende draaischijf om treinen de juiste kant op te zetten.

Industrieel erfgoedBewerken

Naast de eerder omschreven spoorzone, bevinden zich door de hele stad heen nog resten van het industriële verleden van Tilburg. Veel van deze voormalige fabriekspanden hebben een tweede leven gekregen als locatie voor culturele of commerciële doeleinden.

Enkele voorbeelden van industrieel erfgoed zijn:

  • Het Duvelhok aan de Sint-Josephstraat is de voormalige katoenspinnerij van de Gebroeders Deen, met onder meer een vleugel met sheddaken en een fabrieksschoorsteen. Het gebouw is tegenwoordig in gebruik als kunstcentrum.
  • De voormalige textielfabriek C. Mommers & Co. aan de Goirkestraat is tegenwoordig in gebruik als het textielmuseum (zie "Kunst en cultuur")
  • Het complex van de AaBe dekenfabrieken aan de AaBe Straat is herontwikkeld als winkelcentrum.
  • De watertoren aan de Bredaseweg stamt uit 1897. Het gebouw in neogotische en neorenaissance stijl was tot 1970 de grootste watertoren van Noord Brabant,

Moderne architectuurBewerken

Tilburg heeft na het einde van de Tweede Wereldoorlog een sterke groei doorgemaakt. De stad werd aan de noord-, zuid-, en westzijde aanzienlijk vergroot, en in de jaren 70 ging het centrum op de schop, onder andere door het aanleggen van de Centrum Ring. Ook nu nog is de stad in ontwikkeling, met als voorbeeld de recente herontwikkeling van de Spoorzone. Steeds meer Tilburgs naoorlogs erfgoed wordt de laatste jaren op de gemeentelijke- en rijksmonumentenlijsten geplaatst.

Enkele voorbeelden van naoorlogs erfgoed en bezienswaardigheden zijn:

  • Het verzorgingscomplex St. Jozefzorg aan de Ringbaan Zuid is een groot pension voor ouderen, ontworpen door Jos. Bedaux. Het is gebouwd vanaf 1947 in de stijl van de Delftse School met opvallende neoclassicistische elementen. Het maakt deel uit van een veel groter complex waartoe ook een fraterklooster, een kerk, een jongensschool, een meisjesschool, een verpleeghuis, een parochiehuis, een gymzaal en enkele rijen met woningen behoren. Het complex werd in 2007 aangewezen als het eerste naoorlogse rijksmonument in Tilburg.
  • De Schouwburg uit 1961 aan de Schouwburgring is ontworpen door architect Bernard Bijvoet. Het gebouw met zijn opvallende golvende vormen is een gemeentelijk monument.
  • De campus van Tilburg University bevat enkele monumentale gebouwen zoals het hoofdgebouw van de universiteit en het Cobbenhagengebouw van Jos. Bedaux en het Academiegebouw van Huig Maaskant.
  • Station Tilburg aan de Spoorlaan werd gebouwd in 1965 en valt op door de grote "zwevende" overkapping. De architect was Koen van der Gaast.
  • Westpoint is een flatcomplex aan de Hart van Brabantlaan. Het omvat de Westpoint Tower een woontoren van 47 verdiepingen en 142 meter hoog. Het is de op twee na hoogste woontoren van Nederland, en het hoogste van Noord-Brabant.
  Zie ook lijst van beelden in Tilburg
  Zie ook Lijst van rijksmonumenten in Tilburg
  Zie ook Lijst van gemeentelijke monumenten in Tilburg

Kunst en CultuurBewerken

MuseaBewerken

 
Concertzaal

De volgende musea zijn in Tilburg te vinden:

EvenementenBewerken

De stad kent de volgende terugkerende evenementen:

Beeldende kunst, film, theater, en muziekBewerken

Op het gebied van kunst en cultuur zijn te noemen:

Uitgaan en recreatieBewerken

De belangrijkste uitgaansgebieden van Tilburg zijn:

