Hoofdmenu openen

De Griekse taal wordt geschreven in het Griekse alfabet (Nieuwgrieks: Ελληνικό αλφάβητο, Ellinikó Alfábito). Dit alfabet is in de oudheid (rond de 9e eeuw v.Chr.) ontwikkeld uit het Fenicische alfabet en bestaat uit 24 letters. Het wordt nog steeds in Griekenland en Cyprus gebruikt.

Grieks alfabet
Greekalphabet.svg
Algemene informatie
Type Alfabet
Talen Grieks
Periode ca. 800 v.Chr. tot heden
Schrijfrichting Links-naar-rechts
Verwantschap
Moederschriften Fenicisch alfabet
Indeling
ISO 15924 Grek, 200
Portaal  Portaalicoon   Taal
Grieks alfabet
Α α alfa Ν ν nu
Β β bèta Ξ ξ xi
Γ γ gamma Ο ο omikron
Δ δ delta Π π pi
Ε ε epsilon Ρ ρ rho
Ζ ζ zèta Σ σς sigma
Η η èta Τ τ tau
Θ θ thèta Υ υ ypsilon
Ι ι jota Φ φ phi
Κ κ kappa Χ χ chi
Λ λ lambda Ψ ψ psi
Μ μ mu Ω ω omega
Verouderde letters
Digamma uc lc.svg digamma Sho uc lc.svg sho
Stigma uc lc.svg stigma Qoppa uc lc.svg qoppa
Heta uc lc.svg heta Sampi uc lc.svg sampi
San uc lc.svg san

Inhoud

Geschiedenis

Zowel het Koptische als het Cyrillische alfabet zijn op het Griekse gebaseerd. Ook het Latijnse alfabet vond zijn oorsprong in een westelijke vorm van het Griekse.

Het Griekse schrift vertegenwoordigt een belangrijke innovatie: het heeft namelijk klinkers. De oudere schriften (Fenicisch, Hebreeuws en Egyptisch) hadden alleen medeklinkers. Voor de talen die daarmee werden geschreven werkte dat uitstekend, omdat in die talen woorden die slechts één klinker verschillen meestal een verwante betekenis hebben.

In nogal wat Indo-Europese talen zijn er echter veel woorden die niet of nauwelijks verwant zijn en toch alleen een klinkerverschil hebben. De Grieken hebben dit opgelost door een aantal medeklinkertekens die in hun taal niet nodig waren een andere betekenis te geven, namelijk als klinkers. Zo waren bijvoorbeeld de ε en de η oorspronkelijk twee verschillende h-klanken in het Semitisch, de α was een glottisslag, de υ komt van de w, en de ayn (die een laryngaal voorstelde) werd een ο.

Epichorische alfabetten

 
Verspreiding van de ephichorische alfabetten naar Kirchhoff (1887).

 Westen

 Ionisch, Attisch en Korintisch

 Kreta

 
Alfabetten

 Euboea

 Ionië

 Athene

 Korinthe

Oorspronkelijk was het Griekse alfabet evenals het Fenicische linkslopend, dit wil zeggen dat het van rechts naar links werd geschreven. Daarna werd het ossenploegengewijs, dus afwisselend links- en rechtslopend (boustrophedon) geschreven, pas later zet zich de rechtslopende schrijfrichting door. Tot in de 9e eeuw n. Chr. gebruikte men nog de huidige hoofdletters, die zonder spatie of rustteken werden geschreven.

Het Griekse schrift was in geen geval eenvormig. Er ontwikkelden zich lokale (zogenaamde epichorische) alfabetten met telkens verschillende tekens. Ze werden naar het voorbeeld van de graecist Adolf Kirchhoff in drie hoofdgroepen verdeeld met de kleuren die Kirchhoff in zijn Studien zur Geschichte des Griechischen Alphabets van 1887 voor hun markering gebruikte. De belangrijkste onderscheidingstekens zijn de zogenaamde supplementtekens, de aanvullend op het overgenomen Fenicische schrift nieuw geschapen tekens Φ, Χ en Ψ. Bij het alfabet, of de gebruikte alfabetten, op Kreta ontbreken deze supplementtekens volledig. De alfabetten, die bijvoorbeeld op Euboea, Rodos en in Laconië werden gebruikt, hebben Φ en Ψ met de klankwaarden [pʰ]? en [kʰ]?. De alfabetten uit Macedonië en het Perzische Rijk kunnen in twee groepen worden onderverdeeld. De varianten in Attika gebruiken Φ en Χ voor [pʰ]? en [kʰ]?. De alfabetten onder andere in Korinthe en Ionië hebben als supplement daarbij nog het teken Ψ met de klankwaarde [ps]?.

