Wit-Rusland

land in Oost-Europa

Wit-Rusland of Belarus[4] (Wit-Russisch: Беларусь, getranslitereerd als Belarus of Belaroes; Łacinka: Biełaruś; Russisch: Беларусь), officieel de Republiek Belarus, is een binnenstaat in Oost-Europa. Het land grenst aan Rusland in het noordoosten, aan Oekraïne in het zuiden, aan Polen in het westen en aan Litouwen en Letland in het noordwesten. De hoofdstad is Minsk.

Рэспубліка Беларусь
Respoeblika Belaroes
Vlag van Wit-Rusland Wapen van Wit-Rusland
(Details) (Details)
Wit-Rusland
Basisgegevens
Officiële landstaal Wit-Russisch, Russisch
Hoofdstad Minsk
Regeringsvorm Presidentiële republiek
Staatsvorm Eenheidsstaat
Staatshoofd Aleksandr Loekasjenko
Regeringsleider Siarhiej Rumas
Religie Russisch-orthodox 48,3%
Oppervlakte 207.600 km² [1] (-% water)
Inwoners 9.503.807 (2009)[2]
9.549.747 (2017)[3] (46/km² (2017))
Overige
Volkslied My Belaroesy
Munteenheid Wit-Russische roebel (BYN)
UTC VET (UTC+3)
Nationale feestdag 3 juli (onafhankelijkheidsdag)
Web | Code | Tel. .by | BLR | 375
Voorgaande staten
Sovjet-Unie Sovjet-Unie 1991
Detailkaart
Wit-Rusland
Portaal  Portaalpictogram  Landen & Volken

Wit-Rusland was samen met onder andere Rusland en Oekraïne een van de oorspronkelijke Sovjetrepublieken. Het land verklaarde zich op 25 augustus 1991 onafhankelijk, na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie.

NaamBewerken

  Zie Wit-Rusland (naam) voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

De benaming Belarus, met de klemtoon op de laatste lettergreep, is afkomstig van de Russische woorden Белая (Belaja, dat wit betekent) en Русь (Roes', Roethenië), een oude historische benaming voor het gebied waar Oost-Slaven woonden. Dit gebied werd traditioneel onderverdeeld in Wit-Roethenië (grotendeels het huidige Wit-Rusland), Zwart-Roethenië (een gebied in het zuidwesten van Wit-Rusland), en Rood-Roethenië (een gebied in Polen en Oekraïne). Later werd de naam Roethenië beperkt tot het huidige gebied Oblast Transkarpatië in Oekraïne. De Nederlandse benaming Wit-Rusland is derhalve een letterlijke (zij het historisch gezien niet geheel correcte) vertaling van Belarus. In officiële teksten wordt in het Nederlands de naam Wit-Rusland en Belarus gebruikt.

GeschiedenisBewerken

  Zie Geschiedenis van Wit-Rusland voor het hoofdartikel over dit onderwerp.
 
Magnus Ducatus Lithuania, Tobias Lotter, 1780

De Wit-Russische gebieden maakten sinds de veertiende eeuw deel uit van Litouwen. Toen dat land in 1569 samen met Polen een nieuwe staat vormde, werd Wit-Rusland onderdeel van dit Pools-Litouwse Gemenebest. Met de Poolse Delingen (1773/1793/1795) kwam het gebied aan Rusland en in 1922 werd het onder de naam Wit-Russische SSR een deelstaat van de Sovjet-Unie. In 1990/1991 maakte Wit-Rusland zich los van de Sovjet-Unie en richtte samen met andere voormalige Sovjetrepublieken het Gemenebest van Onafhankelijke Staten op. In 1994 kwam de huidige president Aleksandr Loekasjenko via democratische verkiezingen aan de macht. Hij was tegen het uiteenvallen van de Sovjet-Unie en maakt zich onder andere sterk voor een Euraziatische Unie.

Bestuurlijke indelingBewerken

  Zie Bestuurlijke indeling van Wit-Rusland voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Bestuurlijk is Wit-Rusland opgedeeld in zes oblasten (provincies) en de hoofdstad Minsk. De oblasten zijn onderverdeeld in rayons (districten).

De huidige indeling is opgezet in 1957 als oblasten. Na de onafhankelijkheid werd deze indeling uit het Sovjet-tijdperk overgenomen, met als enig verschil dat het Russische oblast werd veranderd in het Wit-Russische voblast.

