Tengere heideorchis

Ondersoort van Dactylorhiza maculata (Gevlekte orchis)

De tengere heideorchis (Dactylorhiza maculata subsp. elodes, synoniem: Dactylorhiza elodes) is een Europese orchidee van het geslacht Dactylorhiza (handekenskruiden).

Tengere heideorchis
Taxonomische indeling
Rijk:Plantae (Planten)
Stam:Embryophyta (Landplanten)
Klasse:Spermatopsida (Zaadplanten)
Clade:Bedektzadigen
Clade:Eenzaadlobbigen
Orde:Asparagales
Familie:Orchidaceae (Orchideeënfamilie)
Onderfamilie:Orchidoideae
Geslachtengroep:Orchideae
Geslacht:Dactylorhiza (Handekenskruiden)
Soort:Dactylorhiza maculata
Ondersoort
Dactylorhiza maculata subsp. elodes
(Griseb.) Soó (1845)
Basioniem
Orchis elodes
Portaal  Portaalicoon   Biologie

Het is een ondersoort van de gevlekte orchis (Dactylorhiza maculata), door sommige auteurs echter ook opgevat als een aparte soort (D. elodes) die vooral voorkomt in hoogveenterreinen, maar waarvan de verspreiding nog onvoldoende bekend is, onder andere door verwarring met de algemenere nominaatvorm van de gevlekte orchis (D. maculata subsp. maculata).

Etymologie en naamgevingBewerken

  • basioniem: Orchis elodes Griseb. 1845
    • Dactylorhiza elodes (Griseb.) Aver. 1982
heterotypische synoniemen
  • Orchis maculata var. minor Bréb. (1879)
  • Orchis danguyana P.Fourn. (1931)
  • Dactylorchis maculata subsp. montellii Verm. (1947)
  • Orchis maculata var. kolaensis Montell (1947)
    • Dactylorhiza maculata var. kolaensis (Montell) Soó (1960)
  • Dactylorchis maculata var. ibericoides Verm. (1949)
  • Dactylorchis maculata var. traunsteineriifolius (Harz) Verm. (1949)
    • Dactylorhiza maculata var. traunsteineriifolius (Harz) Soó (1962)
  • Dactylorchis maculata var. vulgaris Verm. (1949)
  • Dactylorhiza maculata var. olgae Soó (1960)

De soortsaanduiding elodes is ontleend aan het Oudgriekse ἑλώδης, elōdēs, en betekent 'moerassig', wat verwijst naar de voorkeursbiotoop van dit taxon.

KenmerkenBewerken

PlantBewerken

De tengere heideorchis is een overblijvende plant die overwintert door middel van wortelknollen (geofyt). Het is een kleine (maximaal 35 cm), slanke plant met een dunne, gevulde bloemstengel, 2 tot 5 bijna rechtopstaande bladeren gegroepeerd onderaan de stengel, en een korte (3 tot 5 cm) en gedrongen, armbloemige bloeiaar met bleekroze bloemen, die ver boven de bladeren uitsteekt.

BladerenBewerken

De bladeren zijn lijnlancetvormig tot lijnvormig, tot 16 cm lang en maximaal 1,5 cm breed. Ze zijn meestal onduidelijk gevlekt of ongevlekt. Ze staan stijf rechtop rondom de stengel.

BloemenBewerken

De bloemen zijn bleekroze gekleurd en vrij groot. De lip is breed, nauwelijks gedeeld, met een smalle middenlob die niet voorbij de zijlobben uitsteekt. Het honingmerk (de tekening op de lip) bestaat uit donkerder roze tot lila stipjes en lijntjes. De spoor is zeer dun (maximaal 1,5 mm) en veel korter dan het vruchtbeginsel.

HabitatBewerken

De tengere heideorchis komt voor op voedselarme, zeer zure, vochtige tot natte bodems rijk aan veenmos in de volle zon. Het is een typische soort van hoogveen, vennen en turfgaten, vaak samen met dophei, veenmos, veenbes, pijpestrootje, beenbreek, ronde zonnedauw en veenpluis.

Verspreiding en voorkomenBewerken

De tengere heideorchis is een Europese soort die vermoedelijk voorkomt in geheel Europa (inclusief IJsland en de Faeröer), met uitzondering van de BeNeLux).

Het voorkomen van deze ondersoort is echter onduidelijk, onder meer wegens de verwarring met de typische ondersoort van de gevlekte orchis (D. maculata subsp. maculata) en de heideorchis (D. maculata subsp. ericetorum). De verspreiding in Frankrijk is nauwelijks bekend.

Taxonomie, verwante en gelijkende soortenBewerken

De tengere heideorchis behoort tot het geslacht van de handekenskruiden (Dactylorhiza), waarvan een tiental sterk gelijkende soorten in België en Nederland voorkomt.

Afhankelijk van de auteur wordt ze als een aparte soort binnen dat geslacht (D. elodes), of als een ondersoort van de gevlekte orchis (Dactylorhiza maculata) opgevat, in dat laatste geval naast onder meer de nominaat (D. maculata subsp. maculata) en de heideorchis (D. maculata subsp. ericetorum).

Ze kan van de gevlekte orchis worden onderscheiden door haar habitat, en door de stand van de bladeren onderaan de stengel. Onderscheidende kenmerken met de heideorchis zijn het aantal en de vorm van de bladeren, de vorm van en de tekening op de lip.

Bedreiging en beschermingBewerken

De tengere heideorchis wordt net als de meeste andere Dactylorhiza bedreigd door het verdwijnen van zijn voorkeurshabitat door drooglegging, ingebruikname door de landbouw of bosbouw, en vermesting van vochtige biotopen.

In België staat de gevlekte orchis op de Vlaamse Rode Lijst van planten en op de Lijst van wettelijk beschermde planten in België, in Nederland op de Nederlandse Rode Lijst van planten.