Slag bij Spionkop

veldslag in Zuid-Afrika

De Slag bij Spionkop (Afrikaans: Spioenkop, Engels: Spion Kop) in 1900 is een bekende overwinning van de Afrikaners op de Britten in de Tweede Boerenoorlog in Zuid-Afrika. De Boeren strijdgroepen waren flink in de minderheid maar wisten toch te winnen van het Britse leger op en rond de heuvel Spionkop in Natal. De slag om Spioenkop vond plaats op ongeveer 38 km ten westen-zuidwesten van Ladysmith op Spioenkop langs de rivier de Tugela, Natal in Zuid-Afrika.

Slag van Spionkop
Boers at Spion Kop, 1900 - Project Gutenberg eText 16462.jpg
Datum 23 en 24 januari 1900
Locatie Spionkop
Resultaat Overwinning van de Boeren
Strijdende partijen
Vlag van de Oranje Vrijstaat Oranje Vrijstaat
Vlag van de Zuid-Afrikaansche Republiek Zuid-Afrikaansche Republiek
Flag of the United Kingdom.svg Groot-Brittannië
Leiders en commandanten
Louis Botha Flag of the United Kingdom.svg Charles Warren
Flag of the United Kingdom.svg Alexander Thorneycroft
Troepensterkte
6000 11000 infanterie
2200 cavalerie
36 field guns
Verliezen
58 doden
140 gewonden
383 doden
1000 gewonden
300 gevangengenomen
Europese geschiedenis in Zuid-Afrika

Charles Bell - Jan van Riebeeck se aankoms aan die Kaap.jpg

Van
VOC Tussenstation (1652)
tot en met de
Republiek Zuid-Afrika (heden)


Vlag van de Vereenigde Oost-Indische Compagnie Vlag van Nederland Vlag van de Bataafse Republiek Vlag van Republiek Natalia Vlag van Oranje Vrijstaat Vlag van Transvaal
Vlag van Kaapkolonie Vlag van kolonie Oranjerivier Vlag van kolonie Transvaal Vlag van Zuid-Afrika 1912-1928
Vlag van Zuid-Afrika 1928=1994 Vlag van Zuid-Afrika
..Naar chronologie

Portaal  Portaalicoon  Zuid-Afrika
Portaal  Portaalicoon  Geschiedenis

Aanleiding van het gevechtBewerken

Sir Redvers Buller, commandant van de Britse strijdkrachten in Natal, droeg zijn hoofdmacht over aan generaal Sir Charles Warren, die op twee fronten besloot de Boeren aan te vallen. Warren stuurde een leger onder brigadegeneraal Woodgate om de Spionkop, een rotsachtige bergtop, in de nacht van 23 januari te bezetten. Hij zag dit als de sleutel tot een bedreiging van de rechter middenflank van de Boeren. De Britten vonden de bergtop vrijwel onbeschermd, maar zij beschermden zich niet goed. Bovendien waren ze niet in staat om voldoende artillerie de steile heuvel op te slepen.

Voorbereiding van het gevechtBewerken

Generaal Sir Redvers Buller, VC, commandant van de Britse troepen in Natal, probeerde een Britse troepen in Ladysmith te ontzetten. De Boeren, onder generaal Louis Botha, hielden hem bij de rivier de Tugela tegen. Hoewel de mannen van Botha in de minderheid waren, waren ze uitgerust met moderne Mauser-geweren en moderne veldkanonnen en ze hadden zich in hun posities zorgvuldig verschanst. Eind december 1899 maakte Buller een frontale aanval op de Boeren-posities in de slag bij Colenso. Het resultaat was een zware Britse nederlaag.