PolitiekBewerken

Hoewel er formeel een volksvertegenwoordiging en een gekozen president is, wordt Wit-Rusland toch over het algemeen gezien als een autocratie of dictatuur onder president Loekasjenko.[5] Kritiek op het staatshoofd is ten strengste verboden en wordt bestraft. De verkiezingen worden openlijk georkestreerd en burgerlijke vrijheden zijn beperkt. Na enige versoepeling van de regels teneinde betere betrekkingen met de Europese Unie en de Verenigde Staten te bewerkstelligen, heeft de regering deze in 2018 teruggedraaid, door beperkingen aan journalisten, online media en demonstraties op te leggen om zo de controle te vergroten.[6] De persvrijheid is zeer beperkt. Bij Verslaggevers Zonder Grenzen stond Wit-Rusland ver onderaan op plaats 153 van de in totaal 180 beoordeelde landen.[7]

De presidentsverkiezingen van 2001 werden gewonnen door Loekasjenko met 75,65% van de stemmen en 15,65% voor de tegenkandidaat Oeladzimir Hontsjaryk en 2,48% voor Sjarhej Hajdoekevitsj.[8] De oppositie stelde echter dat een derde van de stemmen vervalst was.

Op 19 maart 2006 werden presidentsverkiezingen gehouden. President Loekasjenko won de verkiezingen geheel naar verwachting met meer dan 80% van de stemmen. Ook deze uitslag is volgens sommige onafhankelijke waarnemers vervalst. De dagen na de verkiezingen verzamelden duizenden demonstranten zich op het Oktoberrevolutieplein in de hoofdstad Minsk. De ordebewakers van gemeentelijke politie en federale KGB verjoegen de demonstranten na enkele dagen met veel geweld van het plein. In 2010 en 2015 werd Loekasjenko opnieuw herkozen. De presidentsverkiezingen van 2010 gingen gepaard met grove tegenwerking van de campagne van de oppositie, het niet toelaten van waarnemers en mogelijke stemfraude.

De Wit-Russische KGB is nog een belangrijke steunpilaar van de huidige regering. Een van de voorlopers van die geheime dienst is de Tsjeka en de Wit-Russische regering stimuleert de verering van de eerste leider van deze organisatie. Deze Feliks Edmoendovitsj Dzerzjinski geldt in Wit-Rusland als nationale held.

PresidentBewerken

Het staatshoofd van Wit-Rusland is de president. Hij wordt op directe wijze voor een periode van vijf jaar gekozen. Loekasjenko werd in 1994 tot president gekozen en liet zijn ambtstermijn in 1996 via een referendum verlengen tot 2001. In 2001 werd hij herkozen. Omdat een president volgens de Wit-Russische grondwet niet meer dan twee termijnen aan de macht mag zijn, hield Loekasjenko op 21 oktober 2004 (dezelfde dag als de parlementsverkiezingen) een referendum waarin hij het volk vroeg een grondwetswijziging door te voeren om de termijnenlimiet af te schaffen. Een ruime meerderheid van de bevolking (79,42%) was vóór de grondwetswijziging die daarna werd doorgevoerd. Internationale waarnemers oordeelden dat er gefraudeerd was.

 
Het Plein van de Overwinning tegen het Fascisme in Minsk.

Premier en Raad van MinistersBewerken

De premier is voorzitter van de Raad van Ministers. De leden moeten lid zijn van het parlement en worden door de president benoemd.

VolksvertegenwoordigingBewerken

De volksvertegenwoordiging (Nationale Assemblée) bestaat uit een lagerhuis en een hogerhuis. Het lagerhuis heet Huis van Afgevaardigden en bestaat uit 110 leden. Daarnaast is er een uit 64 leden bestaand hogerhuis, de Raad van de Republiek. De leden van het Huis van Afgevaardigden worden voor een periode van vier jaar gekozen. 56 leden van de Raad van de Republiek worden indirect gekozen, terwijl 8 door de president worden benoemd.

Rechterlijke machtBewerken

De rechterlijke macht bestaat uit het Hooggerechtshof, (speciale) rechtbanken en het Constitutioneel Hof.