Westgroep Oostgroep Archaïserende alfabetten
Donkerblauw Lichtblauw
  • geen Η, Ω voor lange vocalen (Ε, Ο)
  • Φ met de klankwaarde [pʰ]?
  • Ψ met de klankwaarde [kʰ]? in plaats van [ps]?
  • Χ met de klankwaarde [ks]? in plaats van [kʰ]?
  • geen Ξ voor de klankwaarde [ks]?
  • Η wordt gebruikt voor aspiratie ([ʰ]?)
  • Dubbele teken voor de klankwaarde [ps]?*
  • Η, Ω voor lange vocalen
  • Φ voor de klankwaarde [pʰ]?
  • Ψ met de klankwaarde [ps]?
  • Χ voor de klankwaarde [kʰ]?
  • Ξ voor de klankwaarde [ks]?
  • Η, Ω voor lange vocalen**
  • Φ voor de klankwaarde [pʰ]?
  • ΦΣ voor de klankwaarde [ps]?
  • Χ voor de klankwaarde [kʰ]?
  • ΧΣ met de klankwaarde [ks]?
  • Η, Ω voor lange vocalen
  • geen Φ
  • geen Ψ
  • geen Χ
  • geen Ξ
* In Arcadië en Lokris heeft men een apart teken voor deze [ps]-klank.
** Η wordt in het Attisch alfabet soms gebruikt voor inspiratie ([ʰ]?).

Uitspraak en schrift

De uitspraak van het Oudgrieks kennen wij bij benadering. Door de eeuwen heen is deze uitspraak sterk veranderd. Zo was er in het Klassieke Grieks onderscheid tussen de uitspraak van de èta, de jota, de ypsilon en de tweeklank ‘ei’. In het Nieuwgrieks, in het dimotiki wordt dit steeds als lange i-klank uitgesproken, ongeveer als de ‘i’ in ‘idee’. Verder is wat vroeger de bèta was nu de wita, de b-klank is dus w-klank geworden. Om toch een b-klank te hebben in de taal, wordt in het Nieuwgrieks de combinatie mu-pi gebruikt. Omdat de delta tegenwoordig ongeveer wordt uitgesproken als de Engelse ‘th’ in ‘this’, gebruikt men, om toch weer een d-klank te hebben, daarvoor de combinatie nu-tau. De gamma, die vroeger waarschijnlijk werd uitgesproken als de ‘g’ in ‘garçon’, wordt tegenwoordig als de zachte ‘g’ van de zuidelijke Lage Landen uitgesproken, maar als er een i-klank of e-klank op volgt, wordt hij als de ‘j’ in ‘Jan’ uitgesproken.
Oorspronkelijk waarschijnlijk tweeklanken:

tekens in het klassieke Grieks in het Nieuwgrieks
‘ai’ (alfa-jota) als ‘ij’ in ‘bijt’ 'als ‘e’ in ‘pet’
‘ei’ (epsilon-jota) als ‘ee’ in ‘beet’ als ‘i’ in ‘idee’
‘eu’ (epsilon-ypsilon) als ‘ew’ als ‘ev’ of als ‘ef’
‘au’ (alfa-ypsilon) als ‘ou’ in ‘fout’ als ‘av’ of als ‘af’

In het klassieke Grieks geeft de spiritus asper (een boogje met de ‘holle kant’ naar rechts) boven de eerste letter van een woord, als dit een klinker of rho is, een geaspireerde uitspraak hiervan aan, dus voorafgegaan door een h-klank. De spiritus lenis (een dergelijk boogje met de holle kant naar links) gaf aan dat de eerste klinker niet geaspireerd werd uitgesproken. In het Nieuwgrieks wordt de eerste letter nooit geaspireerd uitgesproken, behoudens wat uitzonderingen is dit vergelijkbaar met de h-muet in het moderne Frans. Sinds de laatste spellingwijziging worden officieel geen spiritustekens meer genoteerd (maar oude gewoonten blijven soms hardnekkig doorleven). Ook schrijft men in het oude Grieks de jota na een lange klinker (èta en omega, en de alfa als deze lang is) doorgaans niet achter die klinker, maar er onder. Hiervoor wordt de 'iota subscriptum' gebruikt, wat betekent: eronder geschreven. In plaats van αι, ηι en ωι schrijft men dan respectievelijk ᾳ, ῃ en ῳ.

Verder kan men op klinkers diverse tekens aantreffen: het accent grave, het accent aigu en een accentteken dat op de tilde lijkt, maar overigens overeenkomt met het Franse accent circonflexe. In vroegere tijden hadden deze accenttekens een verschillende functie, wat die functie precies was is niet helemaal zeker. Er kan bijvoorbeeld sprake zijn geweest van zinsmelodie, of meer of minder nadruk. Als de accenttekens in Nieuwgriekse teksten voorkomen, geven ze enkel en alleen de hoofdklemtoon van een woord aan. In de praktijk wordt sinds de laatste spellingwijziging nog enkel het accent aigu gebruikt op de lettergreep die de hoofdklemtoon draagt, omdat het toch geen zin meer heeft om verschillende accenttekens te gebruiken wat betreft de uitspraak van de teksten.