  • Heuvel en Heuvelring
  • 'Korte Heuvel' (tussen Heuvel en popcentrum 013)
  • Piusplein en Paleisring
  • Stadhuisplein, Stadhuisstraat en Oude Markt
  • Pieter Vreedeplein
  • Piushaven
  • Spoorzone

EconomieBewerken

TextielnijverheidBewerken

Tilburg is tot stad geworden door de opkomst van de textielindustrie, met name de wollenstoffenindustrie. Rijke families die hierachter stonden waren onder andere Mutsaerts, van de Kimmenade, Enneking, Van den Bergh, Mannaerts en Van Thiel. Met name de familie Mutsaerts moet hier worden genoemd. Reeds in 1780 was er sprake van ene Norbertus Mutsaerts die drapenier was te Tilburg. Deze familie ontwikkelde zich later tot een familie van wollenstoffenfabrikanten. De grondstof werd geleverd door de honderdduizenden heideschapen die in Noord-Brabant te vinden waren. Verdere factoren die Tilburg aantrekkelijk maakten voor vestiging waren: (1) de daar aanwezige kennis en (2) de lage lonen.

Voor een uitgebreide geschiedenis van de textielindustrie, alsmede de belangrijkste fabrieken die de stad heeft gekend, zie Textielindustrie in Tilburg.

Overige bedrijven en instellingenBewerken

De al te grote nadruk op de wollenstoffenindustrie leidde tot grote moeilijkheden toen omstreeks 1960 deze industrie in problemen kwam en de één na de andere fabriek haar poorten sloot. Hoewel een aantal aan de textielindustrie toeleverende bedrijven bijtijds het roer konden omgooien, diende de stad nieuwe economische activiteiten aan te trekken. Dit werd deels bereikt door oriëntatie op de dienstensector en het onderwijs en deels door een veelzijdiger industriële bedrijvigheid te stimuleren en nieuwe bedrijven aan te trekken. De industrie is tegenwoordig niet meer afhankelijk van een enkele industrietak, maar ze is modern en veelzijdig. Allerlei ondernemingen, waaronder diverse uit het buitenland, hebben hier hun hoofdkantoor gevestigd. Vooral de chemische industrie, voedingsmiddelenindustrie, medische technologie en fijnmetaal spelen een belangrijke rol. Ook is Tilburg een belangrijke transportstad. Hoewel er in Tilburg een aantal grote dienstverleners gevestigd zijn, speelt deze sector een geringere rol dan in vergelijkbare steden.

Leerlooierijen vormden, na de textiel, een belangrijke nijverheid. In 1915 telde men nog 15 leerlooierijen en stoomlederfabrieken. In 2010 waren er nog twee van dergelijke bedrijven, en wel Roovers en Termeer. Er stonden in 1915 ook 14 schoenfabrieken in Tilburg. Uiteindelijk waren of zijn daar nog: Angora, Jan van Arendonk, Van Bommel, Bresson, Broekmans, P. Elias & Zn., De Goliath, Heideroosje, Mannaerts, Verhulst, Vrinten & Van Mierlo. In 2006 werd ook de productie van Verhulst naar Chennai verplaatst, waarmee alle schoenproductie-activiteiten uit Tilburg verdwenen waren.

Overige belangrijke bedrijven en instellingen zijn of waren onder andere:

MediaBewerken

De volgende media zijn in Tilburg te vinden:

IndustrieterreinenBewerken

Tilburg is een van de belangrijkste industriecentra van Nederland. In de gemeente Tilburg liggen 10 grotere industrieterreinen. Terreinen zoals het Kraaiven bieden plaats voor in totaal 7600 bedrijven en bijna 100.000 werknemers. Door het Wilhelminakanaal te verbreden wil Tilburg zich als transportstad nog duidelijker profileren. Er zijn vergevorderde plannen om ten westen van de stad (nabij vliegbasis Gilze-Rijen) een bedrijventerrein te ontwikkelen dat ruimte gaat bieden voor bedrijven die zich richten op vliegtuigonderhoud en defensie-industrie.