Wit-Rusland is eveneens het enige Europese land dat de doodstraf kent. Alhoewel er stappen worden ondernomen om de doodstraf af te schaffen, voert Wit-Rusland nog steeds executies uit. De doodstraf wordt vaak opgelegd na een oneerlijke rechtszaak en marteling komt voor om bekentenissen te verkrijgen. Daarnaast weten zowel de gevangenen zelf als hun familie niet wanneer de voltrekking van de doodstraf zal plaatsvinden, waardoor beide in voortdurende angst voor het moment van executie verkeren. Alle informatie over de doodstraf in Wit-Rusland wordt geheimgehouden. Er zijn geen statistieken te verkrijgen over het aantal executies. Volgens Amnesty International krijgen familieleden enkele dagen na de executie een brief thuisgestuurd met het bericht dat de gevangene is geëxecuteerd. Terdoodveroordeelden in Wit-Rusland worden ter dood gebracht door een kogel in het achterhoofd.[9]

Politieke partijenBewerken

De macht en invloed van politieke partijen in Wit-Rusland is zeer gering. Het parlement bestaat grotendeels uit "partijlozen" die achter het beleid van Loekasjenko staan. Daarnaast zijn er drie partijen in het parlement die het regeringsbeleid steunen:

Partijen die niet in het parlement vertegenwoordigd zijn, maar wel achter het beleid van Loekasjenko staan:

De oppositie is niet in het parlement vertegenwoordigd. De belangrijke alliantie van oppositiepartijen is de Verenigde Democratische Krachten, bestaande uit vijf partijen, zoals het Wit-Russisch Volksfront en de Verenigde Burgerspartij van Wit-Rusland.

DemografieBewerken

Volgens de meest recente gegevens telt Wit-Rusland ongeveer 9.492.000 inwoners (1 januari 2018)[10]. Het aantal inwoners bereikte een hoogtepunt in het jaar 1994: Wit-Rusland telde toen ruim 10.243.500 inwoners. De bevolking is dus met ruim 750.000 mensen afgenomen in 24 jaar tijd.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog verloor Wit-Rusland een vrij groot deel van haar bevolking, namelijk zo'n anderhalf miljoen mensen in totaal (bijna 20% van het totaal).

Bevolkingsontwikkeling
Jaar Wit-Ruland
(totaal)
Plattelands-
bevolking
Stedelijke bevolking Urbanisatie-
graad
1897 6.674.000 5.774.000 900.000 13%
1913 6.899.100 5.909.000 990.100 14%
1940 9.046.100 7.121.600 1.924.500 21%
1950 7.709.000 6.089.500 1.619.500 21%
1960 8.147.400 5.542.300 2.605.100 32%
1970 8.992.200 5.101.600 3.890.600 43%
1980 9.591.800 4.230.300 5.361.500 56%
1990 10.188.900 3.457.000 6.731.900 66%
2000 10.002.500 3.035.100 6.967.400 70%
2010 9.500.000 2.422.900 7.077.100 74%
2018 9.492.000 2.078.700 7.413.300 78%

Vooral het Wit-Russische platteland loopt in een rap tempo leeg. In 1940 woonden er nog ruim zeven miljoen mensen op het platteland, terwijl dat aantal in 2018 tot 2 miljoen is gedaald. Een gemiddeld dorpje telt slechts 89 inwoners, terwijl dat in de jaren zestig nog zo'n 210 inwoners bedroeg, en bestaan vooral uit ouderen.

Natuurlijke bevolkingsaanwasBewerken

In 2017 bedroeg het geboortecijfer 10,8‰ en het sterftecijfer ongeveer 12,5‰. De natuurlijke bevolkingsgroei is al sinds 1993 negatief en bedraagt in 2017 −1,8‰ (ongeveer −16.700).

Jaar Bevolking
(x1000)[11]
Geboortecijfer
(‰)
Sterftecijfer
(‰)
Geboorteoverschot
(‰)
Gemiddeld aantal
kinderen per vrouw
2017 9.492 10,8 12,5 −1,8 1,55
2012 9.464 12,2 13,4 -1,2 1,62
2007 9.561 10,8 13,9 −3,1 1,42
2002 9.866 9,0 14,9 -5,9 1,24
1997 10.118 8,9 13,5 −4,7 1,25
1992 10.217 12,5 11,4 +1,1 1,76
1987 10.111 16,2 9,9 +6,2 2,04
1982 9.804 16,3 9,6 +6,7 2,02
1977 9.463 15,7 8,9 +6,8 2,11
1972 9.178 16,1 7,8 +8,3 2,36
1967 8.800 16,8 7,0 +9,8 2,26
1962 8.385 22,1 7,8 +14,9 2,57
1957 7.936 25,3 7,3 +18,3 2,90

BevolkingssamenstellingBewerken

Wit-Russen vormen de grootste bevolkingsgroep, gevolgd door Russen en Polen[12].

Lange tijd had Wit-Rusland een van de grootste joodse gemeenschappen in Europa (voor de Tweede Wereldoorlog woonden er zo'n 400.000 joden in Wit-Rusland). Na de val van het communisme hebben bijna alle joden Wit-Rusland verlaten voor Israël. In de volkstelling van 2009 verklaarden zo'n 13 duizend mensen Joods te zijn.

