Hoofdmenu openen
De acht Belgische bisdommen

De Katholieke Kerk in België maakt deel uit van de wereldwijde Rooms-Katholieke Kerk onder het leiderschap van de paus en de Romeinse Curie. De Kerk telt in België één kerkprovincie, die bestaat uit het aartsbisdom Mechelen-Brussel en zeven suffragane bisdommen, die alle op hun beurt verdeeld zijn in dekenaten en parochies. Daarnaast kent de Kerk in België ook nog een Belgisch militair ordinariaat en is het Opus Dei als personele prelatuur in België vertegenwoordigd. Jozef van Nazareth is de beschermheilige van België.

De Belgische bisschoppen zijn verenigd in de Belgische Bisschoppenconferentie. Kardinaal Jozef De Kesel, de aartsbisschop van Mechelen-Brussel is de metropoliet van de kerkprovincie Mechelen-Brussel en de primaat van België.

52,8% van de Belgische bevolking is katholiek; 9,4% van de bevolking - iets meer dan één miljoen inwoners - noemt zich praktiserend katholiek. Op een gewone zondag (derde zondag van oktober) gingen in 2016 precies 286.393 mensen naar de mis; dat komt overeen met 2,5% van de bevolking.[1]

BisdommenBewerken

De Katholieke Kerk heeft in België, net zoals in de rest van de wereld gebruikelijk is, drie hoofdbestuurslagen: bisdommen, dekenaten en parochies. De Katholieke Kerk in België is georganiseerd in acht bisdommen (één aartsbisdom en zeven suffragane bisdommen) en één militair ordinariaat.

De helft van de Belgische bisdommen valt samen met een provincie: Brugge valt samen met West-Vlaanderen, Doornik met Henegouwen, Hasselt met Limburg en Luik met de gelijknamige provincie Luik. Namen beslaat, naast de gelijknamige provincie Namen, ook nog de provincie Luxemburg. Gent valt samen met Oost-Vlaanderen, maar bevat daarnaast ook de Antwerpse gemeente Zwijndrecht, die op de linkeroever van de Schelde is gelegen. Het bisdom Antwerpen moet, behalve Zwijndrecht aan Gent, vooral aan het aartsbisdom Mechelen-Brussel gemeenten laten. Zeven Antwerpse gemeenten horen bij Mechelen-Brussel, waaronder de stad Mechelen. Het aartsbisdom Mechelen-Brussel bestaat, behalve uit deze zeven gemeenten, ook nog uit de provincies Vlaams-Brabant en Waals-Brabant en het grondgebied van het arrondissement Brussel-Hoofdstad.

Bisdom Bisschop Hulpbisschop(pen) Zie ook Kathedraal Oprichting Grondgebied
Aartsbisdom Mechelen-Brussel Jozef De Kesel Jean-Luc Hudsyn, Jean Kockerols, Koen Vanhoutte Lijst van aartsbisschoppen van Mechelen Sint-Romboutskathedraal (Mechelen)
Kathedraal van Sint-Michiel en Sint-Goedele (Brussel)
1559 Vlaams-Brabant, Waals-Brabant, het arrondissement Brussel-Hoofdstad en de gemeenten Bonheiden, Bornem, Duffel, Mechelen, Puurs-Sint-Amands, Sint-Katelijne-Waver en Willebroek
Bisdom Antwerpen Johan Bonny - Lijst van bisschoppen van Antwerpen Onze-Lieve-Vrouwekathedraal 1559-1801 en sinds 1961 de provincie Antwerpen, behalve de gemeenten Bonheiden, Bornem, Duffel, Mechelen, Puurs-Sint-Amands, Sint-Katelijne-Waver, Willebroek en Zwijndrecht
Bisdom Brugge Lode Aerts - Lijst van bisschoppen van Brugge Sint-Salvatorskathedraal 1559-1801 en sinds 1834 West-Vlaanderen
Bisdom Doornik Guy Harpigny - Lijst van bisschoppen van Doornik Onze-Lieve-Vrouwekathedraal 6e eeuw Henegouwen
Bisdom Gent Luc Van Looy - Lijst van bisschoppen van Gent Sint-Baafskathedraal 1559 Oost-Vlaanderen en de gemeente Zwijndrecht
Bisdom Hasselt Patrick Hoogmartens - Lijst van bisschoppen van Hasselt Sint-Quintinuskathedraal 1967 Limburg
Bisdom Luik Jean-Pierre Delville - Lijst van bisschoppen van Luik Sint-Pauluskathedraal 4e eeuw Luik
Bisdom Namen Rémy Vancottem Pierre Warin Lijst van bisschoppen van Namen Sint-Aubankathedraal 1559 Namen en Luxemburg
Militair ordinariaat Jozef De Kesel (Sint-Jacob-op-Koudenberg) 1957

Voormalige bisdommen en titulaire bisdommenBewerken

Het eerste bisdom op het huidige Belgisch grondgebied was het bisdom Tongeren, dat in het jaar 280 werd gesticht. Reeds in 384 werd het door de heilige Servaas naar Maastricht overgebracht. In 706 werd de bisschopszetel verplaatst naar Luik.

