Handekenskruid

Geslacht van de orchideeënfamilie
(Doorverwezen vanaf Dactylorhiza)

Handekenskruid (Dactylorhiza) is een geslacht van planten uit de orchideeënfamilie (Orchidaceae). De botanische naam Dactylorhiza is ontleend aan het Oudgriekse δάκτυλος, daktulos (vinger) en ῥίζα, rhiza (wortel), wat betrekking heeft op de ondergrondse wortelknollen, die lijken op een hand met een aantal vingers. De bloemen variëren in kleur van diep paars tot lichtroze (vrijwel wit); één soort, de groene nachtorchis, heeft groene bloemen. Het is een geslacht waarvan het zwaartepunt in Europa ligt. Dat is vrij ongebruikelijk voor een geslacht uit deze familie. Binnen de Benelux is het een van de meest voorkomende geslachten van orchideeën. Het omvat enkele soorten die voor een orchidee vrij snel groeien en in pionieromstandigheden kunnen optreden.

Handekenskruid
Brede orchis (Dactylorhiza majalis) met de kenmerkende wortelknollen
Brede orchis (Dactylorhiza majalis) met de kenmerkende wortelknollen
Taxonomische indeling
Rijk:Plantae (Planten)
Stam:Embryophyta (Landplanten)
Klasse:Spermatopsida (Zaadplanten)
Clade:Bedektzadigen
Clade:Eenzaadlobbigen
Orde:Asparagales
Familie:Orchidaceae (Orchideeënfamilie)
Onderfamilie:Orchidoideae
Geslachtengroep:Orchideae
Subtribus:Orchidinae
geslacht
Dactylorhiza
Neck. ex Nevski (1937)
Afbeeldingen op Wikimedia Commons Wikimedia Commons
Handekenskruid op Wikispecies Wikispecies
Portaal  Portaalicoon   Biologie

Handekenskruid geldt als een voor taxonomen moeilijk geslacht. De onderverdeling in soorten is voortdurend onderwerp van discussie, en de flora's vertonen vaak verschillen in de wijze van indelen. Zo classificeerde Heukels' Flora van Nederland de rietorchis vanaf de 20e druk (1983) als ondersoort van de brede orchis, maar de Flora van België, het Groothertogdom Luxemburg, Noord-Frankrijk en aangrenzende gebieden classificeert hem steeds als soort. De reden van deze moeilijkheden is het voortdurend optreden van tussenvormen of natuurlijke kruisingen en het gebrek aan begrip over de wijze waarop nieuwe soorten ontstaan. Zo is inmiddels van de rietorchis duidelijk dat die is ontstaan uit een polyploïde kruising tussen enerzijds de vleeskleurige orchis en anderzijds de gevlekte orchis of bosorchis. In de klassieke botanie zou het taxon dan als hybride zijn benoemd: Dactylorhiza × praetermissa; met het verworven inzicht dat uit zulke kruisingen populaties ontstaan die de kenmerken van een soort hebben, blijft het teken dat de hybride aanduidt achterwege.[1]

SoortenBewerken

In Nederland en België komen de volgende soorten, ondersoorten en variëteiten voor:

In Europa en Azië komen verder nog voor:

