Hoofdmenu openen

Wikipedia β

Vorarlberg

deelstaat van Oostenrijk
Vorarlberg
Deelstaat van Oostenrijk Vlag van Oostenrijk
Vlag van Vorarlberg Wapen van Vorarlberg
Details
Ligging van Vorarlberg in Oostenrijk
Situering
Hoofdstad Bregenz
Algemeen
Oppervlakte 2601,48 km²
Inwoners (31-10-2008) 366.854 (141 inw./km²)
Politiek
Gouverneur Markus Wallner (ÖVP)
Coalitie ÖVP
Overig
Districten 0 Statutarstädte
4 Bezirke
Gemeenten 96
ISO_3166-2 AT-8
Detailkaart
Onderverdeling van Vorarlberg in districten
Portaal  Portaalicoon   Centraal-Europa
Het dorpje Fraxern in Vorarlberg

Vorarlberg (Alemannisch: Vorarlbearg) is een deelstaat (Bundesland) van Oostenrijk. Het ligt in het uiterste westen van het land en heeft 378.952 inwoners.[1] De hoofdstad is Bregenz met 29.153 inwoners (januari 2016). Vorarlberg grenst in het noorden aan Duitsland, in het oosten aan Tirol, in het zuiden en in het westen aan Liechtenstein en Zwitserland.

In tegenstelling tot de rest van Oostenrijk, waar Beiers de traditionele taal is, is Vorarlberg cultureel meer verwant aan het aangrenzende Liechtenstein en Zwitserland, dat ook Alemannisch-sprekend is. Geografisch is het ook makkelijker bereikbaar via de kant van Zwitserland, waar de Rijnvallei ligt en de meeste inwoners van Vorarlberg zich bevinden.

Inhoud

DemografieBewerken

In januari 2016 had Vorarlberg 384.073 inwoners en een bevolkingsdichtheid van 138 inwoners per km².[1] Daarmee is Vorarlberg in termen van inwoners de een-na-kleinste deelstaat van Oostenrijk, na Burgenland.

 

GeografieBewerken

De deelstaat heeft een oppervlakte van 2601,48 km². De Rijn in het westen is de grens met Zwitserland. De belangrijkste zijrivieren zijn: de Ill in het zuiden, de Dornbirner Ache in het centrum en de Bregenzer Ache in het oosten van Vorarlberg. De laatste twee komen feitelijk in de Bodensee bij Bregenz uit.

Onderverdeling districtenBewerken

De deelstaat is onderverdeeld in 4 districten (Bezirke) en in 96 onafhankelijke politieke gemeenschappen. Stadsdistricten (Statutarstädte) zijn er niet.

BuurlandenBewerken

Vorarlberg grenst in het noorden aan Duitsland, in het oosten aan Tirol, in het zuiden en in het westen aan Liechtenstein en Zwitserland. Vorarlberg heeft een 321 kilometer lange nationale grens. Hiervan grenst 110 kilometer aan de Bondsrepubliek Duitsland (vrijstaat Beieren), 107 kilometer aan de Zwitserse Bondsstaat (Kanton St. Gallen en Kanton Graubünden), 69 kilometer aan de Oostenrijkse Staat Tirol en ca. 35 kilometer aan het Vorstendom Liechtenstein.[2]

Regio en omgevingBewerken

Vorarlberg is onderverdeeld in meerdere agglomeraties. De belangrijkste van deze grootstedelijke gebieden is het Rheintal, die zich uitstrek van Bregenz tot Feldkirch. Dit is het grootste stedelijke gebied in Vorarlberg met bijna 240.000 inwoners. Ongeveer twee derde van de bevolking van Vorarlberg woont in dit gebied, in het uiterste westen van het land. De op één na grootste regio is Wolgau met 48.000 inwoners.

