Utrechtse sneltram

De Sneltram Utrecht - Nieuwegein/IJsselstein (afgekort SUNIJ, ook wel SUN), ook bekend onder Regiotram Utrecht, is een trambedrijf in de gemeente Utrecht in Nieuwegein en IJsselstein. De sneltram werd in de jaren 80 aangelegd om de groeikernen/slaapsteden te ontsluiten. In 2019 is er in het verlengde een tramlijn geopend naar het universiteitscomplex De Uithof om een drukke busverbinding hiernaartoe te vervangen. Tegelijkertijd wordt het gehele bestaande tramnetwerk verbouwd van gebruik door hogevloertrams naar lagevloertrams. Totdat de gehele lijn met lagevloertrams kan worden bereden beginnen de beide tramlijnen (tot december 2020) aan weerszijden van het Utrechtse Centraal Station.

Utrechtse sneltram
De Uithof - Utrecht - Nieuwegein - IJsselstein
Een Utrechtse sneltramEen Utrechtse sneltram
Totale lengteUtrecht – Nieuwegein Stadscentrum 10,3 km
Stadscentrum – Nieuwegein-Zuid 3,0 km
Stadscentrum-IJsselstein Zuid 7,4 km
Spoorwijdte1435 mm
Aangelegd doorNS
Geopend1983
Huidige statusin gebruik
Geëlektrificeerd750 volt gelijkspanning
Aantal sporen2
Baanvaksnelheid80 km/h
Tramdienst doorWestnederland (1983-1994)
Midnet (1994-1999)
Connexxion (1999-2013)
Qbuzz (2013-heden)
Traject
Utrecht tram map.png
Netwerkkaart (2020)
uKSBHFaBSicon .svg P+R Science Park - A28
Beginpunt  22 
uSBHFBSicon .svg WKZ/Máxima
uSBHFBSicon .svg UMC
uSBHFBSicon .svg Heidelberglaan
uSBHFBSicon .svg Padualaan
uSKRZ-AuBSicon .svg A27
uSBHFBSicon .svg Kromme Rijn
uWBRÜCKE1BSicon .svg Kromme Rijn
uSBHFBSicon .svg Stadion Galgenwaard
uSKRZ-AuBSicon .svg Waterlinieweg
uSBHFBSicon .svg Station Vaartsche Rijn
uWBRÜCKE1BSicon .svg Vaartsche Rijn
uSTRluSTR+r
uexENDEauSTR Keerpunt Moreelsepark
uexSBHFuSTR Moreelsepark (tot 2009)
uexSTRuSBHF Utrecht Centraal Centrumzijde
Eindpunt  22 
uexSBHFuSTR Centraal Station (tot 2013)
uxmKRZuumKRZu Leidseveertunnel
uexSBHFuSTR Westplein (tot 2013)
uexSTRuSBHF Utrecht CS Jaarbeursplein
Beginpunt  60   61 
uexSTRlueABZg+r
BSicon .svguSBHF Graadt van Roggenweg
BSicon .svguSBHF 24 Oktoberplein-Zuid
(voorheen Ziekenhuis Oudenrijn)
BSicon .svguSBHF 5 Mei Plein
BSicon .svguSBHF Vasco da Gamalaan
BSicon .svguSBHF Kanaleneiland Zuid
BSicon .svguSKRZ-Au A12
BSicon .svguSBHF P+R Westraven
BSicon .svguhKRZWae Jutphasespoorbrug
Amsterdam-Rijnkanaal
uKDSTaquABZg+r Remise
BSicon .svguSBHF Zuilenstein
BSicon .svguSBHF Batau-Noord
BSicon .svguSBHF Wijkersloot
BSicon .svguSBHF Stadscentrum
uSTR+luABZgr
uSTRuSBHF Merwestein
uSTRuSBHF Fokkesteeg
uSTRuSBHF Wiersdijk
uSTRuKSBHFe Nieuwegein-Zuid
Eindpunt  60 
uSBHFBSicon .svg St. Antonius Ziekenhuis
uSBHFBSicon .svg Doorslag
uSKRZ-AuBSicon .svg A2
uSBHFBSicon .svg Hooghe Waerd
uSBHFBSicon .svg Clinckhoeff
uhKRZWaeBSicon .svg Brug over de Hollandse IJssel
uSBHFBSicon .svg Eiteren
uSBHFBSicon .svg Achterveld
uSBHFBSicon .svg Binnenstad
uKSBHFeBSicon .svg IJsselstein-Zuid
Eindpunt  61 

GeschiedenisBewerken

 
Het eerste tramstel voor de Utrechtse sneltram wordt afgeleverd; 17 juni 1982.
 