Winkelen en marktenBewerken

De Heuvelstraat is de belangrijkste winkelstraat van Tilburg. Hier bevinden zich vestigingen van bekende winkelketens als Vroom & Dreesmann, C&A en H&M. Direct nabij de Heuvelstraat liggen de winkelgebieden "Heuvelpoort" en "Emmapassage". Daarnaast behoren ook de Schouwburgpromenade en de Juliana van Stolbergstraat tot het kernwinkelgebied. In maart 2008 is een nieuw winkelgebied geopend, het Pieter Vreedeplein, voorheen vooral een gebied met parkeerplaatsen en fietsenstallingen. In het nieuwe winkelgebied bevond zich in eerste insattie de derde (Nederlandse) vestiging van mediaketen Saturn. Dit pand werd in oktober 2014 een vestiging van Media Markt. Ook is er een grote ondergrondse Men at Work en een Zara. Het Pieter Vreedeplein ligt parallel aan de Heuvelstraat. De Heuvelstraat is via de Pieter Vreedestraat verbonden met het Pieter Vreedeplein.

Op donderdagavond is het koopavond in het centrum van Tilburg. In winkelcentra buiten de ringbanen: bijvoorbeeld Westermarkt (West) en Buurmalsenplein en Heyhoef (Reeshof), Wagnerplein (Noord) is dat op vrijdagavond. De laatste zondag van de maand is het meestal koopzondag.

Er zijn diverse weekmarkten in Tilburg:

  • Dinsdagochtend Zuidwest: Burg. van de Mortelplein van 09.00 - 12.00 uur
  • Dinsdagochtend Udenhout: Tongerloplein van 09.00 - 12.00 uur
  • Dinsdagmiddag Noord: Verdiplein van 13.00 - 17.00 uur
  • Dinsdagmiddag Zuid: Pater van den Elsenplein van 13.00 - 16.00 uur
  • Woensdagochtend Oud-Noord: Besterdplein van 09.00 - 12.00 uur
  • Donderdagochtend West: Westermarkt van 09.00 - 12.00 uur
  • Donderdagmiddag Reeshof: Heijhoef / Campenhoefdreef van 13.00 - 17.00 uur
  • Vrijdagochtend/middag Noord: Wagnerplein van 11.00 - 17.00 uur
  • Vrijdagochtend Centrum: Koningsplein van 09.00 - 12.00 uur
  • Zaterdagochtend/middag Centrum: Koningsplein van 10.00 - 16.30 uur

Verkeer en vervoerBewerken

  Zie ook: Openbaar vervoer in Tilburg

Sinds de 14e eeuw kwam het goederenvervoer met vrachtkarren op gang. "Rond 1800 had Tilburg al geregeld vrachtkarren op Den Bosch, Breda, Heusden, Turnhout alsook op Antwerpen en Amsterdam."[5] Ook de plaatsen dichterbij werden vlijtig bediend. Deze vrachtdiensten kwamen bekend te staan onder Diligence-Dienst.[5]

Vanaf 27 juni 1781 komt de wagendienst voor personenvervoer ook in Tilburg op gang. De verbinding van Breda naar Den Bosch bestond reeds in 1774 maar liep via Loon op Zand, maar door nieuwe wetgeving, werd vanaf 1781 ook Tilburg aangedaan. Het betrof hier zespersoons postwagens, waarmee vier maal per week via Tilburg werd gereden[5]