Het bisdom Doornik is gesticht in de vierde eeuw. Daarmee is het, samen met het bisdom Luik, het oudste van de Belgische bisdommen. Gedurende de gehele middeleeuwen zou het Belgische grondgebied onder deze bisdommen vallen en onder die van het aartsbisdom Kamerijk en het in de zestiende eeuw opgeheven bisdom Terwaan.

De pauselijke bul Super Universas uit 1559 betekende een grote hertekening in het bisschoppenlandschap van de Nederlanden. Voortaan telden de Nederlanden drie aartsbisdommen: het aartsbisdom Mechelen en de reeds bestaande aartsbisdommen Utrecht en Kamerijk. Atrecht, Doornik, Namen en Sint-Omaars werden suffragane bisdommen onder Kamerijk; Antwerpen, Brugge, Gent, Ieper, Roermond en 's-Hertogenbosch vielen onder Mechelen, en Deventer, Groningen, Haarlem, Leeuwarden en Middelburg vielen onder Utrecht. Het toenmalige prinsbisdom Luik behoorde niet tot de Nederlanden en viel dus onder geen van deze drie aartsbisdommen; het verloor wel een aanzienlijk deel van zijn grondgebied.

Sinds 1559 viel het Belgische grondgebied dus onder acht bisdommen: het aartsbisdom Mechelen met de suffragane bisdommen Antwerpen, Brugge, Gent en Ieper, de bisdommen Doornik en Namen die onder Kamerijk vielen, en tot slot het prinsbisdom Luik. Door het concordaat van 15 juli 1801 werden Brugge, Ieper en Antwerpen opgeheven. In 1834 werd het bisdom Brugge heropgericht; in 1962 gebeurde hetzelfde met Antwerpen. Tot slot werd in 1967 het bisdom Hasselt opgericht; het grondgebied van Belgisch Limburg viel tot dan toe onder het grondgebied van het bisdom Luik.

De volgende steden op het grondgebied van het huidige België hadden resp. hebben een bisschopszetel:

  • 280 - 384: Tongeren
  • 384 - 6e eeuw: geen
  • 6e eeuw tot 706: Doornik
  • 706 - 1559: Doornik, Luik
  • 1599 - 1802: Antwerpen, Brugge, Doornik, Gent, Ieper, Luik, Mechelen, Namen
  • 1802 - 1834: Doornik, Gent, Luik, Mechelen, Namen
  • 1834 - 1920: Brugge, Doornik, Gent, Luik, Mechelen, Namen
  • 1920 - 1925: Brugge, Doornik, Gent, Luik, Mechelen, Namen + Eupen-Malmedy
  • 1925 - 1961: Brugge, Doornik, Gent, Luik, Mechelen, Namen
  • 1961 - 1967: Antwerpen, Brugge, Doornik, Gent, Luik, Mechelen-Brussel, Namen
  • 1967-heden: Antwerpen, Brugge, Doornik, Gent, Luik, Mechelen-Brussel, Namen + Hasselt
Bisdom Periode Gebeurtenis
Bisdom Tongeren 280-384 Bisschopszetel door Sint-Servaas verhuisd naar Maastricht - in 706 verhuisd naar Luik
Bisdom Ieper 1559-1801 Opgegaan in het bisdom Gent, nadien bisdom Brugge
Bisdom Eupen-Malmedy 1920-1925 Opgegaan in het bisdom Luik
Titulair bisdom Tongeren 1969-heden
Titulair bisdom Ieper 1969-heden

GeschiedenisBewerken

Oudheid en middeleeuwenBewerken

 
Bisdommen in de Nederlanden vóór Super Universas (1559)

Het christendom verbreidde zich reeds vroeg in het gebied van het huidige België. In de 4e eeuw was de H. Servatius werkzaam te Tongeren. Bloeiende kloosters zoals de Sint-Pietersabdij en de Sint-Baafsabdij in Gent, de abdijen van Lobbes, St-Hubert, Stavelot en vele andere rezen op en droegen bij tot de economische en culturele ontwikkeling van het land.

