Tramlijn 17 (Amsterdam)

Amsterdam

Gvba17.png Tramlijn 17 is een tramlijn in Amsterdam op de route Centraal StationRozengrachtKinkerstraatOsdorp (Dijkgraafplein). Van 18 november 1956 tot en met 7 september 1962 werd deze route gereden door een buslijn met hetzelfde lijnnummer.

Lijn 17
Lijn 17 bekleed in reclame bij het Centraal Station.Lijn 17 bekleed in reclame bij het Centraal Station.
Totale lengte10 km
Aangelegd doorGemeentetram Amsterdam (GTA)
Geopend
16 juni 1913: DamAmstelveenseweg
Heropend
Huidige statusin gebruik
Aantal sporen2
MaterieelCombino
Tramdienst doorGVB
Lijn 17
BSicon .svguKBHFa Centraal Station
BSicon .svguHST Nieuwezijds Kolk
BSicon .svguHST(R) Dam
BSicon .svguABZgl trams 2 & 12
BSicon .svguHST(L) Dam
BSicon .svguHST Westermarkt
BSicon .svguHST(R) Marnixstraat
BSicon .svguABZgr+r trams 5, 13 & 19
BSicon .svguHST(L) Rozengracht
BSicon .svguHST(L) Elandsgracht
BSicon .svguABZgl+l trams 5, 7 & 19
BSicon .svguHST(R) Elandsgracht
BSicon .svguHST(R) Bilderdijkstraat
BSicon .svguKRZ tram 3
BSicon .svguHST(L) Bilderdijkstraat
BSicon .svguHST Ten Katestraat
BSicon .svguHST Jan Pieter Heijestraat
BSicon .svguWBRÜCKE1 Kinkerbrug over de Kostverlorenvaart
BSicon .svguHST Witte de Withstraat
BSicon .svguHST(L) Hoofdweg
BSicon .svguABZgr tram 7
BSicon .svguHST(R) Postjesweg
BSicon .svguHST Corantijnstraat
BSicon .svguABZg+l tram 1
BSicon .svguHST Surinameplein
BSicon .svguhSTRa
BSicon .svguhSKRZ-A A10
BSicon .svguhHST Derkinderenstraat
BSicon .svguhSTRe
BSicon .svguTHSTu Station Lelylaan
metro's  50  &  51 
BSicon .svgumKRZu Spoorlijn Amsterdam Centraal - Schiphol
BSicon .svguhSTRa
BSicon .svguhHST Johan Huizingalaan
BSicon .svguhSTRe
BSicon .svguHST Meer en Vaart
BSicon .svguABZgl tram 1
BSicon .svguHST Osdorpplein Oost
BSicon .svguHST Osdorpplein West
BSicon .svguHST Hoekenes
BSicon .svguHST Baden Powellweg
BSicon .svguBHF(R) Dijkgraafplein
uSTR+luABZgr
uSTRfuBHF(L) Dijkgraafplein
uSTRluSTRr

GeschiedenisBewerken

 
Tramlijn 17 op de Martelaarsgracht; circa 1920.
Polygoon-journaal uit maart 1928 met opnamen van druk stadsverkeer in het centrum van Amsterdam. Verkeersregeling door politie agenten met nieuwe mechanische verkeersborden. Veel verkeer, auto's, trams, fietsers, bakfietsen, handkarren, voetgangers; agent regelt het verkeer met een mechanisch klapbord. Beelden van de Raadhuisstraat, Nieuwezijds Voorburgwal, Leidseplein, Leidsebosje en Leidsestraat met langsrijdende trams van de lijnen 1, 2, 3 en 17.

Eerste tramlijn 17Bewerken

De Amsterdamse tramlijn 17 werd ingesteld op 16 juni 1913 en ging de route berijden vanaf de Dam via de RaadhuisstraatRozengrachtBilderdijkstraatOvertoom naar de Amstelveenseweg(Lomanstraat/kringspoor Saxen Weimarlaan). In 1914 werd de route verlegd via MarnixstraatKinkerstraatJ.P. HeijestraatOvertoomAmstelveenseweg (Station Willemspark). Op 1 maart 1915 werd het Centraal Station bereikt via de Nieuwezijds Voorburgwal en op 25 september 1915 werd de route verlegd via Elandsgracht en Marnixstraat in plaats van de Bilderdijkstraat

Op 15 maart 1923 werd de route tussen Kinkerstraat en Amstelveenseweg verlaten en kreeg de lijn een eindpunt in de Lootsstraat. Op 14 juli 1927 ging lijn 17 via de KinkerbrugWitte de Withstraat en Jan Evertsenstraat naar het Mercatorplein rijden. Op 3 november 1927 na de opening van de Machineslootbrug werd de route verlegd langs de PostjeswegHoofdweg naar het Surinameplein. Van 11 augustus 1936 tot 24 september 1937 werd de lijn in verband met de nieuwbouw van de Kinkerbrug tijdelijk ingekort tot het kringspoor Borgerstraat. Na de Tweede Wereldoorlog keerde de lijn na bijna 2 jaar terug op 23 januari 1947.