BereikbaarheidBewerken

In tegenstelling tot veel andere steden van vergelijkbare grootte ligt Tilburg slechts aan één belangrijke snelweg. Dat is de A58 (VlissingenBredaEindhoven). Er is echter hard gewerkt om Tilburg over de weg beter bereikbaar te maken. Inmiddels is de ringweg ten noorden en oosten van Stadsdeel Noord (Burgemeester Bechtweg) en de ringweg ten noorden en westen van Stadsdeel Reeshof op 16 mei 2012 voltooid met de opening van de kanaalbrug over het Wilhelminakanaal. Waarna de verbreding van de Burgemeester Bechtweg nog werd afgerond in 2013, waardoor vrachtverkeer beter de noordelijke industrieterreinen kon bereiken. Aansluitend zal worden begonnen met de opwaardering van de route Tilburg-West – DongenOosterhout, waardoor een directe verbinding zal ontstaan met de A27 richting Utrecht. Vanaf 2013 is begonnen met het ombouwen van de N261 (Tilburg Noord-Waalwijk) tot volwaardige autoweg. Onder meer om de Veolia-streekbussen en het toeristisch verkeer rond Attractiepark De Efteling beter te laten doorstromen. Ook plannen zijn er ook voor de N65 (Vught – Tilburg-Zuidoost).

SpoorwegenBewerken

Op 1 oktober 1863 werd de allereerste Staatsspoorlijn in Nederland geopend. Deze reed vanaf 5 oktober drie maal per dag retour tussen Breda en Tilburg. Vanaf 1866 en 1867 werd de lijn doorgetrokken naar Eindhoven en Venlo. In 1867 werd de lijn Tilburg – Turnhout in gebruik genomen. Vanaf 1872 kon men tot Rotterdam komen, maar het duurde nog tot 1881 voordat er een verbinding naar Den Bosch in gebruik kwam.[5]

Tilburg heeft tegenwoordig drie stations: Tilburg, Tilburg Universiteit en Tilburg Reeshof. Het laatstgenoemde station werd in 2003 voltooid om het Stadsdeel Reeshof te ontsluiten. Tegenwoordig woont een kwart van de Tilburgers in dit stadsdeel. Intercitytreinen stoppen alleen op station Tilburg. Vanaf 1970 tot en met begin december 2010 heette station Universiteit station Tilburg West; deze naam klopte niet meer in de praktijk, want Station Reeshof ligt nog westelijker. Tevens zijn er plannen voor een 4e station bij Berkel-Enschot, aan de spoorlijn Tilburg-'s – Hertogenbosch – Utrecht. Vroeger was er een spoorlijn naar Turnhout; het talud ervan doet nu dienst als lange-afstandsfietspad naar Turnhout: het Bels Lijntje, via de dorpen Riel, Alphen, Baarle-Nassau en de Belgische enclave Baarle-Hertog. Tilburg ligt ook aan de spoorlijn Tilburg – Eindhoven – Venlo.

Bussen en tramsBewerken

Het Tilburgse stadsbus- en buurtbusnet wordt geëxploiteerd door Arriva sinds 14 december 2014. Hiervoor was dat Veolia Transport. De stad experimenteerde met gratis openbaar vervoer voor kinderen en 55+'ers. De BBA reed de Tilburgse bussen, voordat Veolia het overnam. In verband met de Tilburgse Kermis rijden de stads- en streekbusdiensten tussen het Centraal Station en Stappegoor/Elisabeth Ziekenhuis Busstation niet via het Centrum, maar via de Ringbaan West en Ringbaan Zuid. Meerdere buslijnen rijden in het Centrum dan ook een aangepaste route. Een busmaatschappij verzorgt dan pendeldiensten naar parkeerterrein Stappegoor, aan de zuidrand van de stad.

Tussen 1881 en 1935 beschikte Tilburg over tramlijnen naar Poppel/Turnhout, Waalwijk en Dongen/Oosterhout. Maar met de komst van bussen, reeds vanaf 1922, had Tilburg busverbindingen naar omliggende plaatsen. Daarmee waren de hoogtijdagen gedaan. In 1934 werd de N.V. Brabantsche Buurtspoorwegen en Autodiensten (BBA) opgericht. Dat was het definitieve einde van de tramdienst. Zes regionale bedrijven fuseerden samen en groeiden uit tot een maatschappij die verbindingen onderhield op het eiland Tholen, en nagenoeg heel Noord-Brabant, waarbij ook een enkele lijn die provinciegrens overschreed. De BBA is later overgegaan in Veolia.