Andere bekenden regio's zijn het Bregenzerwald, Montafon, het Bodenmeer (inclusief Leiblachtal en het Großwalsertal). Het Kleinwalsertal is een geografische uitzondering, dit gebied is niet toeganlijk vanuit Oostenrijk maar alleen via Beieren. Niettemin behoort het gebied tot het district Bregenz als 'functionele enclave'.

BergpassenBewerken

Vorarlberg wordt in het oosten door drie bergpassen verbonden met de rest van Oostenrijk, deze passen zijn echter niet of slechts gedeeltelijk begaanbaar het hele jaar door. Dit zijn de Arlbergpas, de Hochtannbergpas en de Bielerhöhe in de Silvretta (tussen het Montafon en het Paznauntal).

De Flexenpas zorgt voor de verbinding tussen de bovenste Lechtaler Alpen, het Klostertal en de Arlbergpas. Een niet het hele jaar begaanbare bergpas is de Furkajoch die het Rijndal verbindt aan het Laternsdal. Een andere belangrijke binnen-Vorarlbergse is de Bödelepas, tussen Dornbirn, het Rijndal en het Bregenzerwald. Alsmede de Faschinajoch, welke via een provinciale weg leidt van het Bregenzerwald naar het Großwalsertal en uitkomt in de Walgau.

Rivieren en waterenBewerken

De belangrijkste rivier in Vorarberg is de Alpenrijn, dit vormt tevens de grens met Zwitserland. De (Ill) is de tweede belangrijkste rivier die door Montafon en Walgau stroomt, voordat deze in de Rijn bij Meiningen (Vorarlberg) uitmondt. Andere belangrijke wateren zijn de Bregenzer Ach en de Dornbirner Ach.

Het grootste meer in Vorarlberg is het Bodenmeer. Het Bodenmeer is het op twee na grootste meer in Midden-Europa, na het Balatonmeer en het Meer van Genève. Het is 63 kilometer lang en het breedste punt is bijna 14 kilometer. Het meer heeft een oppervlakte van zo’n 571 vierkante kilometer. Het Bodenmeer is het enige gebied in Europa waar geen grenzen bestaan. Er is geen juridisch bindende overeenkomst tussen Zwitserland, Duitsland en Oostenrijk met betrekking tot waar de grenzen liggen.

Het toerisme (dag- en verblijfsrecreatie) rondom het Bodenmeer is een belangrijke economische factor voor de regio. De jaarlijkse omzet bedraagt ongeveer € 1,8 miljard.[3] De regio biedt een goede toeristische infrastructuur en een breed aanbod van attracties en bestemmingen voor de bezoekers. Veel beoefende en populaire sporten op het Bodenmeer zijn zwemmen, duiken, (kite)surfen. De omgeving rondom het Bodenmeer kent een breed netwerk aan wandel- en fietspaden. Dit maakt de regio populair voor fiets- en wandelvakanties. Andere belangrijke meren zijn de Lünersee en Kopsspeicher.

CultuurBewerken

TaalBewerken

Vanwege het feit dat Vorarlberg vrij geïsoleerd ligt van de rest van Oostenrijk, spreken veel inwoners van de deelstaat een zeer duidelijke Duits dialect. Dit is voor veel Oostenrijkers lastig te verstaan. In tegenstelling tot de rest van Oostenrijk, waar Beiers de traditionele taal is, is Vorarlberg cultureel meer verwant aan het aangrenzende Liechtenstein en Zwitserland, dat ook Alemannisch-sprekend is. Het Vorarlbergse dialect is verdeeld in een aantal andere regionale sub-dialecten (bijvoorbeeld de Montafonse, Lustenauer en Bregenzerwälder dialecten), die soms aanzienlijk van elkaar verschillen.