Zestiende eeuwBewerken

In 1559 werd de pauselijke bul Super universas afgekondigd: voortaan waren er op het grondgebied van het huidige België niet twee, maar acht bisschopszetels. Behalve Doornik en Luik kwamen er nu ook bisschoppen in Antwerpen, Brugge, Gent, Ieper, Mechelen en Namen, met Mechelen als aartsbisdom. Doornik en Namen waren echter nog geen suffraganen van Mechelen, maar van het aartsbisdom Kamerijk; anderzijds vielen ’s-Hertogenbosch en Roermond nog niet onder Utrecht, maar wel onder Mechelen. Luik behoorde destijds nog niet tot de Nederlanden, en was dus geen suffragaan van Kamerijk, Mechelen of Utrecht.

De hervormingsbeweging in de 16e eeuw die aanvankelijk een groot succes kende in de Zuidelijke Nederlanden en gepaard ging met politiek verzet tegen de absolutistische tendens van het huis Habsburg, werd vooral door Filips II gestuit. Onder de aartshertogen Albrecht en Isabella verdween de invloed van het protestantisme vrijwel volledig en werd het katholicisme vernieuwd door de besluiten van het Concilie van Trente (1545-1563), de Contrareformatie en het werk van de jezuïeten.

Hedendaagse tijdenBewerken

Tijdens de Franse Revolutie werd de Kerk vervolgd en het religieus verzet was dan ook zeer sterk. Het concordaat van 15 juli 1801 bracht een verzoening teweeg tussen Rome en Frankrijk en op Pinksteren 1802 (6 juni) kon de eredienst over het hele gebied terug gevierd worden[2].

Na de slag bij Waterloo begon weer een moeilijkere tijd voor de Kerk op het grondgebied van het huidige België: het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden werd immers gedomineerd door de protestanten. Na de onafhankelijk van België werd in 1831 de nieuwe Grondwet van kracht; deze waarborgde in de artikelen 14 tot 16 (de huidige artikelen 19 tot 21) de vrijheid van eredienst. Ernstige spanningen tussen Kerk en Staat deden zich voor tijdens de schoolstrijd van 1878-1884 en die van 1954-1958.

De Katholieke Kerk heeft in België enkele - vooral financiële - voorrechten ten opzichte van de andere levensbeschouwingen, voornamelijk als compensatie voor het groot aantal kerkelijke goederen die ten tijde van de Franse Revolutie en Napoleon werden geconfisqueerd maar ook vanwege haar rol als grootste religie, haar lange geschiedenis en het grote aantal waardevolle kerken in België.

Katholiek onderwijsBewerken

Het Katholiek Onderwijs Vlaanderen is de koepelorganisatie van de inrichtende machten, die door de Belgische bisschoppen belast is met de coördinatie en de vertegenwoordiging van het katholiek onderwijs in Vlaanderen. Sinds de Schoolpact-wet van 29 mei 1959 worden de katholieke scholen ook grotendeels door de staat gesubsidieerd.

Het katholiek onderwijs vertegenwoordigt in Vlaanderen anno 2009 904 schoolbesturen, 2247 scholen/centra, 94 internaten en verstrekt onderwijs aan 728 313 leerlingen (exclusief hogescholen en centra voor volwassenenonderwijs) en 7857 internen.

Bekende MariabedevaartsoordenBewerken

Belangrijke missionarissenBewerken

België heeft belangrijke missionarissen voortgebracht, zoals

Bekende priesters in de arbeidersemancipatieBewerken

Katholieke geestelijken hebben zich voor de emancipatie van de arbeiders ingezet. Onder hen onder meer:

LiturgieBewerken

Nagenoeg alle Belgische katholieken behoren tot de Latijnse Kerk, en daarin worden ongeveer alle missen in België gevierd volgens de Romeinse ritus. Onder de beide vormen van de Romeinse ritus is de gewone vorm het gebruikelijkst. Vooral in de grote steden worden regelmatig missen in de buitengewone vorm gecelebreerd: onder meer in Brussel, Antwerpen, Brugge, Luik en Namen.[3]

In België worden missen in de gewone vorm in de regel gevierd in de taal van het taalgebied: Nederlands in het Nederlandse taalgebied, Frans in het Frans, en Duits in het Duitse. In Brussel zijn er zowel Nederlandstalige als Franstalige missen. In Brussel zijn er soms tweetalige missen, maar dit is eerder uitzonderlijk en buiten Brussel erg ongebruikelijk. Vanwege de aanwezigheid van vreemdelingen in België zijn er in alle grote steden missen in andere talen, waaronder het Spaans, het Italiaans, het Pools, het Indonesisch, het Kroatisch en het Filipijns.