Zwitserse sneltram in 1998 in vrijwel originele staat, geëxploiteerd door Midnet.
 
Tramstel 5007 in groene Connexxion-uitvoering.
 
Tram 5021 in de gele uitvoering van de BRU in 2012 te IJsselstein.
 
Tramstel 6002 van de Uithoflijn bij de halte Utrecht CS Centrumzijde, op de openingsdag; 14 december 2019.
 
Tramstel 6021 van de Uithoflijn bij de halte WKZ / Maxima, op de openingsdag; 14 december 2019.

Tussen 1883 en 1929 verbond de tramlijn Utrecht - Vreeswijk de plaatsen Utrecht, Jutphaas en Vreeswijk.

Voor een verbinding tussen de stad Utrecht en de nieuwe woonkern Nieuwegein, een stedelijke uitbreiding van de bestaande dorpskernen van Vreeswijk en Jutphaas, heeft men zowel een trein (zoals in Zoetermeer), een trolleybus als een sneltram overwogen. Bij de treinvariant zou de spoorlijn na Lunetten en het viaduct van Rijksweg 12 afbuigen van de spoorlijn Utrecht – 's-Hertogenbosch. Anticiperend op een treinverbinding werd op de koersrol van de eerste sprinters de bestemming "Nieuwegein" opgenomen.

  Zie Lunettentracé voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

De keuze viel uiteindelijk op een sneltramverbinding. De tramlijn is aangelegd door de NS. De exploitatie werd vanaf het begin echter uitbesteed aan busmaatschappij Westnederland, die gemakkelijk buschauffeurs kon opleiden tot de combifunctie trambestuurder/buschauffeur. Vanaf 1994 verzorgde Midnet de tramdienst, omdat de Nieuwegeinse vestiging van Westnederland niet zoals de rest overging naar de ZWN-Groep, maar naar Midnet. Vanaf 1999 exploiteerde Connexxion, als rechtsopvolger van Midnet, de sneltram. Op 8 december 2013 kreeg de sneltram zijn vierde exploitant: Qbuzz, dat voor het openbaarvervoernet rond Utrecht de merknaam U-OV gebruikt. Het beheer van de infrastructuur, met uitzondering van de haltes, was tot eind 2010 in handen van ProRail. Daarna ging het over naar het Bestuur Regio Utrecht (BRU).

Op 17 december 1983 reden de sneltrams voor het eerst. Lijn 100 reed van het Moreelsepark naar Nieuwegein-Zuid en lijn 101 van het Moreelsepark naar Nieuwegein Doorslag. Op 14 december 1985 werd lijn 101 verlengd naar IJsselstein. De eindhalte was Achterveld. De oorspronkelijke lijnnummers zijn in 1994, door een herverdeling in het streekvervoer en het ontstaan van Midnet, gewijzigd in 60 en 61. De lijnnummers zijn niet aan de buitenzijde van de trams te zien; alleen de eindbestemming wordt vermeld.

Sinds 2 juli 2000 rijdt lijn 61 na IJsselstein Achterveld door naar IJsselstein Binnenstad en IJsselstein-Zuid in de nieuwbouwwijk Zenderpark.

Eind 2020 worden de lijnnummers 60 en 61 vervangen door 20 en 21, omdat dan doorgereden zal worden naar Utrecht Science Park door koppeling met de Uithoflijn 22.[1]

Veranderingen in het Utrechtse stationsgebiedBewerken

Vanaf 2009 werd het Utrechtse stationsgebied vernieuwd. Om hiervoor ruimte te scheppen is de sneltramlijn in stappen ingekort tot het Jaarbeursplein, dat sinds 22 april 2013 het eindpunt is.[2][3][4][5] Het aantal reizigers van de sneltram nam mede hierdoor af, vanwege langere loopafstanden naar de binnenstad en het overige openbaar vervoer.