KledertrachtBewerken

 
Meisje en vrouw in Bregenzerwälder Juppe

Trachten hebben in Vorarlberg een lange traditie. Veel Vorarlbergse regio's en dorpen hebben hun eigen soort tracht met kenmerken uit bepaalde stijlperiodes. De Bregenzerwälder tracht is de oudste, ze heeft haar oorsprong in de 15e/16e eeuw en wordt ook "d’Juppô" (Juppe) genoemd. De Montafonse tracht is geïnspireerd door het barok. Een tracht bestaat uit meerdere elementen: de Juppe (het schort), een hoofddeksel (petjes, hoedjes, ...), een bloes, een Tschopa (jas), en kousen. Ook de kapsel (bijvoorbeeld gevlochten haar) kan deel van de tracht uitmaken.

In de jaren 70 droegen maar heel weinige Vorarlbergers kledertracht. De reden hiervoor waren strikte bepalingen tegenover dragers van trachten: Bregenzerwälder dames met kort haar mochten bijvoorbeeld geen tracht dragen omdat hun haar te kort voor de geschikte kapsel (Wälderzöpfe) was. Pas toen de bepalingen versoepeld werden en de kledertracht in de jaren 90 individueler werd, werd ook het dragen van een tracht weer populairder. Vandaag worden trachten vooral bij feestelijke gelegenheden gedragen. In Riefensberg worden trachten op traditionele manier geproduceerd. Er is een landelijke vereniging voor de trachten (Landestrachtenverband) die Vorarlbergse trachtengroepen en muziekkapels die tracht dragen, steunt.[4][5]

 
De Seebühne van de Bregenzer Festspiele in 2011-2012

FestivalsBewerken

De Bregenzer Festspiele is een cultuurfestival in Bregenz dat elk jaar in juli en augustus plaatsvindt. Met opera's en musicals zoals Die Zauberflöte, West Side Story en Carmen trekken de Bregenzer Festspiele jaarlijks honderdduizenden toeschouwers. Noemenswaardig is de Seebühne, een indrukwekkend podium in het Bodenmeer waarop tonelen gespeeld worden.

De Bregenzer Festspiele vond voor het eerst in 1946 plaats, één jaar na afloop van de Tweede Wereldoorlog. De stad Bregenz beschikte destijds niet over een schouwburg en dus bedacht men een noodoplossing: een podium op het Bodenmeer als toneel. Met toeschouwers uit Oostenrijk, Frankrijk, Duitsland en Zwitserland was het festival gelijk in het eerste jaar een internationaal succes Tijdens het eerste festival in 1946 werd als ‘Spiel am See’, Mozart's ‘Bastien und Bastienne’ als ballet gechoreografeerd.

Het cultuurfestival is nog steeds populair. In 2015 bezochten in totaal 228.000 bezoekers dit cultuurfestival.

Alpine TranshumanceBewerken

Alpine Transhumance is seizoensgebonden migratie van personen met hun vee tussen vaste zomer- en wintergebieden in de Alpen. Hoewel het toerisme en de industrie tegenwoordig veel bijdragen aan de economie van het Alpengebied, wordt seizoensgebonden migratie naar hoge weiden nog steeds beoefend in Beieren, Oostenrijk, Slovenië, Italië en Zwitserland, met uitzondering van de meest bezochte toeristische gebieden.

Het transhumance-systeem in de Alpen is vrijwel onveranderd gebleven sinds de hoge middeleeuwen.Langs de rand van de Alpen, rond 1300 in West- en Centraal-Zwitserland en iets later in het oosten van Zwitserland, werd vee productie de primaire agrarische activiteit. Een aantal gespecialiseerde veemarkten ontstonden in Arona, Bellinzona, Como en Varese in het zuiden, en Villeneuve in het westen. In deze gemeenschappen aan de rand van de Alpen, omvatte transhumance zowel de verticale beweging van vee naar de weilanden én horizontale beweging naar de veemarkten. In de gemeenten gelegen in de centrale Alpen, waren de kuddes meer divers. Over het algemeen waren er grote kudde schapen met veel kleinere veekuddes en andere dieren zoals varkens en geiten.