In de loop van de volgende weken ontving Buller verdere versterkingen en verwierf ook voldoende karren en transport om verder weg te zijn van de spoorlijn die zijn belangrijkste aanvoerlijn was. Buller bedacht een nieuw aanvalsplan om Ladysmith te ontlasten. Zijn leger moest een tweeledig offensief lanceren dat was ontworpen om de rivier de Tugela op twee punten over te steken en een bruggenhoofd te creëren. Ze zouden dan de verdedigingslinie aanvallen die Bullers opmars naar Ladysmith blokkeerde. Het gebied lag op slechts 32 kilometer van Ladysmith. Buller delegeerde de controle over zijn hoofdmacht aan generaal Sir Charles Warren, om over te steken bij Trichardt's Drift. Buller stuurde vervolgens een tweede kleinere troepenmacht, onder majoor generaal Neville Lyttelton, om ten oosten van Warren's troepen aan te vallen als afleiding bij Potgieter's Drift. Eenmaal over de Tugela zouden de Britten de verdedigingsposities van de Boer aanvallen en vervolgens de open vlaktes oversteken om Ladysmith te ontlasten.

Warren's troepen telden 11.000 infanterie, 2.200 cavalerie en 36 veldkanonnen. Op de 11e marcheerden ze naar het westen om de Little Tugela over te steken en positie in te nemen voor Potgieter's Ferry. Hun mars was echter gemakkelijk zichtbaar voor de Boeren, en zo traag (gedeeltelijk vanwege de massale bagagetreinen die destijds nodig waren voor Britse officieren - Warren's omvatte een gietijzeren badkamer en een goed uitgeruste keuken) dat tegen de tijd dat ze aankwamen bij de Tugela, de Boeren hadden zich in een nieuwe positie verschanst die deze bedekte. Op de 18e Britse bereden troepen onder de graaf van Dundonald bereikten ze ondernemend de uiterste rechterflank, vanwaar er weinig was om hen te stoppen naar Ladysmith te rijden, maar Warren riep hen terug om de bagage van de strijdkrachten te bewaken. Toen al zijn troepen de rivier waren overgestoken, stuurde Warren een deel van een infanteriedivisie onder luitenant-generaal Francis Clery tegen de rechterflankposities op een plateau met de naam Tabanyama. De Boeren hadden zich opnieuw een nieuwe positie op de omgekeerde hellingen van het plateau gevestigd en de aanval van Clery boekte geen vooruitgang. Ondertussen was de tweede Britse aanval van Lyttelton op Potgieter's Drift nog niet volledig begonnen.

De aanvalBewerken

Spionkop, net ten noordoosten van Warren's troepenmacht, was de grootste heuvel in de regio en was meer dan 430 meter hoog (relatieve hoogte vanaf de basis). Het lag bijna precies in het midden van de Boerenverdediging. Als de Britten deze positie konden veroveren en artillerie naar de heuvel konden brengen, zouden ze de flanken van de omliggende Boeren-posities beheersen. In de nacht van 23 januari stuurde Warren het grootste deel van zijn troepen onder generaal-majoor Edward Woodgate naar de Spionkop om deze te bezetten. Luitenant-kolonel Alexander Thorneycroft werd gekozen om de eerste aanval te leiden. (Thorneycroft was een van de zes "speciale dienst" officieren, onder wie ook Robert Baden-Powell en Herbert Plumer, kort voor de oorlog naar Zuid-Afrika gestuurd om lokale onregelmatige korpsen te werven. De bereden infanterie van Thorneycroft werd opgevoed in Natal en genummerd 360.)

De Britten klommen 's nachts de heuvel op in dichte mist. Ze verrasten het kleine Boerenbezetting en verdreven ze van de kop. Van de 15 mannen van de Boerenbezetting was er één dodelijk gewond en zijn graf ligt tot op de dag van vandaag op de heuvel. Tien Britse soldaten raakten gewond bij de aanval. De overige Boeren trokken zich terug de heuvel af naar hun kamp en maakten hun mede Boeren wakker door te schreeuwen: "Die Engelse is op die kop!". Een halve compagnie van Britse geniesoldaten begon de positie te verankeren met slechts 20 pikhouwelen en 20 schoppen (terwijl bijna 1.000 soldaten inactief bleven). Woodgate bracht Warren op de hoogte van de succesvolle verovering van de heuveltop.