Etnische samenstelling van Wit-Rusland volgens de volkstelling in 2009.
Wit-Russen Russen Polen Oekraïners
Bevolking van Wit-Rusland per etnische groepering 1959–2009
Etnische
groep
volkstelling van 19591 volkstelling van 19702 volkstelling van 19793 volkstelling van 19894 volkstelling van 19995 volkstelling van 20096
Aantal % Aantal % Aantal % Aantal % Aantal % Aantal %
Wit-Russen 6,532,035 81.1 7,289,610 81.0 7,567,955 79.4 7,904,623 77.9 8,158,900 81.2 7,957,252 83.7
Russen 659,093 8.2 938,161 10.4 1,134,117 11.9 1,342,099 13.2 1,141,700 11.4 785,084 8.3
Polen 538,881 6.7 382,600 4.3 403,169 4.2 417,720 4.1 395,700 3.9 294,549 3.1
Oekraïners 133,061 1.7 190,839 2.1 230,985 2.4 291,008 2.9 237,000 2.4 158,723 1.7
Joden 150,084 1.9 148,011 1.6 135,450 1.4 111,975 1.1 27,800 0.3 12,926 0.1
Armenen 1,751 0.0 2,362 0.0 2,751 0.0 4,933 0.1 10,200 0.1 8,512 0.1
Tataren 8,650 0.1 9,992 0.1 10,851 0.1 12,436 0.1 10,100 0.1 7,316 0.1
Roma/zigeuners 4,662 0.1 6,843 0.1 8,408 0.1 10,762 0.1 9,900 0.1 7,316 0.1
Azeri 1,402 0.0 1,335 0.0 2,654 0.0 5,009 0.1 6,300 0.1 5,567 0.1
Litouwers 8,363 0.1 8,092 0.1 6,993 0.1 7,606 0.1 6,400 0.1 5,087 0.1
overige groeperingen 16,666 0.2 24,493 0.3 29,183 0.3 43,635 0.4 41,200 0.4 261,712 2.8
Totale bevolking 8,054,648 9,002,338 9,532,516 10,151,806 10,045,200 9,503,807
1 bron: [3]. 2 bron: [4]. 3 bron: [5]. 4 bron: [6]. 5 bron: [7]. 6 bron: [8].

Officiële talenBewerken

Wit-Russisch en Russisch

ReligieBewerken

Wit-Russisch-orthodox en Russisch-orthodox 80 %, katholieken 7 % (westerse en oosterse ritus), protestanten ca. 2,7 %, joden en moslims.

GeografieBewerken

 
Duitse kaart van Wit-Rusland met de belangrijkste rivieren en plaatsen

Wit-Rusland is met een oppervlakte van 207.600 km², waarvan 4700 km² water, ongeveer vijf maal groter dan Nederland. In totaal is de Wit-Russische grens 3098 km lang. Dat bestaat uit 141 km met Letland, 502 km met Litouwen, 605 km met Polen, 891 km met Oekraïne, maar het grootste deel - 959 km - met Rusland. Het is geheel door land omsloten en heeft dus geen kust of zeehavens.

Het is een vlak land, het ligt gemiddeld op zo'n 160 meter boven zeeniveau en van de hoogste berg, de Dzjarzjynskaja hara, ligt de piek op 345 meter boven de zeespiegel. Van het landoppervlak is ruim 40% geschikt voor agrarische doeleinden en ook ruim 40% van het land is met bos bedekt. Van de beroepsbevolking is zo'n 10% werkzaam in de primaire sector. Het land ligt op de grens van een land- en zeeklimaat, met koude winters en koele en natte zomers.

Wit-Rusland kreeg zijn huidige vorm in 1946 (toen nog Wit-Russische SSR geheten).

StedenBewerken

  Zie Lijst van grote Wit-Russische steden voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Enkele steden in Wit-Rusland zijn:

RivierenBewerken

Rivieren in Wit-Rusland zijn:

BezienswaardighedenBewerken

EconomieBewerken

Wit-Rusland is economisch sterk afhankelijk van handel met Rusland. Rusland levert voordelig aardolie; daarvoor in ruil kunnen de Russen gratis gebruikmaken van pijpleidingen onder de Wit-Russische bodem (zie ook Wit-Russisch-Russisch gasconflict). De Wit-Russische economie is nog sterk op de communistische leest geschoeid met een groot aantal staatsbedrijven en strenge regelingen. De werkloosheid is laag en schommelt rond tussen de 2% en 3%.