De Alpine cultuur kent een rijke cultuurhistorie. Eeuwenoude tradities als Jodelen, Schwingen en de Alpenhoorn, spelen nog steeds een belangrijke rol. Alpine Transhumance draagt voor een groot deel bij aan deze tradities.

 
Kaaskelder in Lingenau

Gauertaler AlpkulturBewerken

Het LEADER-programma Gauertaler Alpenkultur[6] is opgericht om de gasten en de lokale bevolking te informeren over de Gauertal vallei en haar culturele landschap. Hoe dit culturele landschap ontstaan is en langzaam verloren gaat. Een ander doel van het project is om wandelroutes op een zodanige wijze te sturen, dat de gevoelige Alpgebieden niet langer worden beïnvloed door stromen van de bezoekers.

De themaroute Gauertaler AlpkulTour, door het cultuurlandschap van het Montafon in het Rätikon-gebergte, is een populaire wandelroute onder bezoekers. Op de route zijn o.a. elf sculpturen van de lokale kunstenaar Roland Haas te vinden. De opvallende houtsculpturen verbinden de eeuwenoude cultuur van het dal met het heden. De sculpturen zijn elk gewijd aan een ander gebied van het culturele landschap.[7]

KaasmakerijBewerken

De kaas speelt een belangrijke rol in Vorarlberg. Zowel economisch als cultureel, zie Kaascultuur in Vorarlberg. In de zomer vindt in de weilanden het productieproces plaats, waarna het in de winter wordt geconsumeerd. In de regio Bregenzerwald zijn nog steeds enkele honderden van deze weilanden in gebruik. Deze kazen zijn zeldzaam, speciaal van soort en typisch voor de regio Vorarlberg. Goed voorbeeld is de 'KäseStraße Bregenzerwald', waar lokale producenten samenwerken om deze traditie in stand te houden. Deze kaasstraat is niet zomaar een straat, het is een verbond tussen ambachtslieden (melk)boeren en lokale ondernemingen.

 
Käsespätzle

De Vorarlbergse keukenBewerken

De invloed van de Alemannische keuken van de aangrenzende landen werkt meer op de Vorarlbergse keuken dan de Oostenrijkse keuken. Kaas en andere melkproducten spelen een grote rol bij traditionele Vorarlbergse gerichten. Typische schotels uit de Vorarlbergse regio zijn: Käsespätzle of Käsknöpfle (noedels van bloem en eieren met kaas en ui), Riebel (schotel van maïs en tarwegriesmeel, pittig of zoet), Flädlesuppe ("Frittatensuppe": bouillon met streepjes pannenkoeken), Grumpara mit Käs (pellepataat met kaas), Öpfelküachle (in een deeg van pannenkoeken gebakkene appelen, getopt met suiker en kaneel).[8]

ReligieBewerken

78% van de bevolking is Rooms-Katholiek, dit is in lijn met het Oostenrijkse gemiddelde van 73,6%. Hierna volgt de Islam, met een aandeel van 8,4%. Onder de inwoners van Vorarlberg is 2,2% protestants.[9]

NatuurBewerken

Vorarlberg staat bekend om haar veelzijdige natuur en gebergten. Het grootste meer in de regio is het Bodenmeer. Het natuurgebied Rijndal geldt als een van de belangrijkste broed- en rustplaats voor vogels.

Gebergten in VorarlbergBewerken

 
De 'Rote Wand'

De hoogste berg in Vorarlberg is de Piz Buin (3315 meter). Hiermee is het na de Piz Linard (3410 meter) en de Fluchthorn (3399 meter), de hoogste bergtop van de Silvretta. De Silvretta, in het zuidoosten van het land, is één van de bekendste berggebieden. In de Silvretta bevindt zich ook de grootste gletsjer van Vorarlberg. Een andere belangrijke bergketen is de Rätikon, ook gelegen in het zuiden van het land op de grens met Zwitserland. Andere bekende bergen zijn de 'Rote Wand' (Lechbrongebergte), Braunarlspitze en de Galinakopf.