FietspadenBewerken

Tilburg heeft een uitstekend netwerk van fietspaden: de zogenaamde 'Sternet-routes'. Al in 1975 lag de eerste lange-afstandsfietsroute door de stad tussen het Centrum en de Universiteit: de zogenaamde TOF-route. Vanaf 1996 zijn er meerdere routes door de stad veilig en comfortabel gemaakt. Vanaf 2009 is Tilburg druk doende om Sternet-tegelfietspaden te vervangen door asfaltfietspaden, hetgeen het fietscomfort verbetert. Sinds eind 2012 heeft de 'Blaak-route' een fietstunnel onder de spoorlijn Tilburg-Breda-Rotterdam, ten oosten van Station Universiteit, waardoor het Onderwijsgebied De Reit en de wijk Wandelbos met elkaar werden verbonden. In 2014 wordt een comfortabele fietstunnel aangelegd tussen Tilburgse dorp Berkel-Enschot en Stadsdeel Tilburg Noord, onder het spoor Tilburg-'s-Hertogenbosch. Als alternatief is een fietspad aangelegd tussen de spoorwegovergang De Kraan en de Rauwbrakenweg.

GezondheidszorgBewerken

De stad Tilburg heeft een algemeen ziekenhuis, namelijk het bovenregionale Elisabeth-TweeSteden Ziekenhuis (kortweg ETZ). Dit kwam voort uit een fusie tussen het St.Elisabeth Ziekenhuis en het TweeSteden ziekenhuis. Het ETZ heeft twee locaties in Tilburg: ETZ Elisabeth (aan de Hilvarenbeekse Weg) en ETZ TweeSteden (aan de Dr. Deelenlaan). Het ETZ heeft ook een vestiging in Waalwijk: ETZ Waalwijk. Bij ETZ TweeSteden ligt ook Instituut Verbeeten. Dit is een landelijk bekend radiologisch centrum en zelfstandig specialistisch ziekenhuis.

In het ETZ huizen ook de onderdelen Fertiliteit, Gamma Knife Centrum Tilburg, Neurochirurgen EZ, het Oncologisch Centrum, het Ronald McDonaldhuis Tilburg en het Traumacentrum Brabant. Het belangrijkste specialisme van de medische instelling is de afdeling neurochirurgie, maar met 29 specialismen is bijna elk in Nederland erkend medisch specialisme aanwezig.

OnderwijsBewerken

 
Tilburg University bibliotheek
 
Bibliotheek Tilburg
 
Bibliotheek 't Sant in de voormalige Pastoor van Arskerk

Hogescholen en universiteitBewerken

  • Avans Hogeschool
  • Fontys Hogescholen, Campus Stappegoor
  • Fontys Hogeschool Journalistiek, voorheen de Academie voor Journalistiek en Voorlichting
  • Fontys Hogeschool voor de Kunsten, met daaronder vallend: Academie voor Beeldende Vorming, Academy for Arts, Communication and Design, Dansacademie, Academie voor Danseducatie, Academie voor Drama, Academy for Music and Performance Art (voorheen Conservatorium), Rockacademie, Academie voor Muziekeducatie, Academy for Circus and Performance Art, Academie voor Architectuur en Stedenbouw en enkele ongebonden opleidingen zoals de Master Kunsteducatie, Master Choreography en de Master Performance in Public Space. Al deze academies en opleidingen zijn in één, voor dit doel door architect Jo Coenen ontworpen, gebouw gevestigd, in het centrum van de stad.
  • TiasNimbas Business School
  • Tilburg University