Jaar[13] BBP
(in miljarden US$)
BBP per hoofd
(in US$)
BBP per hoofd
(in US$ 2011, PPP)
Reële groei
(% mut JoJ)
Inflatie
(% mut JoJ)
Saldo overheids-
begroting
(in % BBP)
Bruto staatsschuld
(in % BBP)
Saldo lopende rekening
(in % BBP)
1990 8416
1995 10,2 1000 5460 -11,1% 709% -4,5%
2000 12,8 1277 7551 5,8% 169% -3,6%
2005 30,2 3116 11.173 9,4% 10,3% -6,6% 8,4% 1,5%
2010 57,2 6023 16.218 7,8% 7,7% -3,5% 36,8% -14,5%
2015 56,3 5941 17.224 -3,8% 13,5% -1,3% 53,0% -3,3%

Wit-Rusland deed als enig ex-Sovjetland niet aan schoktherapie, maar de economie had desondanks zwaar te leiden na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie. De economische activiteit kelderde met zo'n 30% in de periode 1993 tot en met 1995 en de inflatie liep heel sterk op. Het duurde tot 2005 voordat de inflatie weer onder de 25% op jaarbasis was uitgekomen. In de vijf jaren van 2004 tot en met 2008 lag de jaarlijkse economische groei rond de 10% op jaarbasis al kampte de overheid wel met grote begrotingstekorten. Na 2011 stagneerde de economie en het bruto binnenlands product, ook per hoofd van de bevolking, is per saldo licht gedaald tot en met 2018.

  • Munteenheid: 1 Wit-Russische roebel (BYN) = 100 kopeken; koers 2016: 1 BYN = euro 0,45; 1 euro = 2,23 BYN
  • BNP: US$28,7 miljard (US$2870 per persoon)
  • groei BNP: 6,1% (2003)
  • Export: US$28,5 miljard (2017) waarvan: chemie- en aardolieproducten (US$5,34 miljard), kalimeststoffen (US$2,27 miljard), vrachtwagens (US$1,04 miljard), kaas (US$797 miljoen) en tractoren (US$614 miljoen).
  • Grootste exportpartners: Rusland (US$12,5 miljard), Oekraïne (US$3,39 miljard), Verenigd Koninkrijk (US$2,38 miljard), Duitsland (US$1,12 miljard) en Nederland (US$1,11 miljard).
  • Import: US$33 miljard (2017), waarvan: ruwe aardolie (US$5,32 miljard), aardgas (US$2,79 miljard), geraffineerd olieproducten (US$1,08 miljard), auto's (US$549 miljoen) en geneesmiddelen (US$455 miljoen).
  • Importpartners: Rusland (US$18,5 miljard), China (US$2,59 miljard), Duitsland (US$1,72 miljard), Polen (US$1,41 miljard) en Oekraïne (US$1,18 miljard).

Op economisch vlak wordt Wit-Rusland gekenmerkt door het voortbestaan van grote staatslandbouwbedrijven, hoewel een vrijgave van de marktsector voorzichtig aangevat werd met ondersteuning uit Moskou. Wit-Rusland is minder sterk getroffen door de crisis van 2008-2009 dan de buren Rusland, Oekraïne en Letland en is momenteel welvarender dan de eerste twee landen. Het verschil met Oekraïne bestaat al jaren, maar de hogere levensstandaard ten opzichte van Rusland is een recent verschijnsel.

Wit-Rusland is een corrupt land. In 2019 stond het land op de 66e plaats van de in totaal 180 landen die Transparency International in kaart heeft gebracht.[14]

EnergieBewerken

Wit-Rusland is voor zijn energie sterk afhankelijk van Rusland. Na het gasconflict in 2004 besloot de Wit-Russische regering de afhankelijkheid van Russische aardgas terug te dringen door de bouw van een steenkoolgestookte elektriciteitscentrale en een kernenergiecentrale.[15] Verder werden kleinere projecten opgestart op basis van windenergie en waterkrachtcentrales. Als deze plannen volledig ten uitvoer zijn gebracht, neemt de afhankelijkheid van het Russische aardgas af van 80% in 2009 naar 55% in 2020. Het grootste project is de bouw van de kernenergiecentrale Wit-Rusland op 23 kilometer van de grens met Litouwen bij de plaats Ostrovets. Het Russische Atomstrojeksport is in 2013 gestart met de bouw van de centrale met een totaal vermogen van 2400 megawatt, verdeeld over twee VVER-reactoren.[15] In november 2018 komt de eerste reactor in bedrijf en medio 2020 de tweede als alles volgens plan verloopt.

Externe linksBewerken