Valleien in VorarlbergBewerken

Het bergachtige Vorarlberg is geografisch gestructureerd door vooral valleien en de rivieren; het Rijndal met de Rijn en de Walgau met de Ill, zijn de meest dichtbevolkte gebieden. Andere valleien en hun rivieren zijn de Montafon (Ill), het Klostertal (Alfenz), het Brandnertal (Alvier), het Bregenzerwald (Bregenzer Ach), het Kleinwalsertal (Breitach) en Lech (Lech).

ToerismeBewerken

De toeristenindustrie is een belangrijke sector voor veel Vorarlbergers. Er zijn ongeveer 12.000 medewerkers in deze branche werkzaam, dit komt neer op ongeveer 11% van de totale werkgelegenheid (107.575 in 2015).[10] Aankomsten zijn iets hoger in de winter (1,23 miljoen in 2015) dan in de zomer (1,14 miljoen in 2015). Het verschil uit zich in overnachtingen, wat aangeeft dat Vorarlberg een sterke winterbestemming is. Overnachtingen in de winter bereiken op het hoogtepunt 5,11 miljoen, in de zomer is dit met 3,7 miljoen overnachtingen een stuk lager.

WintersportBewerken

Vorarlberg is een zeer geliefd en luxe wintersportgebied. Plaatsen als Lech en Zürs trekken veel liefhebbers van alle soorten wintersport aan. Hoewel Lech voornamelijk bekend staat als winterbestemming, heeft de stad ook veel te bieden aan de zomerbezoeker wat sportieve, culturele en culinaire activiteiten betreft. Over het algemeen zijn de skigebieden in Vorarlberg minder groot dan de skigebieden elders in Oostenrijk. Het Montafon en de Arlbergpas (dat voor een deel in Tirol ligt) zijn de grotere skigebieden in de regio. Populair onder toeristen is de "Ski Ride Vorarlberg", een combinatie van skiën, touring en freeriding van het Kleinwalsertal in het noorden naar de Montafon in het zuiden.[11]

WandelgebiedBewerken

In de zomer is Vorarlberg populair onder wandelliefhebbers. Het gebied telt meer dan 5.500 kilometer aan wandelpaden in verschillende hoogtes.[12] Wandelen in Vorarlberg is een activiteit voor jong en oud. En zowel voor ervaren als onervaren wandelaars. De themaroute Gauertaler AlpkulTour, door het cultuurlandschap van het Montafon in het Rätikon-gebergte, is een populaire wandelroute onder toeristen.

Het Bodenmeer is een spil voor wandelaars en bedevaartgangers. Reeds lange tijd fungeert het als referentiepunt van belangrijke pelgrimspaden, waaronder het Bodenmeer-wandelpad, delen van de pelgrimsroute naar Santiago de Compostella en de Europese wandelroutes E1, E4 en E5.[13]

ArchitectuurBewerken

 
Gebarokkiseerde kerk Hl. Leonhard in Au

De architectonische scene in Vorarlberg heeft een goede naam in Europa. De Nieuwe Vorarlberger Bauschule wordt beschouwd als een van de belangrijkste pioniers van de nieuwe Alpine Architecture. De harmonieuze mix van hedendaagse en moderne architectuur zorgt voor interessante contrasten over Vorarlberg. Kenmerkend voor de historische architectuur is de eigenzinnige stijl van de traditionele huizen (bijvoorbeeld vakwerkhuizen) in het Bregenzerwald en Montafon. Bekende bekroonde architectuurprojecten zijn o.a. het Kunsthaus Bregenz, Vorarlberg museum in Bregenz, Michelehof Hard en Hotel Krone Hittisau.