Voor de Nederlandstalige vieringen wordt gebruikgemaakt van een eigen altaarmissaal, dat vrijwel identiek is aan het altaarmissaal in Nederland. Slechts enkele gebeden, waaronder het Confiteor en de apostolische geloofsbelijdenis, wijken zeer licht af tussen Nederland en Vlaanderen. Na de invoering van de nieuwe vertaling van het missaal – allicht in 2017 – zullen deze verschillen opgeheven worden. Wel kent het missaal in Nederland nog twee bijkomende eucharistische gebeden die in België ontbreken. Het Franse missaal in België is identiek aan dat van Frankrijk.

Als zangboek wordt het Graduale Romanum en Zingt Jubilate gebruikt voor Nederlandstalige vieringen. In het Duits wordt Gotteslob gebruikt, en wel in de uitgave voor het bisdom Aken. Deze uitgave werd immers voorbereid in samenspraak met het bisdom Luik, en is daarom voor geheel België geschikt.

KerncijfersBewerken

Het katholicisme is de grootste religie in België. In 2018 telde België 4296 kerken, 3846 parochies, 10.262 religieuzen, 4979 priesters (2774 diocesane priesters en 2205 priesters-religieuzen) en 601 permanente diakens. In 2016 werden 50.867 mensen gedoopt, 41.060 gevormd en waren er 7859 huwelijken.[4]

Aantal katholiekenBewerken

Dit is het percentage van de bevolking dat katholiek is in de verschillende bisdommen. De cijfers dateren van 2015 voor Brugge en Doornik, van 2016 voor Gent, Hasselt, Luik, Mechelen-Brussel en Namen, en van 2017 voor Doornik.[5]

Katholieken per bisdom
Bisdom Aantal katholieken
Brugge 82,2%
Antwerpen 77,1%
Hasselt 74,7%
Gent 71,9%
Luik 66,9%
Namen 65,4%
Mechelen-Brussel 64,0%
Doornik 48,6%

Aantal parochiesBewerken

De cijfers dateren van 2018.[6]

Parochies per bisdom
Bisdom Aantal parochies
Namen 743
Mechelen-Brussel 629
Doornik 572
Luik 525
Gent 425
Brugge 349
Hasselt 309
Antwerpen 294
Totaal
België 3846

Parochies vallen vaak min of meer samen met de deelgemeenten: België telt echter ongeveer 2700 deelgemeenten, terwijl er toch bijna 4000 parochies zijn; dit komt doordat grotere deelgemeenten (zeker in de grote steden) vaak verscheidene parochies tellen. Thans is er een beweging om zo veel mogelijk te gaan naar één parochie per gemeente, behalve in de grootste gemeenten (België telt 581 gemeenten).

Niets belet de bisdommen overigens om de grenzen van de parochies naar goeddunken te tekenen. Zo zijn er talloze parochies die ook grondgebied beslaan van een andere gemeente dan deze waar de parochiekerk gelegen is. Een gelovige die niet weet tot welke parochie hij behoort zoekt dit dan ook op in het straatnamenregister van zijn bisdom. Dit register kan vaak op internet geraadpleegd worden.

Het grondgebied van elke parochie behoort steeds integraal tot het grondgebied van één bisdom.

Aantal priestersBewerken

Dit is het aantal priesters in de verschillende bisdommen. De cijfers dateren van 2015 voor Brugge en Doornik, van 2016 voor Gent, Hasselt, Luik, Mechelen-Brussel en Namen, en van 2017 voor Doornik.[5]

Priesters per bisdom
Bisdom Aantal priesters
Mechelen-Brussel 1743
Brugge 672
Namen 667
Antwerpen 552
Gent 416
Hasselt 369
Luik 362
Doornik 286
Totaal
België 5067

OverigeBewerken

Kerkbezoek en dopen in België
jaar zondagsmisbezoek[7](%) doop (%)
1950 ca. 50%[8]
1967 42,9% 93,6%
1973 32,3% 89,3%
1980 26,7% 82,4%
1985 22,0% -
1990 17,9% 75,0%
1995 13,1% -

