Titiaan

Italiaans kunstschilder

Titiaan (Pieve di Cadore, 1488 of 1490Venetië, 27 augustus 1576), eigenlijk Tiziano Vecelli of Vecellio, was een van de belangrijkste kunstschilders van de hoogrenaissance.

Titiaan
Zelfportret van Titiaan (1566)
Persoonsgegevens
Volledige naam Tiziano Vecelli of Tiziano Vecellio
Geboren Pieve di Cadore, 1488/1490
Overleden Venetië, 27 augustus 1576
Geboorteland Flag of Most Serene Republic of Venice.svg Republiek Venetië
Beroep(en) Kunstschilder
Oriënterende gegevens
Periode Renaissance
Stijl(en) Hoogrenaissance
Bekende werken Venus van Urbino
Maria Hemelvaart
RKD-profiel
Portaal  Portaalicoon   Kunst & Cultuur

Titiaan werd geridderd door de Habsburgse keizer Karel V van het Heilige Roomse Rijk en tot hofschilder benoemd. Diens zoon Philips II van Spanje nam hem na zijn opvolging ook in dienst. Titiaan verbleef tijdelijk aan verschillende Europese hoven, maar had zijn thuisbasis en atelier in Venetië. Door zijn ongekende carrière en de hoge prijzen, die hij gewoon was voor zijn werken te krijgen, strookten de vrijheid die hij zich als individu, ook als schilder, kon veroorloven, niet met de traditionele waarden, die in de conservatieve, lokaal georiënteerde republiek Venetië werden gehandhaafd. Met name zijn rond 1550 aangenomen nieuwe losse stijl bleek moeilijk te worden aanvaard en geïmiteerd. Al wilde Titiaan zijn publiek graag doen geloven dat hij de belichaming was van de traditionele, Venetiaanse schilderkunst, die beroemd was om zijn koloriet, in werkelijkheid was hij niet de leider van een groep kunstschilders met dezelfde stijl. Sterker nog, zijn individuele zelfexpressie en dominante status gedurende tientallen jaren, leidde mede tot het einde van de Venetiaanse renaissance. Korte tijd na hem overleden immers ook Veronese en Jacopo Tintoretto. De eerste zag hem als geestelijk vader, maar trachtte toch terug te keren tot een breder aanvaarde manier van uitbeelden en de laatste werd door Titiaan afgewezen en begon zelf een succesvol atelier, waarin hij zijn leerlingen wél leerde tekenen.

De tekening, disegno, werd in het midden van de 16e eeuw tegenover het colorito (koloriet) gesteld, Florence tegenover Venetië, beeldhouwen tegenover schilderen en Michelangelo Buonarotti tegenover Titiaan. Zo werd het onderscheid tussen Venetië en Toscane simplistisch weergegeven. In werkelijkheid maakte ook de Venetiaanse traditie op een sterke tekening aanspraak.

Titiaan schilderde als hofschilder van de keizer, dé beschermer van de Rooms katholieke kerk, religieuze werken voor de Contra-Reformatie, die opkwam als reactie op de Reformatie van Maarten Luther en Calvijn. Maar even goed schilderde hij portretten en mythologische onderwerpen naar het werk van klassieke schrijvers, als Ovidius en Suetonius.

Leven en carrièreBewerken

Jeugd en opleidingBewerken

Titiaan werd geboren in Pieve di Cadore, een dorpje in de Dolomieten zo'n 190 km ten noorden van Venetië. Hij had een oudere broer, Francesco Vecellio, die ook heeft geschilderd. Vermoedelijk was Titiaan eerst leerling van Gentile Bellini en later van diens jongere broer Giovanni. De broers waren de zonen van Jacopo Bellini. Jacopo gaf zijn kennis van perspectief door aan zijn zonen. Jacopo verbleef in 1441 aan het hof van Ferrara, toen Leon Battista Alberti daar ook aanwezig was. Alberti had in 1435 De pictura over perspectief geschreven. Gentile Bellini bracht rond 1480 tijd door aan het hof van Constantinopel en zou door sultan Mehmed II tot het ridderschap zijn verheven. Later zou Titiaan tientallen jaren onder internationaal patronage staan van Europese hoven. De Duitse kunstenaar Albrecht Dürer, die veel belangstelling had voor de nieuwe 'wetenschap' in de kunst, bezocht in 1506 Venetië en roemde Giovanni als de beste kunstenaar van de stad. Giovanni stelde zijn eigen vrijheid als kunstenaar zeer op prijs en weigerde concessies te doen, toen Isabella d'Este, markiezin van het Gonzaga hof, hem om een bijdrage vroeg voor haar studiolo in het Hertogelijk Paleis in Mantua. Toen hij toch, later in zijn carrière, toch een schilderij leverde aan een 'buitenlands' hof, aan Isabella's broer Alfonso d'Este, hertog van Ferrara, was zijn opdrachtgever er niet helemaal tevreden mee. Later, na Giovanni's overlijden, zou Alfonso Het feest van de goden (1514-1529) gedeeltelijk door Titiaan laten overschilderen.