Vorarlberg staat verder bekend om vele barokke bouwmeesters. Deze creëerden hun eigene vorm van de kerkgebouw met de naam "Vorarlberger Münsterschema". Een belangrijke bouwmeestergilde was de Auer Zunft (Gilde van Au) die in 1657 door Michael Beer gesticht werd. De Auer Zunft leidde in de 17e en 18e rond 200 barokke bouwmeesters, steenhouwers en timmerlieden op. Deze ambachtslieden schiepen een groot aantal bouwwerken in Vorarlberg, in Zwitserland, in de Elzas en in de Zuid-Duitse regio.[14][15]

EconomieBewerken

LevensstandaardBewerken

Vorarlberg is een van de sterkste economische regio's in Oostenrijk. Vorarlberg is de tweede meest geïndustrialiseerde staat van Oostenrijk en het exportaandeel is met 70% het hoogste van alle provincies. Het BNP per inwoner in Vorarlberg bedraagt €41.000 en overschrijdt het Oostenrijkse nationale gemiddelde met 8%. Vorarlberg vergrootte het bruto regionaal product in 2014 naar 15,2 miljard euro. Dit betekende een nominale stijging van 3,4%.[16] Vooral het Rijndal is een van de rijkste gebieden ter wereld, met een zeer hoge levensstandaard. Een andere belangrijke factor zijn de grensarbeiders in Zwitserland en Liechtenstein.

EnergieBewerken

De energiesector is een van de grondleggers van de Vorarlbergse economie, waarin waterkracht de belangrijkste energiebron is. Dit wordt voornamelijk gebruikt voor de productie van piekstroom. Vorarlberg was de eerste regio in Europa waar er meer duurzame energie werd geproduceerd dan verbruikt. Groene stroom uit Vorarlberg wordt daarom ook verkocht aan het Duitse Westallgäu, in Zwitserland en in andere Oostenrijkse provincies. De grootste elektriciteitsproducent in Vorarlberg is de Illwerke AG. Zij produceren 75% van de stroom in Vorarlberg, voornamelijk door waterkracht.

IndustrieBewerken

Verreweg het grootste bedrijf in Vorarlberg is ALPLA (kunststofverpakkingen), gevolgd door Julius Blum, Grass, Gebrüder Weiss (transport en logistiek), Zumtobel Groep, Doppelmayr, Rauch en Wolford. Bovendien zijn in Vorarlberg vier brouwerijen gevestigd. De grootste en oudste (Mohrenbrauerei) bevindt zich in Dornbirn en bestaat sinds 1834.

GeschiedenisBewerken

Vorarlberg in de middeleeuwenBewerken

De vroege geschiedenis van Vorarlberg is nauw verbonden met die van het prinsbisdom Chur. De graven van Bregenz (uitgestorven in de 12e eeuw) en de graven van Pfullendorf (uitgestorven omstreeks 1180) speelden toen een belangrijke rol. Na 1180 kwam veel gebied in handen van de Hohenstaufen en na hun uitsterven in 1268 werd het Rijksgoed. De graven van Bregenz werden opgevolgd door paltsgraaf Hugo van Tübingen (overleden 1182). De gebieden in Vorarlberg kwamen vervolgens aan zijn tweede zoon Hugo. Deze stichtte het grafelijk geslacht Montfort. In de tijd daarna werd het gebied versnipperd door delingen binnen het huis Montfort.

Vorarlberg onder HabsburgBewerken

Het huis Habsburg slaagde erin om gedurende enkele eeuwen stapje voor stapje het huidige Vorarlberg in handen te krijgen.