Het is evenwel niet eenvoudig te zeggen, welk percentage van de bevolking precies katholiek is. De meest gebruikelijke methode is het percentage katholiek gedoopte Belgen. Zulke cijfers behoeven het nodige voorbehoud: ze houden immers meestal geen rekening met in het buitenland gedoopte katholieken; katholieken die wel gedoopt zijn, maar wier doopsel niet vermeld staat in een doopregister (zoals bijvoorbeeld bij een doopsel door een leek op een ogenblik van levensgevaar); protestanten en orthodoxen die zich in de praktijk bekeerd hebben tot de Katholieke Kerk, enzovoort. Anderzijds worden in sommige statistieken katholiek gedoopten die zichzelf niet meer katholiek achten (hoewel ze volgens de katholieke leer nog altijd katholiek zijn) niet opgenomen onder het aandeel katholieken. Zo noemt in een onderzoek uit 2011 bijvoorbeeld slechts de helft van de Belgen zich katholiek.[9]

Kerkelijke huwelijken blijken ook afgenomen te zijn: 25,6 % van alle huwelijken in 2007 – dat is een jaarlijkse afname van bijna 3% ten opzichte van de voorgaande bekende cijfers voor het jaar 1998.[10]

Sommigen spreken over een secularisering met twee snelheden: de percentages liggen laag in de stedelijke centrale bisdommen, maar blijven relatief hoog in de landelijke bisdommen. Het verschil tussen het verstedelijkte België enerzijds, met een zeer hoog secularisatieniveau enerzijds, en het meer landelijke, waar het katholieke geloof wel volop aanwezig blijft, is heel structureel en persistent.[11]

Sinds 13 maart 2006 is het formeel mogelijk om zich te laten schrappen uit het doopregister.[12][13] Deze procedure wordt in de volksmond wel 'ontdoping' genoemd. Toen in 2010 de Brugse bisschop Vangheluwe bekende kinderen seksueel te hebben misbruikt en aftrad, volgden meer meldingen van misbruik door katholieke geestelijken (hetgeen leidde tot de operatie Kelk); een aanzienlijk aantal katholieken "verliet" vervolgens de Kerk.[14] In 2011 was dit aantal een stuk lager en nam tot 2014 jaarlijks geleidelijk af, maar in 2015 en 2016 was er weer een lichte stijging.[13] Naar kerkelijk recht zijn dergelijke verklaringen of aanmerkingen evenwel betekenisloos, gezien de grondregel semel catholicus, semper catholicus (eens katholiek, altijd katholiek).

Ontdopingen in Vlaanderen[13]
jaar ontdopingen
2010 6382
2011 1827
2012 1747
2013 583
2014 469
2015 621
2016 813

Zie ookBewerken

LiteratuurBewerken

  • (fr) Édouard de Moreau, Histoire de l'Église en Belgique, Brussel, 1940-1952, 5 delen + 2 complementaire delen

Externe linksBewerken

ReferentiesBewerken

  1. [1], Jaarrapport De Katholieke Kerk in België 2018
  2. (en) Belgium, Catholic Encyclopedia, 1913
  3. https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=zxeT8Dnz7n1E.kIIbYFzc8Gks&hl=nl
  4. [2], Jaarrapport De Katholieke Kerk in België 2018
  5. a b catholic-hierarchy.org. De cijfers betreffen 2012 voor Antwerpen en Brugge, 2010 voor Doornik, 2006 voor Gent en Hasselt, 2004 voor Luik, Mechelen-Brussel en Namen.
  6. [3], Jaarrapport De Katholieke Kerk in België 2018
  7. Kerkpraktijk In Vlaanderen Tabel 1 pagina 115 PDF
  8. Encarta Encyclopedie - Winkler Prins, 2002
  9. Ontkerkelijking zet zich voort in België
  10. pport kerkpraktijk 2007 Tabel 2. Kerkelijke huwelijken in België
  11. Kerken lopen zeer geleidelijk helemaal leeg, De Standaard, 25 november 2010
  12. (en) Actus Formalis Defectionis Ab Ecclesia Catholica. Pauselijke Raad voor de Wetteksten. Heilige Stoel (13 maart 2006). Geraadpleegd op 9 september 2017.
  13. a b c Belga. "Ruim 800 mensen lieten zich vorig jaar "ontdopen" in Vlaanderen", VRT Nieuws, 8 september 2017. Geraadpleegd op 9 september 2017.
  14. Trouw. "Vlaamse katholieken verlaten massaal de kerk", 22-02-2011. Geraadpleegd op 18-02-2013.