Jakoets

in Rusland gesproken Turkse taal

Het Jakoets (саха тыла, saqa tьla) is een Turkse taal, die wordt gesproken door de Jakoeten.

Jakoets
саха тыла
Gesproken in Vlag van Rusland Rusland
Vitaliteit potentieel bedreigd[1]
Sprekers 450.000[2]
Taalfamilie
Alfabet cyrillisch
Officiële status
Officieel in
Taalcodes
ISO 639-1 -
ISO 639-2 sah
ISO 639-3 sah
 Verspreiding van het Jakoets
Portaal  Portaalicoon   Taal

Verspreiding en verwantschapBewerken

Het Jakoets is een ambtstaal van de Russische deelrepubliek Jakoetië in het noorden van Siberië. De taal doet er ook dienst als lingua franca voor andere etnische minderheden. Daarnaast wordt de taal ook gesproken door Jakoeten in de aangrenzende kraj Chabarovsk en in andere delen van de Russische Federatie. Het Jakoets heeft zo'n 450.000 moedertaalsprekers. Binnen de Turkse taalfamilie is het Jakoets nauw verwant aan het Toevaans en het Chakassisch.[3]

SpraakkunstBewerken

ZinsbouwBewerken

De gebruikelijke woordvolgorde is: onderwerpbijwoordlijdend voorwerpwerkwoord; bezitter – bezit; zelfstandig naamwoordbijvoeglijk naamwoord.

Zelfstandige naamwoordenBewerken

Zelfstandige naamwoorden hebben een enkelvoud en meervoud. Het meervoud wordt gevormd met het achtervoegsel /-LAr/, met als verschijningsvormen -лар (-lar), -лэр (-ler), -лөр (-lör), -лор (-lor), -тар (-tar), -тэр (-ter), -төр (-tör), -ттор (-tor), -дар (-dar), -дэр (-der), -дөр (-dör), -дор (-dor), -нар (-nar), -нэр (-ner), -нөр (-nör), of -нор (-nor), al naar gelang de medeklinkers en klinkers die eraan voorafgaan. Het meervoud wordt alleen gebruikt om een aantal zaken collectief aan te duiden, niet voor hoeveelheden. Zelfstandige naamwoorden hebben geen woordgeslacht.

eindklank meervoud voorbeelden
klinkers, л -лар, -лэр, -лор, -лөр Кыыллар (beesten), эһэлэр (beren), оҕолор (kinderen), бөрөлөр (wolven)
к, п, с, т, х -тар, -тэр, -тор, -төр Аттар (paarden), күлүктэр (schaduwen), оттор (kruiden), бөлөхтөр (groepen)
й, р -дар, -дэр, -дор, -дөр Баайдар (rijke mensen)*, эдэрдэр (jonge mensen)*, хотойдор (arenden), көтөрдөр (vogels)
м, н, ҥ -нар, -нэр, -нор, -нөр Кыымнар (vonken), илимнэр (visnetten), ороннор (bedden), бөдөҥнөр (ze zijn groot)[noot 1]

Uitzonderingen: уол (jongen) — уолаттар (jongens) en кыыс (meisje) — кыргыттар (meisjes).

VoornaamwoordenBewerken

Persoonlijke voornaamwoorden maken in het Jakoets een onderscheid tussen de 1e, 2e en 3e persoon en tussen enkelvoud en meervoud.

enkelvoud meervoud
1e persoon мин (min) биһиги (bihigi)
2e persoon эн (en) эһиги (ehigi)
3e persoon menselijk кини (kini) кинилэр (kiniler)
niet-menselijk ол (ol) олор (olor)

Hoewel zelfstandige naamwoorden geen woordgeslacht hebben, maakt het voornaamwoord een onderscheid tussen mensen en niet-mensen in de 3e persoon door middel van кини (kini, 'hij/zij') om te verwijzen naar mensen en ол (ol, 'het') om te verwijzen naar alle andere zaken.[4]

VraagwoordenBewerken

Vraagwoorden worden niet verplaatst naar het begin van de zin. Voorbeelden van vraagwoorden zijn: туох (tuox) "wat", ким (kim) "wie", хайдах (xaydax) "hoe", хас (xas) "hoeveel", ханна (xanna) "waar” en ханнык (xannık) "welke".

KlankleerBewerken

Medeklinkers
bilabiaal dentaal alveolaar palataal velaar glottaal
nasaal m n ɲ ŋ
plosief p t c k
b d ɟ ɡ
fricatief s x h
ɣ
approximant j
ȷ̃
l ʎ
tremulant ɾ
Klinkers
voor achter
gesloten
kort
i y ɯ u
lang
ɯː
tweeklank ie ɯa uo
open
kort
e ø a o
lang
øː

SchriftBewerken

Sinds de tweede helft van de 19e eeuw wordt het Jakoets geschreven in het cyrillisch alfabet. Tussen 1929 en 1939 werd kort overgeschakeld op het Latijns alfabet.

Cyrillisch schrift
А а Б б В в Г г Ҕ ҕ Д д Дь дь Е е
Ё ё Ж ж З з И и Й й К к Л л М м
Н н Ҥ ҥ Нь нь О о Ө ө П п Р р С с
Һ һ Т т У у Ү ү Ф ф Х х Ц ц Ч ч
Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь Э э Ю ю Я я
Latijns schrift
A a B в C c Ç ç D d E e G g Ƣ ƣ
H h I i J j K k L l Lj lj M m N n
Nj nj Ꞑ ꞑ O o Ɵ ɵ P p Q q R r S s
T t U u У y Ь ь '

TekstvoorbeeldBewerken

De onderstaande tekst is een uittreksel uit de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens in het Jakoets.

Nederlands[5] Jakoets[6] Romanisatie
Alle mensen worden vrij en gelijk in waardigheid en rechten geboren. Zij zijn begiftigd met verstand en geweten, en behoren zich jegens elkander in een geest van broederschap te gedragen. Дьон барыта бэйэ суолтатыгар уонна быраабыгар тэҥ буолан төрүүллэр. Кинилэр бары өркөн өйдөөх, суобастаах буолан төрүүллэр, уонна бэйэ бэйэлэригэр тылга кииринигэс быһыылара доҕордоһуу тыыннаах буолуохтаах. Çon вarьta вeje suoltatьgar uonna вьraaвьgar teꞑ вuolan tɵryyller. Kiniler вarь ɵrkɵn ɵjdɵɵq, suoвastaaq вuolan tɵryyller, uonna вeje вejeleriger tьlga kiiriniges вьhььlara doƣordohuu tььnnaaq вuoluoqtaaq.
  Zie de Jakoetse uitgave van Wikipedia.