  • in 1363 werd de aan de Rijn gelegen heerlijkheid Neuburg gekocht van de ridders Thumb van Neuburg.
  • in 1390 kwam het graafschap Feldkirch aan Habsburg door koop van graaf Rudolf V van Montfort-Feldkirch.
  • in 1418 kwam de heerlijkheid Bludenz aan Habsburg door koop van graaf Albrecht III van Werdenberg-Bludenz
  • in 1451 werd een deel van het graafschap Bregenz door Habsburg gekocht van gravin Elizabeth, de echtgenote van markgraaf Willem van Baden-Hachberg. Dit betrof de halve stad Bregenz met de gerechten Hofsteig, Alberschwende en Lingenau.
  • in 1453 de Tannberg met Lech en het Kleinwalsertal
  • in 1474 het graafschap Sonnenberg
  • in 1523 werd het noordelijk deel van het graafschap Bregenz door Habsburg gekocht van graaf Hugo III van Bregenz.

In de periode na deze verwervingen probeerden de graven van Hohenems een tweede staat te vormen in Vorarlberg en overwogen de Habsburgers de heerlijkheden te verkopen. Zo was er tijdens de Spaanse Successieoorlog in 1702 een plan om de heerlijkheden te verkopen aan de abdij Sankt Gallen de abdij Einsiedeln en de abdij Kempten. De standen wisten deze vervreemding echter te voorkomen. Keizerin Maria Theresia liet de heerlijkheden sinds 1752 besturen vanuit Freiburg als deel van Voor-Oostenrijk. Na 1782 werden ze weer bestuurd vanuit de hoofdstad van Tirol, Innsbruck.

In 1759 stierven de graven van Hohenems uit. Maria Theresia liet zich vervolgens door haar echtgenoot, keizer Frans I Stefan belenen met dit graafschap. De rijkshof Lustenau was in personele unie verbonden met Hohenems. Zij nam Lustenau wederrechtelijk in bezit. Deze nieuwe gebieden bleven deel uitmaken van de Zwabische Kreits terwijl de oudere bezittingen deel uitmaakten van de Oostenrijkse Kreits. Oostenrijk verhinderde de toetreding van de nieuwe gebieden tot de Vorarlberger Standen. Onder keizerin Maria Theresia werden de rechten van Joodse inwoners in Vorarlberg ingeperkt. Onder keizer Jozef II werden de beperkingen voor Joden verlicht doch kwamen andere ingrijpende hervormingen tot uiting: afschaffing van contemplatieve kloosters, afschaffing van processies en volksgebruiken, invoering van geschreven wetteksten in de rechtbanken (geen gewoonterecht meer) en uitbreiding van de ambtenarij (ter vervanging van klerikale besturen).

In 1779 werd de heerlijkheid Tettnang met Argen gekocht van het graafschap Montfort.

 
situatie 1783

Binnen Vorarlberg lagen ook nog enclaves van de abdij Weingarten: St. Gerold en de heerlijkheid Blumenegg. Door de Reichsdeputationshauptschluss van 25 februari 1803 kwamen deze enclaves aan het vorstendom Nassau-Oranje-Fulda, het nieuwe vorstendom van de latere koning Willem I der Nederlanden. Oostenrijk kocht deze gebieden in 1804. In 1804 werd tevens het rijksvorstendom Lindau geruild tegen grootgrondbezit in Oostenrijk met de vorst van Bretzenheim. Ook deze voormalige rijksstad werd bij Vorarlberg gevoegd. Ten slotte werd in hetzelfde jaar nog het graafschap Rothenfels gekocht van de familie Königsegg.

In de Vrede van Presburg van 26 december 1805 moest Oostenrijk in artikel 8 aan het koninkrijk Beieren, bondgenoot van Frankrijk, afstaan:

Vorarlberg als deel van het koninkrijk Beieren (1805-1815)Bewerken

Beieren scheidde de gebieden in Vorarlberg af van Tirol en stichtte voor de rechtspraak 7 districten met een landgerecht.