Voortgezet onderwijsBewerken

Speciaal onderwijsBewerken

BibliothekenBewerken

De volgende bibliotheken zijn in Tilburg te vinden:

  • Bibliotheek Midden-Brabant (overkoepelende naam)
  • Bibliotheek Heyhoef (Reeshof-centrum)
  • Bibliotheek Tilburg Centrum (Koningsplein)
  • Bibliotheek 't Sant (West)
  • Bibliotheek Universiteit van Tilburg
  • Bibliotheek Wagnerplein (Noord)
  • Cubiss
  • Mediatheek Moller, Fontys Hogescholen (Stappegoor)
  • Bibliotheek TextielMuseum

SportBewerken

Tilburgse sportclubs zijn onder andere:

Band met TilburgBewerken

Bekende TilburgersBewerken

  Lijst van Tilburgers

Bekende muziekbandsBewerken

Instellingen en bedrijvenBewerken

Van de onderstaande ondernemingen en instellingen is het hoofdkantoor gevestigd in Tilburg:

TriviaBewerken

 
De Tilburgse Linde die in 1994 werd verwijderd van de Heuvel was een van de oudste linden uit de stad. Deze ansichtkaart dateert uit 1923
  • In de volksmond worden Tilburgers Kruikezeikers genoemd. (De carnavalsnaam van Tilburg, Kruikestad, is hiervan afgeleid). Dit omdat de inwoners vroeger in kruiken urineerden. De kruiken met urine werden, vanaf de 17e eeuw, verkocht aan de textielfabrieken, die de urine (vanwege de daarin aanwezige ammoniak) nodig hadden voor het bewerken van wol. Sinds de 19e eeuw worden chemicaliën ingezet voor de bewerking van textiel. Het "Kruikenzeiken" duurde echter voort tot laat in de 19e eeuw.[6]
  • De Tilburgse Linde die in 1994 werd verwijderd van de Heuvel was een van de oudste linden uit de stad. Naar schatting werd deze tussen de 300 en 500 jaar oud. Het had een omtrek van 565 cm, en was daarmee de vijfde monumentale linde van '(noord)-Brabant'. De boom werd Tilja x vulgaris genoemd.[7]
    • Op woensdag 27 april 1994 werd van gemeentewege de linde verwijderd. Niet zonder protesten van de lokale bevolking. Eerst werd de kroon van de linde gezaagd, waarna de boomstronk omhoog gehesen werd. Tot ieders verbazing had er zich binnen in de stronk een nieuwe linde ontpopt. Opnieuw hevige protesten die de gemeente sommeerden om deze nakomeling te laten staan. Het mocht echter niet baten, en ook deze jonge linde werd afgevoerd.[7]
    • In de jaren van 2009-2011 zijn er weer verschillende pogingen gedaan tot het opnieuw plaatsen van een nazaat van de Heuvellinde. Mede vanwege het feit dat de linde in een plantenbak stond (vanwege de fietskelder) overleefden drie van de nazaten het niet. Een nazaat leefde aanvankelijk nog, maar die ging ook dood. In oktober 2011 zou er weer een nieuwe poging worden ondernomen een nazaat te plaatsen, welke op veel kritiek stuit, en de gemeenteraad wordt verweten aan uitroeiing van de nazaten te doen. Gepleit wordt dan voor het sluiten van de fietskelder en een 'gewone' linde in de grond te planten.[8] De fietskelder is er echter nog, er is op 23 november 2011 een 'gewone' koningslinde geplant, die (in mei 2012) nog altijd leeft.
  • De televisieserie Smeris speelt in Tilburg en is daar ook opgenomen.

Externe linksBewerken

LiggingBewerken

   Aangrenzende plaatsen   
 Dongen   Loon op Zand, De Moer,
Kaatsheuvel 
 Udenhout, Berkel-Enschot 
 Hulten, Rijen, Gilze     Oisterwijk, Moergestel 
 Alphen, Chaam   Riel, Goirle   Hilvarenbeek