Met de opening van de Uithoflijn is de tram in december 2019 voor de reizigersdienst teruggekeerd aan de Centrumzijde van Utrecht Centraal, alleen voor de richting Uithof. Er is wel een spoorverbinding die de twee tramlijnen met elkaar verbindt ten behoeve van remiseritten.[6]

Aan de Centrumzijde zijn vier sporen met twee eilandperrons, die alleen geschikt zijn voor lagevloertrams. Er is daar een keermogelijkheid vanuit de richting Nieuwegein. Voor de Uithoflijn zijn er twee kopsporen om te keren. Vanaf december 2020 kunnen reizigers hier zowel richting Uithof als Nieuwegein vertrekken.

UithoflijnBewerken

  Zie Uithoflijn voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Op 16 december 2019 werd de verlenging van de sneltramlijn in gebruik genomen richting Stadion Galgenwaard en universiteitscomplex De Uithof. Deze verbinding heeft buslijn 12 vervangen, die ondanks de inzet van extra grote (dubbelgelede) bussen en een hoge frequentie al jaren kampte met een ondercapaciteit.[7]

De Uithoflijn heeft een volledig vrije baan. Alleen in De Uithof deelt de lijn zijn tracé met andere lijnbussen. De lijn eindigt bij P+R Science Park. Daar is ook een opstelterrein voor 16 trams, waar ook klein onderhoud en schoonmaakwerkzaamheden kunnen plaatsvinden.

InfrastructuurBewerken

De spoorwijdte is 1435 millimeter (normaalspoor), de bovenleidingspanning is 750 volt gelijkstroom en het netwerk is geschikt voor tweerichtingtrams. De remise van de sneltram was tot december 2013 gecombineerd met de busgarage van het streekvervoer en bevindt zich in het noorden van Nieuwegein tussen de Jutphasespoorbrug en de halte Zuilenstein. In 2017-2019 is de remise geheel vernieuwd in verband met de komst van de nieuwe lagevloertrams van het type Urbos 100.

TramhaltesBewerken

 
De halte Kanaleneiland Zuid.

De perrons hebben geen toegangspoortjes; de kaartlezers staan op palen op de perrons. De wachttijd in geval van onjuist inchecken bedraagt 3 minuten.

Renovatie haltesBewerken

Vanaf februari 2005 kregen enkele haltes een grondige renovatie. Dit betrof de haltes Graadt van Roggenweg, Ziekenhuis Oudenrijn (deze naam werd gewijzigd in 24 Oktoberplein-Zuid), 5 Mei Plein, Vasco da Gamalaan, Kanaleneiland Zuid, Merwestein en Nieuwegein-Zuid. Enkele jaren daarvoor waren al de meeste haltes in Nieuwegein en IJsselstein vernieuwd.

Sindsdien zijn alle haltes (met uitzondering van Merwestein) gerenoveerd. De haltes Moreelsepark en Westplein zijn niet gerenoveerd, aangezien deze zijn vervallen met de bouw van de nieuwe OV-terminal en plaats maakten voor één tijdelijke nieuwe halte aan de Jaarbeurszijde. Utrecht Centraal is opgeknapt voor de tijd dat deze halte nog dienstdeed.

Alle haltes zijn voorzien van displays die de vertrektijden aangeven van de tram en tegelijkertijd is er OV-chipkaartapparatuur geplaatst voor het in- en uitchecken en het opladen van de OV-chipkaart. Na de introductie van Voor U-huisstijl zijn er nieuwe reisinformatieposters geplaatst bij de haltes.

VernieuwingenBewerken

De oudste delen van het trambaan zijn in 1983/'85 in gebruik genomen en zijn gedurende 30 jaar intensief gebruikt. Vanaf de zomer van 2012 is trambaan jaarlijks stapsgewijs in de zomermaanden vernieuwd tijdens verschillende projecten onder noemer 'Grootschalige Vervanging Infrastructuur (GVI)'.[8] Op (delen van) het tramtraject vond vervangend busvervoer plaats.