  • Bludenz
  • Nüziders (tot 1810)/Sonnenberg
  • Feldkirch
  • Hohenems
  • Bregenz
  • Dornbirn
  • Weiler

Ook verder voerde Beieren een modern eenheidsbestuur in. De bevolking was echter gehecht aan zijn oude privileges en kwam gelijktijdig met de bevolking van Tirol in 1809 in opstand onder leiding van dr Anton Schneider. Deze opstanden werden echter neergeslagen en het koninkrijk Beieren voerde haar hervorming en modernisering van het gerecht uit. Vorarlberg bleef deel van Beieren tot de Franse nederlagen in 1813 en 1814.

Vorarlberg als deel van het keizerrijk Oostenrijk (1815-1918)Bewerken

Het Congres van Wenen van 1815 gaf vooral de oudere gebieden van Vorarlberg terug aan Oostenrijk. Beieren behield Königsegg-Rothenfels met Lindau. Tettnag en Argen waren inmiddels sinds 1810 deel van het koninkrijk Württemberg. Van de oudere gebieden behield Beieren het landgericht Weiler (oorspronkelijk deel van het graafschap Bregenz) dat een corridor vormde naar Lindau. Oostenrijk behield de instelling van de zes landgerichten uit de Beierse tijd en liet het gebied verder besturen door de regering van Tirol. Deze constructie voerde de titel Vorstelijk Graafschap Tirol en het Land Vorarlberg

De titels en het wapen tijdens de DubbelmonarchieBewerken

 
wapen van 1864

In de grote titel van de keizers werden vrijwel alle gebieden vermeld die deel uitmaakten van de monarchie. Keizer Frans Jozef voerde na zijn troonsbestijging in 1848 54 titels. Op de plaatsen 46 t/m 49 stonden de gebieden in Vorarlberg: graaf van Hohenems, Feldkirch, Bregenz, Sonnenberg, etc. Het ect sloeg alleen op de overige gebieden in Vorarlberg.

Op 20 augustus 1864 werd een wapen ingevoerd, waarin de meeste bestanddelen van het land waren vertegenwoordigd. Dit wapen zou dienstdoen tot het einde van de monarchie.

Middenschild: graafschap Feldkirch

Eerste rij:

  • graafschap Bregenz
  • graafschap Sonnenberg
  • stad Feldkrich

Tweede rij:

  • Bludenz
  • middenschild
  • graafschap Hohenems

Derde rij:

  • gerecht Dornbirn
  • stad Montafon (in spits)
  • Bregenzer Wald

Vorarlberg als bondsstaat (1918-heden)Bewerken

Op 3 november 1918 besloot de landdag van Vorarlberg op grond van het zelfbeschikkingsrecht het land tot een zelfstandige staat binnen Duits-Oostenrijk te maken. Hierdoor kwam er een eind aan de bestuurlijke band met Tirol. In een volksraadpleging op 11 mei 1919 sprak vervolgens 80% van de kiezers zich uit voor aansluiting bij Zwitserland. Deze aansluiting werd ingegeven door de slechte economische situatie in Vorarlberg en de onzekere politieke toekomst van Duits-Oostenrijk. Een privé-campagne werd in Zwitserland ingezet om de uitslag van het referendum om te zetten in een officiële Zwitserse reactie. Voor de affiches zorgde de Zwitser Jules Courvoisier[17]. In Zwitserland was de politieke reactie aarzelend: de aansluiting van Vorarlberg zou het delicate Zwitserse evenwicht verstoren in taal - Vorarlberg zou de Duitstalige meerderheid versterken - en in godsdienst - Vorarlberg zou betekenen méér katholieken[18]. De aansluiting van Vorarlberg werd daarom niet erkend door Zwitserland en evenmin door Oostenrijk. De weigering van de overwinnaars van de Eerste Wereldoorlog in het (Verdrag van Saint-Germain van 10 september 1919) was doorslaggevend: het resultaat van het referendum werd begraven.[19]

Landschap in Vorarlberg

GeborenBewerken

  • Gertrude Anna Luise Therese Thusnelde ‘Traut’ von Sarnthein (1918-1959), in 1939 getrouwd met Olympisch zeiler Ernst Moltzer.