Toen de dageraad aanbrak, ontdekten de Britten dat ze alleen het kleinere en onderste deel van de heuveltop van Spionkop hadden, terwijl de Boers aan drie kanten van de Britse positie hoger stonden. De Britten hadden geen directe kennis van de topografie van de top en de duisternis en mist hadden het probleem verergerd. Bovendien waren de Britse loopgraven onvoldoende voor alle defensieve doeleinden. Omdat de top van de kop meestal hard gesteente was, waren de loopgraven maximaal 40 centimeter diep en boden een uitzonderlijk slechte verdedigende positie - de Britse infanterie in de loopgraven kon niet over de top van het plateau kijken en de Boeren waren in staat om ze in de lengte van de halvemaanvormige loopgraaf af te schieten vanaf de aangrenzende pieken.

De Boeren-generaals maakten zich niet al te veel zorgen over het nieuws dat de Britten de kop hadden ingenomen. Ze wisten dat hun artillerie op Tabanyama kon worden gebracht op de Britse positie en dat geweervuur kon worden gebracht uit delen van de kop die nog niet door de Britten waren bezet. De generaals van de Boeren wisten echter ook dat sluipschutters en artillerie alleen niet voldoende zouden zijn om de Britten te verdrijven - en de positie van de Boeren was wanhopig kwetsbaar. Als de Britten onmiddellijk posities innamen op Conical Hill en Aloe Knoll (de twee onbezette kopjes op de kop zelf), konden ze hun artillerie op Tabanyama brengen en de belangrijkste Boerposities daar bedreigen. Wat nog belangrijker is, was het risico dat de Britten Trinity Peaks (Drielingkoppe) zouden bestormen naar het oostelijke uiteinde van Spionkop. Als Twin Peaks zou vallen, zouden de Britten in staat zijn om de linkerflank van de Boers te draaien en het hoofdkamp van de Boeren te vernietigen. De generaals van Boeren beseften dat Spionkop snel zou moeten worden bestormd als toekomstige nederlagen moesten worden afgewend.

De Boeren-artillerie begon de Britse positie te bombarderen en schoten met een snelheid van tien granaten per minuut van het aangrenzende plateau van Tabanyama. Ondertussen veroverde commandant Hendrik Prinsloo van het Carolina Commando Aloe Knoll en Conical Hill met ongeveer 88 man, terwijl ongeveer 300 burgers, voornamelijk van het Pretoria Commando, de kop beklommen om een frontale aanval op de Britse positie te lanceren. Prinsloo zei tegen zijn mannen: "Mannen, we gaan nu de vijand aanvallen en we zullen niet allemaal terugkomen. Doe je plicht en vertrouw op de Heer." Enkele minuten later kwamen honderden Boeren aan en vallen de Britse posities aan op de Spionkop-top, tot grote verrassing van de Britten. Het was zeer ongebruikelijk voor de Boeren om snel een massale aanval overdag uit te voeren, resulterend in een wreed gevecht van dichtbij. Dit was geen gebruik van de oorlogsstijl van de Boeren. De Britse Lee – Metford en Lee – Enfield geweren waren niet minder dodelijk dan de Boeren Mauser geweren. Beide partijen wisselden echter van dichtbij vuur uit en voerden hand-tot-hand gevechten uit, waarbij de Britten vaste bajonetten hanteerden en de Boeren jachtmessen hanteerden en hun eigen geweren als knuppels gebruikten. Nadat de Britten ernstige verliezen hadden geleden, bereikten de Boeren de top, na minuten van brutale hand-aan-hand gevechten, maar ze konden niet verder komen.

In de daaropvolgende uren vestigde zich een soort patstelling bij de kop. De Boeren hadden gefaald om de Britten volledig van de kop te verdrijven, maar de overlevende mannen van het commando Pretoria en Carolina hielden nu een vuurlinie op Aloe Knoll van waaruit ze de Britse positie konden veroveren en de Britten stonden nu onder vuur.