Tijdens de vernieuwing van het tramtraject bij Nieuwegein Cityplaza / Stadscentrum ontstond een probleem waarbij een deel van de rails opnieuw aangelegd moest worden. Hierdoor liepen de werkzaamheden sterk uit, waardoor uiteindelijk niet in augustus, maar in december weer trams konden rijden.

Eind 2016 was de volledige infrastructuur tussen Utrecht en Nieuwegein Stadscentrum vernieuwd. De beide takken richting Nieuwegein-Zuid en IJsselstein-Zuid zijn nog niet aan de beurt gekomen. Doordat op elke tak slechts de helft van het aantal trams rijdt, zijn rails op deze baanvakken minder versleten. In 2020 en 2021 worden de sporen van deze takken vernieuwd.[9] Tevens worden in de zomer van 2020 alle 23 haltes aangepast aan de nieuwe lagevloertrams, die vanaf augustus 2020 in dienst komen op deze lijnen. Hierbij worden ze enerzijds verlengd tot 75 meter en anderzijds verlaagd naar 30 cm hoogte.

Eind 2020 is er doorgaand verkeer mogelijk van en naar de in december 2019 geopende Uithoflijn. De provincie had hiervoor 141 miljoen euro gereserveerd, maar in de zomer van 2018 bleek dat er nog 16 miljoen euro extra nodig is.[10] Het plan om de halte Merwestein niet te verbouwen en te laten vervallen, omdat het aantal reizigers (circa 100 per dag) te laag is, is teruggetrokken nadat een meerderheid van de Statenfracties tegenstemde.[11]

ExploitatieBewerken

DienstuitvoeringBewerken

 
Reizigers van de sneltram.

Huidige dienstregelingBewerken

De Utrechtse sneltram wordt bereden door twee tramlijnen. Tramlijn 60 rijdt tussen Utrecht Centraal en Nieuwegein-Zuid. Tramlijn 61 rijdt van Utrecht Centraal naar IJsselstein. Tussen Utrecht Centraal en Nieuwegein Stadscentrum rijden beide lijnen over hetzelfde traject. Samen bieden zij op dit gedeelte een dubbele frequentie.

Van maandag tot en met zaterdag overdag rijden beide tramlijnen elke 15 minuten met koppelstellen. Zo wordt op het gemeenschappelijke deel een 7,5 minutendienst gereden. In de avond en op zondag rijden beide lijnen elke 30 minuten, op het gemeenschappelijke deel elk kwartier. In de avonduren en op zondag wordt dikwijls met enkele tramstellen gereden.

Vanaf maart 2020Bewerken

Als gevolg van de coronacrisis werd vanaf half maart 2020 de zondagsdienstregeling gereden, aanvankelijk met enkele stellen, later (ook) met gekoppelde stellen. Vanaf 30 mei 2020 werd de tramdienst ingekort tot de halte Westraven, dit in verband met de verbouwing van de tramhaltes in Nieuwegein en IJsselstein. Vanaf 4 juli 2020 gaat ook het Utrechtse deel van de lijn tot 20 augustus 2020 buiten dienst om de hoge halteperrons te kunnen verbouwen tot lage haltes voor lagevloertrams. Als gevolg daarvan kunnen de Zwitserse trams uit 1983 vanaf 4 juli 2020 niet meer worden ingezet en gaan buiten dienst.[12]

Voormalige dienstregelingenBewerken

Hoewel de huidige dienstregeling - hierboven beschreven - al jaren de basis is, zijn er de afgelopen jaren verschillende afwijkingen geweest.

  • Van enig moment tot december 2013 werd in de ochtendspits een extra rit gereden vanuit zowel IJsselstein als Nieuwegein.
  • Deze extra ritten werden hierna voor een korte tijd vervangen door een snelbusverbinding vanuit IJsselstein, gereden door het GVU.
  • Van 2009 tot 2014 reden tweedehands trams uit Wenen in de spitsen extra sneldienstritten tussen Utrecht en Nieuwegein-Zuid.
  • Eind jaren 1990 reed elke tramlijn op zaterdagen elke 20 minuten. Op het gemeenschappelijke traject werd zo een 10-minutendienst gereden.

In de schoolvakanties geldt een aangepaste dienstregeling, waarbij in de spits een normale dagdienst wordt gereden en ook overdag met losse stellen wordt gereden. Op donderdagavond (koopavond in Utrecht) is er een extra rit naar IJsselstein.