HybridenBewerken

Dactylorhiza × abantiana H.Baumann & Künkele D. iberica × D. majalis subsp. nieschalkiorum
Dactylorhiza × aldenii H.Baumann D. iberica × D. majalis subsp. kalopissii
Dactylorhiza × altobracensis (Coste & Soulié) Soó D. maculata × D. sambucina
Dactylorhiza × alutiiqorum (A.Baum & H.Baum) J.M.H.Shaw D. aristata × D. viridis
Dactylorhiza × aschersoniana (Hausskn.) Borsos & Soó D. incarnata × D. majalis
Dactylorhiza × baicalica Aver. D. incarnata subsp. cruenta × D. salina
Dactylorhiza × balabaniana H.Baumann D. iberica × D. urvilleana
Dactylorhiza × bayburtiana H.Baumann D. euxina × D. umbrosa
Dactylorhiza × beckeriana (Höppner) Soó D. incarnata × D. maculata × D. majalis
Dactylorhiza × boluiana H.Baumann D. majalis subsp. nieschalkiorum × D. saccifera
Dactylorhiza × braunii (Halácsy) Borsos & Soó D. fuchsii × D. majalis
Dactylorhiza × breviceras Renz & Taubenheim D. osmanica × D. urvilleana
Dactylorhiza × claudiopolitana (Simonk.) Borsos & Soó D. incarnata × D. maculata
Dactylorhiza × conigera (Norman) B.Bock D. maculata × D. viridis
Dactylorhiza × csatoi (Soó) Soó D. cordigera × D. maculata
Dactylorhiza × daunia W.Rossi D. cordigera subsp. pindica × D. saccifera
Dactylorhiza × delamainii (G.Keller ex T.Stephenson) Soó D. elata subsp. sesquipedalis × D. maculata
Dactylorhiza × dinglensis (Wilmott) Soó D. kerryensis × D. maculata
Dactylorhiza × drucei (A.Camus) Eccarius D. majalis × D. viridis
Dactylorhiza × dubreuilhii (G.Keller & Jeanj.) Soó D. elata subsp. sesquipedalis × D. incarnata
Dactylorhiza × dufftiana (M.Schulze) Soó D. majalis × D. traunsteineri
Dactylorhiza × dufftii (Hausskn.) Peitz D. incarnata × D. traunsteineri
Dactylorhiza × erdingeri (A.Kern.) B.Bock D. sambucina × D. viridis
Dactylorhiza × estonica Jagiello & Kuusk D. fuchsii × D. traunsteineri
Dactylorhiza × flixensis (Gsell) Soó D. incarnata subsp. pulchella × D. traunsteineri
Dactylorhiza × formosa Soó D. maculata × D. purpurella
Dactylorhiza × fourkensis B.Willing & E.Willing D. baumanniana × D. sambucina
Dactylorhiza × gabretana (A.Fuchs) Soó D. incarnata × D. maculata × D. sambucina
Dactylorhiza × godferyana (Soó) Peitz D. majalis × D. praetermissa
Dactylorhiza × grandis (Druce) P.F.Hunt D. fuchsii × D. praetermissa
Dactylorhiza × guilhotii (E.G.Camus) B.Bock D. incarnata × D. viridis
Dactylorhiza × guillaumeae C.Bernard D. incarnata × D. sambucina
Dactylorhiza × gustavssonii H.Baumann D. iberica × D. saccifera
Dactylorhiza × hallii (Druce) Soó D. maculata subsp. ericetorum × D. praetermissa
Dactylorhiza × hochreutinerana (K.Hellm.) Soó D. alpestris × D. incarnata
Dactylorhiza × influenza (Sennholz) Soó D. fuchsii × D. sambucina
Dactylorhiza × insignis (T.Stephenson & T.A.Stephenson) Soó D. praetermissa × D. purpurella
Dactylorhiza × jenensis (Brand) Soó D. maculata subsp. ericetorum × D. traunsteineri
Dactylorhiza × juennensis Perko D. fuchsii × D. lapponica
Dactylorhiza × katarana H.Baumann D. majalis subsp. kalopissii × D. saccifera
Dactylorhiza × kerneri (Soó) Soó D. fuchsii × D. incarnata
Dactylorhiza × kopdagiana H.Baumann D. iberica × D. umbrosa
Dactylorhiza × latirella (P.M.Hall) Soó D. incarnata × D. purpurella
Dactylorhiza × lehmannii (Klinge) Soó D. incarnata × D. russowii
Dactylorhiza × megapolitana (Bisse) Soó D. fuchsii × D. russowii
Dactylorhiza × metsowonensis B.Baumann & H.Baumann D. majalis subsp. kalopissii × D. sambucina
Dactylorhiza × mixta (Asch. & Graebn.) B.Bock D. fuchsii × D. viridis
Dactylorhiza × nevskii H.Baumann & Künkele D. osmanica × D. umbrosa
Dactylorhiza × ornonensis (G.Keller & Jeanj.) Soó D. elata subsp. sesquipedalis × D. incarnata × D. maculata
Dactylorhiza × paridaeniana Kreutz D. elata subsp. sesquipedalis × D. praetermissa
Dactylorhiza × perez-chiscanoi F.M.Vázquez D. elata subsp. sesquipedalis × D. traunsteineri subsp. irenica
Dactylorhiza × pontica (Kohlmüller) P.Delforge D. urvilleana × D. viridis
Dactylorhiza × renzii H.Baumann & Künkele D. incarnata × D. majalis subsp. nieschalkiorum
Dactylorhiza × rizeana Renz & Taubenheim D. euxina × D. urvilleana
Dactylorhiza × rombucina (Cif. & Giacom.) Soó D. romana × D. sambucina
Dactylorhiza × ruppertii (M.Schulze) Borsos & Soó D. majalis × D. sambucina
Dactylorhiza × senayi (Alleiz.) Soó D. majalis × D. maculata
Dactylorhiza × serbica (H.Fleischm.) Soó D. incarnata × D. saccifera
Dactylorhiza × sivasiana E.Baumann & Künkele ex Renz & Taubenheim D. umbrosa × D. urvilleana
Dactylorhiza × sooi (Ruppert ex Soó) Soó D. alpestris × D. fuchsii
Dactylorhiza × souflikensis B.Willing & E.Willing D. baumanniana × D. cordigera subsp. pindica
Dactylorhiza × stagni-novi D.Tyteca & Gathoye D. elata subsp. sesquipedalis × D. fuchsii
Dactylorhiza × szaboiana (Soó) Soó D. cordigera × D. sudetica
Dactylorhiza × transiens (Druce) Soó D. fuchsii × D. maculata subsp. ericetorum
Dactylorhiza × turcestanica (G.Keller & Soó) Oddone D. umbrosa × D. viridis
Dactylorhiza × vallis-peenae Kümpel D. majalis × D. russowii
Dactylorhiza × venusta (T.Stephenson & T.A.Stephenson) Soó D. fuchsii × D. purpurella
Dactylorhiza × viridella (Hesl.-Harr.) Oddone D. purpurella × D. viridis
Dactylorhiza × vitosana H.Baumann D. saccifera × D. sambucina
Dactylorhiza × vogtiana H.Baumann D. iberica × D. incarnata
Dactylorhiza × vorasica B.Willing & E.Willing D. cordigera × D. sambucina
Dactylorhiza × weissenbachiana Perko D. incarnata × D. lapponica
  Mediabestanden die bij dit onderwerp horen, zijn te vinden op de pagina Dactylorhiza op Wikimedia Commons.