Hoofdmenu openen

Een viervector is een elementair wiskundig object in de (speciale) relativiteitstheorie. Het is een uitbreiding van het begrip vector in de klassieke natuurkunde. Net zoals een gewone natuurkundige vector een natuurkundige grootheid is die onafhankelijk van het coördinatenstelsel betekenis heeft, en afhankelijk van het coördinatenstelsel wordt gegeven door drie coördinaten, zo is een viervector een natuurkundige grootheid die ook onafhankelijk van het coördinatenstelsel betekenis heeft, en afhankelijk van het inertiaalstelsel wordt gegeven door een scalar en een vector, die bij elkaar gerepresenteerd worden door vier coördinaten.

Speciale relativiteitstheorie
(de massa-energierelatie)
Experimenten
Wetenschappers

Inhoud

InleidingBewerken

Het basisidee van de speciale relativiteitstheorie is het op gelijke voet behandelen van ruimte en tijd. Dit volgt uit het inzicht dat ruimte en tijd geen afzonderlijke grootheden zijn, maar tezamen één geheel vormen, ruimtetijd genaamd. Dit inzicht is een noodzakelijk gevolg van de experimentele waarneming dat de lichtsnelheid dezelfde waarde heeft, voor alle waarnemers die met constante snelheid ten opzichte van elkaar bewegen (inertiaalstelsels).

In de klassieke mechanica treedt een soortgelijk fenomeen op. Het is duidelijk dat men een systeem kan beschrijven in verschillende coördinatenstelsels. Er is dus geen absolute betekenis te geven aan wat men de x-, y- en z-coördinaat noemt. In de mechanica wordt vaak gebruikgemaakt van vectoren: veel grootheden, zoals snelheid, positie, kracht, e.d. die op natuurlijke wijze drie componenten hebben. Afzonderlijk hebben de componenten geen fysische betekenis, aangezien een andere keuze van assenstelsel de waardes van de componenten van de vector zal veranderen. Als geheel is een vector wel zinvol, en is dus eigenlijk mede gedefinieerd door hoe de componenten veranderen onder een verandering van assenstelsel.

Het begrip viervector generaliseert dit begrip, ruwweg door aan vectoren ook een tijd-component toe te voegen. Het eenvoudigste voorbeeld is de aanduiding van een plaats. In de klassieke mechanica gebeurt dit door drie coördinaten   en   op te geven. Dat beschrijft een bepaalde positie in de ruimte, zonder een tijdstip te specifiëren. Een positie-viervector (ruimtetijdpositie) ziet er als volgt uit:

 

en bepaalt dus een positie   op een welbepaald tijdstip  . Anders uitgedrukt: deze vector beschrijft de positie van een gebeurtenis in de ruimtetijd. In de uitdrukking hierboven is   de lichtsnelheid, die als factor garandeert dat de verschillende componenten van de viervector alle dezelfde eenheid lengte hebben. Het is voor een bondige notatie gebruikelijk een vector   te schrijven als  , met  . Analoog noteert men een positie-viervector als

 

met  

Ook noteert men

 

Op gelijksoortige wijze kan men het verschil tussen twee posities in de ruimtetijd weergeven als volgt:

 

MinkowskitensorBewerken

De minkowskitensor   = diag (1,-1,-1,-1) is de metrische tensor voor de speciale relativiteitstheorie. Deze definieert een symmetrische bilineaire vorm voor viervectoren:

 

met bijbehorende kwadratische vorm:

 

Soms wordt een andere tekenconventie gebruikt waarbij de matrix   tegengestelde tekens op de diagonaal heeft:  

LorentztransformatiesBewerken

  Zie Lorentztransformatie voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

In de speciale relativiteitstheorie worden de galileitransformaties vervangen door lorentztransformaties. Deze beschrijven hoe coördinaten veranderen als men van inertiaalstelsel verandert, dat wil zeggen overstapt naar een stelsel dat met een constante snelheid ten opzichte van het eerste beweegt. Als deze snelheid in de (positieve of negatieve) x-richting is, dan geldt:

 

met   de lorentzfactor. Men kan dit ook in matrixvorm schrijven:

 

met   en  

Als de relatieve snelheid v van de stelsels in een willekeurige richting is dan krijgen we, in blokmatrixnotatie:

 

waarbij I de 3×3 eenheidsmatrix is, β = v/c, en T transponering aangeeft.

Deze symmetrische matrix is van toepassing bij een verandering van inertiaalstelsel zonder rotatie, en met gelijkblijvende oorsprong, ook voor alle andere typen viervectoren.

EinsteinnotatieBewerken

In einsteinnotatie met onderscheid tussen covariante viervectoren (zoals de vierpositie) en contravariante viervectoren, zoals hierboven al toegepast, geldt voor een met contravariante viervector   geassocieerde covariante vector  :

 

en omgekeerd:

 

hierbij is   de inverse van minkowskitensor  , die dezelfde elementen heeft, de matrix is weer diag(1,-1,-1,-1).

De lorentzinvariantie houdt zoals gezegd in dat   niet van het inertiaalstelsel afhangt.

VoorbeeldenBewerken

Positie-viervectorBewerken

De al genoemde positie-viervector/ruimtetijdpositie is van de vorm  . Voor een object krijgt men als functie van de eigentijd   dus  .

Onder ruimtetijdinterval wordt verstaan  , dat niet van het inertiaalstelsel afhangt.

ViersnelheidBewerken

De viersnelheid V van een object is de afgeleide van de ruimtetijdpositie als functie van de eigentijd,  , met   de gewone snelheid.

Er geldt  .

ViermomentumBewerken

Het viermomentum is de viervector corresponderend met het momentum. Het is de rustmassa m0 maal de viersnelheid:

 

  is hierbij de relativistische impuls.

Er geldt   (energie-impulsrelatie).

VierkrachtBewerken

De vierkracht is de viervector corresponderend met kracht. Het is de afgeleide naar de eigentijd van het viermomentum:

 

We kunnen nu de veralgemening van de tweede wet van Newton opschrijven in de vorm van viervectoren:

 

met

 

Zie ookBewerken

ReferentiesBewerken