Hoofdmenu openen

Wikipedia β

13e eeuw

de 13e periode van 100 jaar, dus bestaande uit de jaren 1201 tot en met 1300

Belangrijke gebeurtenissen en ontwikkelingenBewerken

Opkomende handel
  • De ontdekkingsreiziger Marco Polo brengt de wereld van het (Verre) Oosten in contact met het Westen.
  • In de 13e eeuw zijn de markten van Champagne de belangrijkste jaarmarkten van Europa. De kooplieden uit de Italiaanse stadstaten ontmoeten er die van de Hanze der XVII steden.
  • Door de toenemende handel wordt het geldverkeer groter en wordt eveneens de vraag naar waardevaste munten groter. Keizer Frederik II van Hohenstaufen van het Heilige Roomse Rijk laat daarom in 1231 in Brindisi gouden munten slaan, de Augustalis. Daaropvolgend gaan de florerende republieken Venetië en Florence eveneens gouden munten slaan, alleen dan in grotere aantallen.
  • Een andere nieuwe munt met grote internationale verspreiding is de groot, Italiaans Grosso, Duits Groschen, die in het Karolingische geldsysteem een halve denir waard is.
Europa
  • In Engeland beginnen hof en adel te verengelsen. Met de Magna Carta begint de Engelse weg naar democratie en mensenrechten.
  • Onder koning Eduard I van Engeland wordt het parlement uitgebreid met de lagere standen. Het Paleis van Westminster wordt het regeringscentrum en Wales wordt onderworpen. De heerlijkheid Ierland staat vanaf 1199 direct onder de Engelse kroon en krijgt in 1216 zijn eigen Magna Carta Hiberna. Schotland wordt enkele malen verslagen, maar niet onder blijvende controle gebracht.
  • Machthebbers gaan elkaar brieven sturen in plaats van geschenken. Wel hebben zij onderdanen, vooral priesters, nodig om die te schrijven en voor te lezen.
  • Op verzoek van het Engelse parlement moeten de Joden het land verlaten, ze moeten tot aan hun vertrek een gele ster dragen.
  • De Sturlungaöld is de periode dat het Gemenebest van IJsland wordt verscheurd door stammenstrijd. De clans zoeken steun bij de Noorse koning, en in 1262 vestigt koning Haakon de Oude van Noorwegen zijn soevereiniteit over het eiland.
  • Het Tweede Bulgaarse Rijk bereikt zijn hoogtepunt onder de koningen Kaloyan en Ivan Asen II.
  • De Reconquista vordert naar het zuiden. In 1212 breken de Spaanse vorsten de macht van de Almohaden, en in 1236 wordt Cordoba veroverd.
Kruistochten
Azië
Scheepvaart en handel
Nederlanden
  • Vijandige tegenstelling binnen het graafschap Vlaanderen tussen de Fransgezinde leliaards en de graafgezinde klauwaards.
  • cisterciënzers verrichten grote landontginningen en inpolderingen.
  • Het feit dat er vier grote stormvloeden en overstromingen zijn in vijftig jaar, leidt ertoe dat er twee grote binnenzeeën in Nederland ontstaan, namelijk de Zuiderzee en de Waddenzee.
  • In de Brabantse Kempen wordt begonnen met de turfwinning.
  • De moernering wordt een bloeiende industrie in de Lage Landen. Het in Zeeland en westelijk Noord-Brabant gewonnen zout kan gemakkelijk concurreren met steenzout en het vindt in de Vlaamse steden een gewillig afzetgebied.
Stad en land
Kunsten
Sport
Wetenschap
Godsdienst
  • Met de vervolging van de Katharen begint de Inquisitie, het kerkelijk onderzoek tegen ketters.
  • Stichting van de bedelorden de franciscanen en de dominicanen. Deze laatste orde verbreidt zich snel, met name in de universiteitssteden. Ook de filosofen Albertus Magnus en Thomas van Aquino treden toe. Enige predikheren reizen naar Mongolië om de khan te winnen. Willem van Rubroeck bestudeert op zijn beurt in Mongolië het boeddhisme.
  • Vanaf de vroege 13e eeuw zijn er begijnen, en vanaf het tweede kwart van de 13e eeuw worden er in de lage landen begijnhoven gesticht, vaak van officiële zijde (bijvoorbeeld door de gezusters Johanna en Margaretha van Constantinopel). Het kerkelijk instituut staat zeer argwanend tegenover wat in de begijnhoven leeft en geleerd wordt en tegen hun bestaan zelf, waarmee vooral vrouwen zich buiten de kloosters houden, en derhalve aan de controle ontsnappen.
  • Begin 13e eeuw ontstaat de huidige hoofdstukindeling van de Bijbel, die aan Stephen Langton, de latere aartsbisschop van Canterbury wordt toegeschreven. Midden 13e eeuw vervaardigen Dominicanen te Parijs onder leiding van Hugo van Saint Cher verschillende deelconcordanties die uiteindelijk resulteren in de eerste min of meer volledige Bijbelconcordantie.
  • Sacramentsdag wordt vanaf de late middeleeuwen een populaire feestdag, te beginnen in het bisdom Luik vanaf circa 1246, waar Juliana van Cornillon zich heeft beijverd voor de verering van het Heilig Sacrament. Vanaf 1252 blijkt het in diverse (West-) Duitse gebieden reeds een verplichte feestdag te zijn. In 1264, met de publicatie van de bul Transiturus, bepaalt Paus Urbanus IV, ooit als aartsdiaken werkzaam in Luik, dat deze feestdag door de hele Latijnse Kerk gevierd moet worden.
  • Na het overlijden van zijn vader Celaleddin vestigt Jalal ad-Din Rumi zich in 1240 definitief in Konya. Hier stichtte (later zijn zoon Bahaddin Veled) hij een soefi-orde van religieuze dansers, waarbij hij elementen uit de islam, het christendom en het boeddhisme verenigt. Rumi's klooster heeft een grote aantrekkingskracht op vele van zijn volgelingen. Een van de belangrijkste regels volgens het leven van de derwisjen is de sema. Tijdens deze rituele dans draaien de monniken, gekleed in de karakteristieke gewaden en taps toelopende fez (hoed), steeds sneller in het rond, waardoor zij in extase raken en zo hun ziel met het allerhoogste kunnen verenigen.
Recht en bestuur
  • Verschijnen van de Saksenspiegel, een rechtsboek met de optekening van het gewoonterecht in de volkstaal. Het boek krijgt groot gezag in de rechtspraak, ook buiten de Saksenlanden.
  • Bij de handhaving van het gewoonterecht ontstaat het onderzoeksmiddel van de turbe. De vierschaar vraagt aan tien wijzen hoe de omstreden regel van oudsher heeft geluid.
  • Vele plaatsen krijgen in deze eeuw stadsrechten. Ze mogen zich ommuren, markt houden en een eigen rechtstelsel aannemen.
  • Groningen en Friesland hebben eigen rechtstelsels, met de grote hereboeren als roulerende rechters. Deze heren bouwen zich een steenhuis (Groningen) of stinze (Friesland), van waaruit ze zich zo nodig kunnen verdedigen.
Militair
  • Stokwapens worden opgenomen in de algemene bewapening der voetsoldaten. Onder stokwapens worden de op lange houten stokken of schachten gemonteerde wapens verstaan, die hoofdzakelijk om te houwen worden gebruikt. Maar steken kan men er ook mee. Het bekendste stokwapen is de hellebaard.
  • Bekende slag- en stootwapens zijn de goedendag, de morgenster en de strijdvlegel.
Innovatie

Andere belangrijke personen van de 13e eeuwBewerken