Het moreel begon aan beide kanten te verminderen toen de extreme hitte, uitputting en dorst zich voordeden. Aan de ene kant konden de Boeren op de kop grote aantallen burgers zien op de vlakten onder hen, maar die weigerden mee te vechten. Een gevoel van verraad, het bloedige falen van de frontale aanval, de indiscipline inherent aan een burgerleger en de schijnbare veiligheid van de Britse positie bleek teveel voor sommige Boeren, die hun zwaarbevochten posities begonnen te verlaten. Aan de andere kant begon het bombardement zijn tol te eisen op de Britten. Woodgate viel om ongeveer 8:30 uur, dodelijk gewond door een granaatsplinter. Snel nam kolonel Blomfield van de Lancashire Fusiliers het commando maar hij raakte kort na de dood van Woodgate gewond, terwijl de officier van de sappeurs, majoor H.H. Massy, en de brigade majoor van Woodgate, kapitein N.H. Vertue, werden gedood. Officieren en mannen van verschillende eenheden waren vermengd en de Britten waren nu leiderloos, verward en vastgepind door de zware Boerenartillerie en geweervuur. De Britse artillerie, lager op de hellingen van Spionkop geplaatst, was niet in staat voldoende te reageren op de Boerenkanonnen. De Britse artillerie miste ook hun richting waardoor een soldaat in zijn dagboek van de gebeurtenissen opmerkte: "onze kanonniers hebben door de onnauwkeurigheid van hun vuur veel meer schade aangericht aan onze frontlinie infanterie dan aan de Boeren!"

Kolonel Malby Crofton van de Royal Lancasters nam de leiding en smeekte om hulp: "Versterk onmiddellijk of alles is verloren. De generaal is dood." Daarna kon de verbijsterde kolonel geen leiderschap uitoefenen. Thorneycroft lijkt de leiding te hebben genomen en leidde een felle tegenaanval die mislukte in het gezicht van vernietigend vuur.

Warren had majoor-generaal John Talbot Coke's brigade van twee reguliere bataljons en de Imperial Light Infantry (opgevoed in Durban) al gestuurd om de top te versterken. Hij weigerde echter een aanval op Tabanyama uit te voeren en verbood zijn mensen om op Aloe Knoll te schieten, in de overtuiging dat dit deel uitmaakte van de Britse positie. Om 11:40 uur stelde Buller, die kon zien dat het niet goed ging, aan Warren voor om Thorneycroft aangesteld te worden als commandant op de kop. De eerste berichtgever van Thorneycroft werd doodgeschoten voordat hij een woord kon uitbrengen. Eindelijk bracht een tweede het nieuws: "Je bent een generaal."

Winston Churchill was als journalist gestationeerd in Zuid-Afrika en hij was ook als luitenant in het South African Light Horse van generaal Buller.. Dit na zijn ontsnapping uit de Boeren gevangenschap. Churchill fungeerde als koerier van en naar het hoofdkwartier van Spionkop en Buller en legde een verklaring af over de scène: "Lijken lagen hier en daar. Veel van de wonden waren vreselijk van aard. De splinters en fragmenten van de schelpen hadden ze gescheurd en verminkt. De ondiepe loopgraven waren verstikt met doden en gewonden."

Rond 13.00 uur bleek de situatie teveel voor sommige mannen van de Lancashire Fusiliers die probeerden zich over te geven. Thorneycroft kwam persoonlijk tussenbeide en schreeuwde tegen de Boeren die naar voren kwamen om gevangenen te verzamelen: "Ik ben de commandant hier; breng uw mannen terug naar de hel meneer. Ik sta geen overgave toe." Gelukkig voor Thorneycroft waren op dat moment de eerste van de Britse versterkingen aangekomen. Een wreed vuurgevecht volgde, maar de Britse linie was gered. Om 14.30 uur stuurde Thorneycroft Warren een verzoek voor versterkingen en water. Ondertussen bereikte Coke nooit de top. Hij zag de boodschap van Thorneycroft om hulp, maar deed toen niets om de luitenant-kolonel te verzekeren van zijn aanwezigheid of steun in de buurt.