Buslijn 17Bewerken

Lijn 17 behoorde tot de minder drukke lijnen en nadat al met losse motorwagens werd gereden besloot men de lijn om te zetten in een buslijn. Men wilde namelijk een proef nemen met het tramvrij maken van een belangrijke verkeersader de Rozengracht. Op 19 november 1956 werd lijn 17 omgezet in een buslijn die op het Surinameplein, in tegenstelling tot de tram, zijn standplaats had op het plein zelf en niet langs het circuit. De tramsporen bleven gehandhaafd voor remiseritten en omleidingen.

De lijn werd op 10 juli 1960 aangevuld met een nieuwe buslijn 18 die tussen het Centraal Station en de Hoofdweg dezelfde route reed en vandaar verder naar Slotervaart. De omzetting van tram in bus was echter geen succes. Vanwege klachten bij het GVB werd een voorgenomen omzetting van tramlijn 13 in een buslijn dan ook nooit uitgevoerd.

In 1960 besloot de gemeenteraad dat de nieuwe tuinstad Osdorp met een tramlijn met de stad moest worden verbonden. Daarvóór was nog een voorstel van GVB-directeur Ybema gesneuveld, om 25 gelede bussen voor deze verbinding te bestellen. Wat betreft de route binnen de vooroorlogse stad, waren er verschillende mogelijke routes: via Hoofdweg en de Kinkerstraat, via de Hoofdweg en Jan Evertsenstraat of via de Overtoom en Eerste Constantijn Huygensstraat. Uiteindelijk viel de keuze op de oude route via de Kinkerstraat. Op 7 september reed buslijn 17 voor het laatst.

Huidige lijn 17Bewerken

 
Opening van de nieuwe tramlijn 17 naar Osdorp; 8 september 1962.

Op 9 september 1962 keerde lijn 17 terug als tramlijn op zijn oude route en de nieuwe verlenging via de Cornelis Lelylaan naar tuinstad Osdorp (Meer en VaartOsdorppleinTussen MeerDijkgraafplein). Deze nieuwe route lag geheel op vrije baan, deels op de middenberm van de stadsautoweg Cornelis Lelylaan. De halten daar waren met trappen bereikbaar. Daarmee was lijn 17 de eerste sneltramlijn in Amsterdam (en tweede in Nederland).

De aanleg geschiede echter op een goedkope wijze omdat er maar een beperkt budget was. De aanleg gebeurde dan ook grotendeels in eigen beheer. Er werden gewone groefrails in het zand gelegd, afgedekt met grind. Ook de bovenleiding was zeer eenvoudig uitgevoerd met masten tussen de sporen en een enkele rijdraad. Al spoedig was er regelmatig sprake van verzakkingen en slingerden de trams hevig op de Cornelis Lelylaan. Ook was er in warme zomers veel last van het uitzetten van de rails. Pas na de komst van lijn 1 in Osdorp werd het traject in de jaren tachtig voorzien van veldspoor en later ook bovenleiding met kettingophanging.

Op het oorspronkelijke lijngedeelte van (bus)lijn 17 tussen Centraal Station en Surinameplein ging in de spitsuren lijn 27 rijden. Deze was gelijk aan lijn 27 van voor 1956. Op de Hoofdweg bij het Surinameplein werd hiervoor een passeerspoor voor lijn 17 aangelegd.

In de middagspits gold op lijn 17 een uitstapverbod tussen het Centraalstation en de halte Hoofdweg / Postjesweg. Passagiers werden verwezen naar lijn 27. Een speciale rode richtingfilm met de tekst "1e uitstaphalte Hoofdweg / Postjesweg" gaf dit aan.

Naar aanleiding van de nota Lijnen voor morgen, werd in 1971 besloten het hele traject van Centraal Station tot Osdorp uit te voeren als vrije trambaan, waarbij lijn 1 vanaf de Overtoomse Sluis via de route van lijn 17 naar Osdorp zou gaan rijden. Hierbij werd de Leidsestraat tevens autovrij gemaakt. Aanvankelijk zou lijn 17 deze route gaan rijden, maar het werd lijn 1. Het traject door de Kinkerstraat zou worden vervangen door een busdienst, maar gedurende drie maanden zou lijn 27 als proef als daglijn gaan rijden. In feite werd lijn 17 weer ingekort tot het Surinameplein, net als tot 1956, en verdween het lijnnummer 27. In het plantsoen aan de noordwestkant van het plein (het 'bollenveld') kwam een nieuwe tweesporige eindlus, met een goede overstapmogelijkheid op lijn 1 naar Osdorp. Na drie maanden 'op proef' bleef lijn 17 definitief.

Na de opening van Station Lelylaan in 1986, keerde lijn 17 in september 1988 weer terug in Osdorp, maar reed nu tot het Osdorpplein.

Aanvankelijk werd de lus linksom bereden. Kort voor de verlenging / verlegging van lijn 1 naar De Aker in 2001 werd de rijrichting van de lus omgedraaid en werd met de klok mee bereden, waardoor een er een gezamenlijke halte stadinwaarts was met lijn 1. Op 8 december 2001, tegelijk met de komst van lijn 1 naar de Aker, keerde lijn 17 weer terug naar het Dijkgraafplein en bereed daarmee weer de route van 1962. De keerlus rond het Osdorpplein werd in 2017 opgebroken en vervangen door een nieuwe lus bij de Osdorpergracht.

Externe linksBewerken

  Zie de categorie Tramlijn 17 (Amsterdam) van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.