GebruikBewerken

Het aantal reizigers van de tramlijn fluctueert per jaar en is afhankelijk van verschillende factoren. De afgelopen jaren nam het aantal reizigers op de Utrechtse sneltram af door aantal oorzaken:

  • Vóór de invoering van de OV-chipkaart werden reizigersaantallen geschat, en deze geschatte aantallen bleken hoger dan de werkelijke aantallen reizigers.
  • De sneltram werd vanaf 2009 ingekort in het Utrechtse stationsgebied, waardoor langere loopafstanden ontstonden naar de Utrechtse binnenstad.
  • Semi-parallelle of directere buslijnen naar de Utrechtse binnenstad en andere bestemmingen hadden of kregen de voorkeur van reizigers.
  • Door verscheidene grootschalige, langdurige én uitgelopen werkzaamheden nam de populariteit van de tram af.
  • Versleten infrastructuur en materieel leidden dikwijls tot storingen en uitval van diensten.
Reizigersaantallen per jaar (selectie) [13][14]
Jaar Reizigers Opmerkingen
1985 9,5 miljoen Prognose uit 1979 [15]
2009 14,6 miljoen
2013 9,1 miljoen
2014 4,5 miljoen Werkzaamheden in zomer 
2015 5,6 miljoen

MaterieelBewerken

 
De Zwitserse trams.

De exploitatie wordt sinds het begin uitgevoerd met speciaal voor de verbinding ontworpen enkelgelede tweerichtingtrams met een hoge vloer. Enkele jaren reden er extra trams afkomstig uit Wenen. Voor de verlenging van de sneltram én ter vervanging van de originele trams zijn lagevloertrams besteld en in aflevering.

Zwitserse tramsBewerken

  Zie Zwitserse trams in Utrecht voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Voor de dienstuitvoering van de sneltram werden in Zwitserland 27 enkelgelede trams aangeschaft. Deze trams deden sinds 1983 onafgebroken dienst, maar zijn wel enkele keren verbouwd en van andere kleuren en logo's voorzien. Een tramstel (2018) is afgevoerd na een ongeval. Per 4 juli 2020 worden deze nu 37 jaar oude trams buiten dienst gesteld, om na verbouwing van de hoge tramhaltes door lage tramhaltes vervangen te worden door de nieuwe lagevloertrams.

 
Weens driewagenstel van de Sneltram Utrecht. Smakkelaarsveld te Utrecht; 3 maart 2011.

Weense tramsBewerken

  Zie Weense trams in Utrecht voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

De Weense trams zijn een serie enkelgelede trams die hebben dienstgedaan bij de Utrechtse sneltram tussen 2009 en 2014. De trams werden gebruikt in de spitsuren, om zo meer reizigers te kunnen vervoeren. De spitstram stopte ook niet bij elke halte. Deze voertuigen reden voorheen op de Weense Stadtbahn. Na een tweede leven in Utrecht zijn de tramstellen verkocht aan het trambedrijf van Krakau (Polen).

 
De eerste Spaanse tram van het type Urbos 100 bij de remise te Nieuwegein; 18 januari 2017.

Spaanse tramsBewerken

  Zie Spaanse trams in Utrecht voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Voor de exploitatie van de Uithoflijn én ter vervanging van de Zwitserse trams uit 1983 zijn vanaf 2014 lagevloertrams besteld van het type Urbos 100 bij de Spaanse fabrikant Construcciones y Auxiliar de Ferrocarriles (CAF). Voor de Uithoflijn zijn er 27 vijfdelige trams afgeleverd in 2017-2018, voor de te verbouwen Nieuwegeinlijn worden in 2020 nog eens 22 zevendelige trams afgeleverd; totaal dus 49 stuks.[16][17] Beide tramversies kunnen door elkaar heen gebruikt worden, met een maximale lengte van 75 meter (combinatie vijf- plus zevendelige tram).

AfbeeldingenBewerken

TramsBewerken

Zie ookBewerken

  Portaal Openbaar vervoer
  Zie de categorie Trams in Utrecht, Nieuwegein en IJsselstein van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.