De Venetiaanse, artistieke cultuur was vooral lokaal, protectionistisch en intens patriottisch. De kunstenaar kende er zijn plaats in en stond geheel in dienst van La Serenissima, de republikeinse staat. La Serenissima werd gezien als door god gegeven en een perfect geordende politieke eenheid. Gentile Bellini's verblijf aan Mehmeds hof was door de republiek betaald en toen hij terugkwam pakte hij zijn werk weer op voor de belangrijke Venetiaanse publieke instituten. Het was in Florence, dat de eerste kunstacademies werden gevormd, waar de drie zusters van het disegno (schilderkunst, beeldhouwkunst en architectuur) voor het eerst samen aan studenten werden aangeboden. In Venetië werd de kunst van generatie op generatie door familiebedrijven binnen gilden doorgegeven. Tot 1531 zou Titiaan binnen het gilde betrokken zijn, maar daarna met een grandioze carrière zich daar uit bevrijden. Zijn breken met de gangbare, traditionele Venetiaanse waarden zou uiteindelijk bijdragen aan het einde van de Renaissance en de komst van Classicisme en Barok. Het is dan ook onterecht dat Titiaan, mede door zelfpromotie, eeuwenlang als de 'belichaming van de traditionele waarden van de Venetiaanse schilderkunst' is doorgegaan. Alsof Titiaans losse, ruwe, uitermate geïndividualiseerde late werk het einddoel van de Renaissance was geweest.

 
Slapende Venus, Giorgione en Titiaan, ca. 1510-1512

Titiaan werd in zijn begintijd sterk beïnvloed door Giorgione (circa 1477-1510), hoewel deze niet formeel zijn leermeester was. Giorgione werkte ook in het atelier van Giovanni Bellini, maar zette zich af tegen starre regels in diens kunst. Giorgione schilderde nieuwe portretten. De portretten dienden soms als allegorie, zo kan zijn Laura (1506) als muze of als symbool van poëzie worden opgevat. Giorgione schilderde geïdealiseerde landschappen en Titiaan maakte zich Giorgione's vernieuwingen eigen. Maar Titiaan maakte zijn eigen figuren monumentaler. Beiden weken af van Bellini, die zijn figuren in een zelfstandige omgeving neerzette, bepaald door lineair perspectief. Bij Titiaan paste de omgeving zich aan aan de geportretteerden. Titiaan ontwikkelde zo vanaf het begin een eigen manier van verhalen vertellen. Er is controverse over welke werken precies aan Giorgione toegeschreven moeten worden, wat onder meer komt doordat, toen hij in 1510 aan de pest overleed, sommige van zijn werken werden afgemaakt door anderen, onder wie Titiaan. Daarom is het onduidelijk of Giorgione of Titiaan als de grote vernieuwer van de vroege 16e eeuw moet worden beschouwd. Titiaan voegde zo een draperie en rode kussens toe aan Giorgione's Slapende Venus (ca. 1510-1512). Daarmee veranderde hij de originele stemming van het schilderij van delicate, harmonieuze tonen, wat niet duidt op veel respect voor de overleden schilder. Zo'n vijfentwintig jaar later maakte Titiaan er een nieuwe versie van, de Venus van Urbino (ca. 1536-1538), waarschijnlijk voor Guidobaldo della Rovere, de zoon van de hertog van Urbino.

 
Portret van een man, ca. 1510

Rond 1508 brachten Giorgione en Titiaan vermoedelijk fresco's aan op de gevel van het Fondaco dei Tedeschi in Venetië, waarbij de destijds bekendere Giorgione de prominente kanaalzijde voor zijn rekening nam. De fresco's zijn grotendeels verloren gegaan als gevolg van het zeeklimaat van de stad.