De fi of phi werd in het Oudgrieks als één letter geschreven. Dat is een reden voor sommigen om bijvoorbeeld Xenofon te schrijven in plaats van Xenophon en Sofokles in plaats van Sophocles. De uitgang 'ος' in Griekse mannennamen, van de uitgang voor zelfstandige naamwoorden, veranderde in het Latijn in 'us'. Πάτροκλος werd bijvoorbeeld Patroclus.

Schriftstelsels

Hieronder een lijst met de Griekse letters in vergelijking met een aantal symbolen uit andere verwante schriftstelsels. De volgorde is die van het Griekse alfabet. Ook de getalswaarden van de tekens in het Griekse en het Hebreeuwse alfabet zijn weergegeven, alsmede een aantal van de meest gebruikelijke toepassingen in de wetenschap.

[1] Letter Naam Getals-waarde He­breeuws[2] Trans-
literatie
Ara-
bisch
Gebruik in de wetenschap[3] Code[4]
1 Α α Alfa 1 א Alef A ا hoekalfastralingthermische volume-uitzettingscoëfficiënt α
2 Β β Bèta 2 ב Beet B ب hoek— bètastralingthermische drukcoëfficiënt β
3 Γ γ Gamma 3 ג Gimel G ج hoek — fotongammastralinggammafunctie[5]magnetische inductie
quotiënt van de molaire soortelijke warmte
γ
4 Δ δ Delta 4 ד Dalet D د differentiaalrekening — verschil tussen fysische waarden δ
5 Ε ε Epsilon 5 ה Hee E of Ee ه diëlektrische constante — rek van een materiaal in een spanning-rekdiagram ε
Ϝ ϝ[6] Wau of
Digamma
6 ו Waw W و   &#x3dc
ϝ
6 Ζ ζ Zèta 7 ז Zajien Dz of Zd ز ζ
7 Η η Èta 8 ח Chet E ح viscositeitrendement η
8 Θ θ Thèta 9 ט Tet Th ت, ث strooiingshoek θ
9 Ι ι Jota 10 י Jod I, J ى, ي   ι
10 Κ κ Kappa 20 ך כ Kaf K ك kromming κ
11 Λ λ Lambda 30 ל Lamed L ل golflengte λ
12 Μ μ Mu 40 ם מ Mem M م muonSI-voorvoegsel microwrijvingscoëfficiëntmolaire massa
gemiddelde in de kansberekening
μ
13 Ν ν Nu 50 ן נ Noen N ن frequentieneutrino — aantal mol[5] ν
14 Ξ ξ Xi 60 ס Samech[7] X uitspraak 'ks' ص voortgang van reactie — storing (golven) ξ
15 Ο ο Omikron[8] 70 ע Ajien O ع   ο
16 Π π Pi 80 ף פ Pee P -- verhouding tussen middellijn en omtrekproduct[5]osmotische waarde π
Ϻ ϻ[6] San ץ צ Tsaddie S --   &#x3fa
ϻ
Ϙ ϙ[6] Qoppa 90 ק Koef Q ق   Ϙ ϙ
17 Ρ ρ Rho 100 ר Reesj R ر dichtheidladingsdichtheid (ruimte)correlatie ρ
18 Σ σ, ς[9] Sigma 200 ש Sjien S س som[5]standaardafwijkingladingsdichtheid (vlak)
oppervlaktespanningtrekvastheid
σ
19 Τ τ Tau 300 ת Tav T ط halveringstijdschuifspanning τ
20 Υ υ Ypsilon 400   U, Y --     υ
21 Φ φ Phi 500     F, Ph -- golffunctiefaselichtstroom[5]magnetische flux[5]warmtestroom φ
22 Χ χ Chi 600 Ch خ magnetische en elektrische susceptibiliteitchi-kwadraatverdeling χ
23 Ψ ψ Psi 700 Ps -- golffunctie[5]elektrische flux[5] ψ
24 Ω ω Omega[10] 800 Oo -- elektrische weerstand[5]hoekfrequentieruimtehoek[5] ω
Ϡ ϡ[6] Sampi 900 ץ צ Tsaddie Ts --   Ͳ ͳ
  1. Dit zijn de 24 letters, die in de inleiding worden genoemd.
  2. De Hebreeuwse letters hebben niet allemaal dezelfde uitspraak. Zo zijn de hier opgenomen Hebreeuwse letters geen klinkers, de aleph en ajin zijn letters zonder voorgeschreven klank.
  3. Deze kolom bevat grootheden waarvoor het gebruik van het desbetreffende symbool vrij algemeen aanvaard is. Hetzelfde symbool kan echter vaak ook voor andere grootheden gebruikt worden.
  4. De vermelde HTML-codes leveren, ook bij bewerken van de Wikipedia, een kleine Griekse letter op. Voor een corresponderende Griekse hoofdletter wordt dezelfde code gebruikt, maar met een hoofdletter na het &-teken. Dus ω levert op een webpagina ω op en Ω resulteert in Ω.
  5. a b c d e f g h i j hoofdletter
  6. a b c d Deze letters zijn al sinds de klassieke tijden uit het Grieks verdwenen.
  7. De moderne vorm van de sameg lijkt eerder op een (spiegelbeeldige) sigma dan een xi, maar voor oudere vormen van de letter is dat niet het geval.
  8. kleine o
  9. Dit is de vorm die de letter aanneemt aan het einde van een woord. De hoofdletter wordt overal als Σ geschreven.
  10. grote o

