Hoofdmenu openen

Pools-Litouwse Gemenebest

confederale kiesmonarchie van Polen en Litouwen

Polen-Litouwen of het Pools-Litouwse gemenebest (Pools: Rzeczpospolita Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego, letterlijk: Republiek van de Poolse Kroon en Grootvorstendom Litouwen) was een staat die ontstond door het omvormen van de personele unie van het koninkrijk Polen en het grootvorstendom Litouwen tot één staat.

Rzeczpospolita Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego
 Koninkrijk Polen (1385-1569)
 Grootvorstendom Litouwen
1569 – 1795 Tsaardom Rusland 
Koninkrijk Pruisen 
Koninkrijk Galicië en Lodomerië 
Chorągiew królewska króla Zygmunta III Wazy.svg Coat of Arms of the Polish-Lithuanian Commonwealth.svg
(Details) (Details)
Motto
Si Deus Nobiscum quis contra nos
(Als God met ons is, wie is dan tegen ons)
Pro Fide, Lege et Rege
(Voor Geloof, Wet en Koning – sinds de 18de eeuw)
Kaart
Het Gemenebest rond 1619
Het Gemenebest rond 1619
Algemene gegevens
Hoofdstad Krakau (1569-1596)
Warschau (1596-1795)
Oppervlakte ± 815,000 km² (1582)
± 990,000 km² (1618)
Bevolking ± 6.500.000 (1582)
± 10.500.000 (1618)
Talen Latijn, Pools, Duits, Wit-Russisch, Oekraïens, Litouws, Jiddisch, Lets, Estisch, Russisch
Religie(s) Rooms-katholiek
Munteenheid złoty en grosz
Regering
Regeringsvorm Confederale kiesmonarchie
Dynastie Jagiello (1569-1587)
Wasa (1587-1668)
Wettin (1697-1704)(1709-1763)
Staatshoofd Koning (Polen)
Grootvorst (Litouwen)

Unie van LublinBewerken

Dit gebeurde via de Unie van Lublin in 1569, waarbij het Poolse Jagiellonen-koninkrijk en het grootvorstendom Litouwen formeel samengesmolten werden. De keuze van de koningen gebeurde via een stemming door edelen, vandaar ook de bijnaam van Adelsrepubliek of de Republiek der Beide Volkeren (Rzeczpospolita Obojga Narodów).

Voorspoed en tolerantieBewerken

Het Pools-Litouwse Gemenebest beleefde zijn Gouden Eeuw in de 16e eeuw en de eerste helft van de 17e eeuw. Het gebied van de Duitse Orde werd geannexeerd. De hertogdommen Pruisen en Koerland werden vazalstaten, het hertogdom Lijfland kwam rechtstreeks onder de troon.

Het Pools-Litouwse Gemenebest was multi-etnisch en multi-religieus en had de ergste uitwassen van het religieuze conflict dat het gevolg was van de Reformatie en zoveel onrust in de rest van Europa teweeg had gebracht, weten te voorkomen. Katholieke, protestantse, orthodoxe en joodse gemeenschappen leefden met een zekere wederzijdse tolerantie samen, dat gezien het tijdperk verbazingwekkend was. De dynamische cultuur had een grote invloed op het intellectuele leven van Oekraïne en indirect op Moskovië. Zowel territoriaal, militair als cultureel was het Gemenebest een van de grote machten van Europa. De adel bestond uit zeer rijke magnaten, zoals de Vishnyvetsky clan, tot arme edellieden. De rijkdom kwam van de landbouw en de onbegrensde uitbuiting van de slaafse bevolking.

Door haar ligging was dit rijk het meest oostelijk gelegen baken van het westers christendom. Men kwam in de oosterse delen van het rijk dus zowel westerse architectuurstromingen zoals Barok en renaissancearchitectuur tegen, als Russische architectuurstromingen. Kort samengevat: zowel barokke kerken als Russische kerkarchitectuur. Dit komt men tegenwoordig dus ook tegen in landen zoals Oekraïne, Litouwen en Wit-Rusland. In mindere mate ook in Polen en Letland.