Het Middlesex Regiment en de Imperial Light Infantry, onder kolonel Hill, die senior was van Thorneycroft in de legerlijst en die ook geloofde dat hij algemeen commandant was aan de kop, hielden de Britten tweeënhalf uur lang vast tot een tweede crisis zich voordeed toen ook zij begonnen te wijken. De Cameronians (Scottish Rifles) kwamen op dit punt aan en dreven de Boeren terug met een bajonetaanval. De gevechten tegen de Britten werden nu een patstelling.

In de ochtend had Warren om versterking van de divisie van Lyttelton gevraagd, ook al had hij elf eigen bataljons om uit te putten. Zonder Buller te vragen, stuurde Lyttelton twee bataljons naar Spion Kop. Eén bataljon, het Royal Rifle Corps, keerde zich af om Twin Peaks aan te vallen. Na het verlies van luitenant-kolonel Riddell en 100 andere slachtoffers, braken zij de dunne Boerenverdedigingslijn en bereikten de Twin Peaks om 17.00 uur.

Verbreisterd door het verlies van Twin Peaks haalde generaal Schalk Willem Burger die nacht zijn manschappen uit de strijd. Op Spionkop verlieten de Boeren, die vanaf de ochtend dapper hadden gevochten hun posities, toen de duisternis viel. Ze stonden op het punt zich terug te trekken, toen Botha verscheen en hen overhaalde om te blijven. De Boeren kregen hun posities echter niet terug en het was niet nbekend bij Thorneycroft dat de strijd zo goed als gewonnen was. Maar de zenuwen van Thorneycroft was ook gebroken. Na zestien uur op de kop het werk van een brigadegeneraal te hebben gedaan - in totale afwezigheid van instructies van Warren - beval hij een ongeoorloofde terugtrekking van de Spionkop nadat hij had gemeld dat de soldaten geen water hadden en de munitie bijna op was. Zijn redenen om zich terug te trekken waren dat zonder artillerieondersteuning om het zware Boerenartillerievuur tegen te gaan, er geen mogelijkheid was om de positie te verdedigen en door de extreme moeilijkheid om loopgraven te graven op de top van Spionkop waren de Britse soldaten volledig blootgesteld aan vijandelijk vuur. Churchill verscheen voor de tweede keer op het toneel. Dit keer bracht hij de eerste orders van Warren, omdat hij Thorneycroft tot brigadier verhief. Churchill zei dat 1400 mannen onderweg waren met twee grote machinegeweren. Thorneycroft vertelde hem: "Beter zes goede bataljons veilig de heuvel af dan een bloedige rommel in de ochtend." Hij beval de brigade zich terug te trekken. Tegelijkertijd stuurde Buller Lyttelton strikte bevelen om zijn troepen terug te halen uit de Twin Peaks.

Toen de ochtend aanbrak, waren de boeren-generaals verbaasd om twee burgers bovenop Spionkop te zien zwaaiend met hun slungelige hoeden in triomf. De enige Britten op de kop waren de doden en de stervende. De Britten leden 243 doden tijdens de strijd; velen werden begraven in de loopgraven waar ze vielen. Ongeveer 1.250 Britten raakten gewond of gevangen. Mohandas Gandhi was een gewondendrager in deze strijd in het Indiase Ambulance Corps dat hij was ook eerder gedecoreerd. De Boeren leden 335 slachtoffers, waarvan 68 doden, inclusief de 55 doden en 88 gewonden mannen van het Commandant Prinsloo's commando.

De Britten trokken zich terug over de Tugela, maar de Boeren waren te uitgeput om hun succes uit te buiten en hen te vervolgen. Eenmaal over de rivier slaagde Buller erin zijn troepen te verzamelen. Ladysmith zou vier weken later door de Britten worden ontzet.

Bekende persoonlijkheden die op Spionkop bij de slag aanwezig waren:

In Nederland is het avonturenboek De held van Spionkop van Louwrens Penning bekend geworden, waarvan het (fictief) verhaal zich afspeelt in de Tweede Boerenoorlog.