In de Nederlandse taal

Griekse letters worden nog gebruikt in de Nederlandse taal:

Alfa

Bèta

Gamma

Delta

  • Rivierdelta
  • Delta wordt gebruikt om toename weer te geven tussen twee gegevens.
  • Caravanmerk

Jota

  • Spreek uit als Jota
  • Ik begrijp er geen jota van. (Het is ook mogelijk dat dit uit het Hebreeuws komt, zoals ook ‘geen tittel of jota (jod) ergens aan veranderen’)

Mu

  • Wordt in de exacte wetenschap als voorvoegsel gebruikt om 1/1.000.000 aan te geven, bijvoorbeeld als µs, µm of µg.
  • Wordt in de statistiek gebruikt als symbool voor het gemiddelde bij een normale verdeling.
  • Wordt in de fysica in het onderdeel magnetisme gebruikt om de permeabiliteit van een stof voor te stellen.

Pi

  • Grafisch symbool voor de wiskundige constante die de verhouding van omtrek en diameter van een cirkel weergeeft.
  • Grafisch symbool voor een soort chemische binding in de organische chemie (pi-binding of pi-bond)
  • De hoofdletter pi (Π) wordt in de wiskunde gebruikt voor het noteren van het product van een eindige of oneindige rij getallen, bijvoorbeeld voor een oneindig product.

Rho

  • Natuurkundig symbool voor dichtheid en soortelijke weerstand.

Sigma

Tau

  • De kleine letter tau (τ) wordt gebruikt om een mechanische spanning weer te geven, zoals de afschuifspanning.
  • De kleine letter tau (τ) wordt gebruikt in de fysica voor warmtecapaciteit van een voorwerp
  • De kleine letter tau (τ) is een wiskundig exact getal, namelijk het dubbel van pi (2π)

Phi

  • Wordt gebruikt voor het aangeven van de gulden snede, een getal dat veel in de natuur wordt aangetroffen.
  • Wordt in de elektrotechniek gebruikt voor de hoek tussen stroom en spanning bij wisselstroom.
  • Symbool voor flux in de elektriciteit
  • Wordt in de aardrijkskunde gebruikt om de breedte aan te duiden (op een wereldbol)
  • Wordt in statica gebruikt om hoekverdraaiing aan te duiden.

Chi

  • Een chiastische houding is een uitdrukking in de beeldhouwkunst. Deze houding heeft de vorm van de letter chi (χ).
  • De jeugdbeweging Chiro: de benaming bestaat uit Chi en Ro en verwijst naar de eerste letters van Jezus' bijnaam, Christos, Grieks voor de gezalfde'.
  • Een chiasme is een stijlfiguur die gebruikt wordt in teksten en ruwweg de vorm van een chi of kruis weergeeft. Voorbeeld, waarin de woorden dood en slapen een kruis vormen:
    Denkend aan de dood kan ik niet slapen
    Niet slapend denk ik aan de dood (J.C. Bloem)

Psi

  • Een neutrale term voor parapsychologische fenomenen zoals buitenzintuiglijke waarneming: psi (paranormaal).
  • In de kwantummechanica wordt met psi-distributie de toestandsverdeling van een deeltje aangegeven.
  • In de machinebouw wordt met psi de middelspanningsgevoeligheid van spanningen aangeduid.
  • In de constructiebouw wordt het getal (combinatiefactor) meegenomen om de belastingcombinatie te bepalen.

Omega

  • “Ik ben de Alfa en de Omega” (“Ἐγώ εἰμι τὸ Α καὶ τὸ Ω”), Ik ben de Eerste en de Laatste, het Begin en het Einde (uit de Bijbel, Openbaring, over God).
  • De kleine letter omega (ω) wordt gebruikt in de fysica voor de hoeksnelheid
  • De SI-eenheid Ohm, de weerstand van elektriciteit, wordt weergegeven met de letter 'Ω'

Unicode

Braille