LijfeigenschapBewerken

De winstgevende export van graan leidde in de 16e eeuw tot een snelle verspreiding van lijfeigenschap door het Gemenebest. Het Poolse lijfeigenschap was extreem onderdrukkend en schond de persoonlijke waardigheid van de boerenbevolking.[1] Meestal werd de autoriteit van de edele landeigenaar gedelegeerd naar een rentmeester, die ook op zijn eigenbelang lette. Veel rentmeesters waren Joden, aangezien dit een van de weinige lucratieve beroepen was, die hen werd toegestaan uit te oefenen. Dit gaf een etnische en religieuze dimensie aan de bezwaren van de boeren. Woede leidde tot vluchten naar het wilde grensgebied en herhaaldelijke opstanden.

Contrareformatie en Unie van BrestBewerken

Aan het eind van de 16e eeuw begon de religieuze tolerantie af te breken en nam snel af in de 17e eeuw. Gezwicht voor de grillen van de Contrareformatie, begon de Poolse staat en adel een agressiever pro-katholiek beleid na te streven. De Unie van Brest in 1596 was het belangrijkste voorbeeld van dit streven naar eenvormigheid in religieuze zaken. De oprichting van de Geünieerde kerk en vervolging van de Orthodoxe kerk leidde tot de vereniging van de verdedigers van de orthodoxie: de orthodoxe hiërarchie, weinig adel die het geloof trouw bleef, stadsbevolking, lekenbroederschappen, boeren én Kozakken. De vervolging van de orthodoxie leidde tot een bedreiging van het Gemenebest zelf.

17e en 18e eeuwBewerken

Na 1648 (Chmelnytsky-opstand), 1655 (invasie door Zweden en Rusland) en vooral 1709 (Slag bij Poltava) werd het land geteisterd door verscheidene interne en externe problemen. Zo werd de staat steeds meer onderhevig aan invloeden van buitenaf, vooral van Rusland.

Aan het eind van de 18e eeuw werden er hervormingen voorgesteld (Grondwet van 3 mei 1791), maar deze kwamen te laat, en Oostenrijk, Pruisen en Rusland verdeelden Polen onder elkaar bij de Poolse Delingen in 1795.

19e en 20e eeuwBewerken

In de 19e eeuw kwamen de Polen herhaaldelijk in opstand tegen Rusland, Pruisen en Oostenrijk, maar telkens tevergeefs. Pas in 1918 slaagt Polen erin zijn onafhankelijkheid te herstellen, de Tweede Poolse Republiek. Pogingen om zijn na het uiteenvallen van de Adelsrepubliek in 1795 verloren oostelijke gebieden terug te winnen, zouden leiden tot de Pools-Russische Oorlog van 1919-1920, die resulteerde in een aanzienlijke uitbreiding van de Poolse Republiek.

 
Het Pools-Litouws Gemenebest
 
Het Pools-Litouws Gemenebest tijdens zijn grootste omvang
Geschiedenis van Polen

Eerste Piastenkoninkrijk (1025-1146)
Tweede Piastenkoninkrijk (1295-1370)
Jagiellonenkoninkrijk (1386-1569)
Pools-Litouws Gemenebest (1569-1795)


Poolse delingen (1772/1793/1795)

Koninkrijk Galicië en Lodomerië (1772-1918)
Hertogdom Warschau (1807-1815)
Congreskoninkrijk Polen (1815-1831)
Republiek Krakau (1815-1846)
Groothertogdom Posen (1815-1849)

Regentschapskoninkrijk Polen (1916-1918)
Tweede Poolse Republiek (1921-1939)


Duitse bezetting (1939-1945)

Generaal-gouvernement
Regierungsbezirk Kattowitz
Regierungsbezirk Zichenau
Rijksgouw Danzig-West-Pruisen
Rijksgouw Wartheland

Poolse regering in ballingschap (1939-1990)


Volksrepubliek Polen (1952-1989)
Derde Poolse Republiek (1989-heden)


Portaal     Geschiedenis