PaduaBewerken

In 1511 produceerde Titiaan fresco's in de Scuola del Santo in Padua. Het betreft het Wonder van de sprekende baby en Het wonder van de jaloerse echtgenoot. Uit het laatste fresco blijkt al dat Titiaan het werk van Michelangelo op de voet volgde, want de gewelddadige moordscène is geïnspireerd op diens De val van de mensheid (ca. 1510) in de Sixtijnse Kapel. In Padua maakte Titiaan kennis met de fresco's van Giotto di Bondone.

Binnen twee jaar na het voltooien van de fresco's bood Titiaan aan voor 300 dukaten een grote veldslag te schilderen voor het Dogepaleis. In het begin werd hem de opdracht toegewezen en een promotie tot sansaria in het vooruitzicht gesteld. Sansaria bood hem een jaarlijks stipendium van 120 dukaten en een status als 'quasi-officiële schilder van de Venetiaanse staat' en dus leiderschap over de lokale traditie. De Venetiaanse senaat kwam in 1516 op haar beslissing terug, waarschijnlijk op aandringen van de sansaria Giovanni Bellini, die in Titiaan niet de beoogde zelfbeteugelende publieke dienaar van Venetië zag. Titiaan zou inderdaad officiële staatsopdrachten met vertraging uitvoeren, als hij lucratievere opdrachten van buitenlandse hoven kreeg. Zo liep ook de Slag bij Spoleto enorme vertraging op.

Circa 1513 schilderde Titiaan zijn beroemde Portret van een man, mogelijk Gerolamo Barbarigo. De elite van van de stad was tot op de leeftijd van 25 jaar vrij, want pas op die leeftijd begonnen de jongemannen aan hun publieke taken voor de staat. Titiaan wist een aantal van hen op een totaal nieuwe wijze te portretteren.

FerraraBewerken

 
Bacchus en Ariadne, ca. 1520–1523

Vanaf ongeveer 1515 maakte hij werk in opdracht van de familie d'Este uit Ferrara. Alfonso d'Este (1476-1534), de hertog van Ferrara, was de patroon van Ludovico Ariosto (1474-1533), de schrijver van Orlando Furioso (razende Roeland, 1516). Alfonso verzamelde werk van de leidende schilders en beeldhouwers van Venetië, Rome en Florence in zijn Camerino d'Alabastro in het hertogelijk paleis. Hij koos in eerste instantie voor Giovanni Bellini. Maar hij liet diens Feest voor de goden door anderen gedeeltelijk overschilderen, omdat het niet helemaal naar zijn smaak was. Tussen 1518 en 1519 schilderde Titiaan De verering van Venus, toen Fra Bartolommeo in 1517 was overleden en de opdracht niet kon verwezenlijken. Titiaan maakte wel gebruik van diens ontwerpschetsen. Later zou Peter Paul Rubens dit doek van Titiaan kopiëren. Titiaan deed wel meer ristauro werk. Zo voltooide hij in ca. 1528-28 na diens overlijden Palma Vecchio's De heilige familie met Sint Catherina en Johannes de Doper. Tussen 1519 en 1521 schilderde Titiaan voor Alfonso De Andriërs en tussen 1520 en 1523 Bacchus en Ariadne. De werken staan bekend als 'bacchanalen', want hebben wijndrinken, erotiek en wilde Bacchische riten als thema. De hertog, die in 1501 met de beruchte Lucrezia Borgia (1480-1519) was getrouwd, was befaamd om zijn wijn en erg tevreden met deze werken. Ze waren een groot succes aan zijn hof. De uitgebeelde luipaarden maakten deel uit van Alfonso's beroemde menagerie.

SansariaBewerken

Na Giorgiones dood en het vertrek naar Rome van Sebastiano del Piombo in 1511 was de hoogbejaarde Giovanni Bellini Titiaans voornaamste concurrent. Rond 1515-1516 schilderde Titiaan Flora, deels gebaseerd op de antieke Venus Genetrix, een Romeinse kopie naar een Grieks origineel uit de 5e eeuw v. Chr.

Toen Giovanni Bellini in 1516 overleed, werd Titiaan in 1523 in zijn plaats de officiële schilder van de Republiek Venetië, een functie die hij al eerder had geprobeerd over te nemen. Waarschijnlijk werd hij sansaria na de ristauro van Giovanni Bellini's verloren gegane werk Onderwerping van Frederik Barbarossa in het Dogepaleis. In 1516 begon hij aan een van zijn beroemdste werken, de gigantische Tenhemelopneming van Maria in de Basilica di Santa Maria Gloriosa dei Frari in Venetië (690 bij 360 cm, 1516-1518). Het ontwerp van het schilderij was op Rafaël geïnspireerd. Het grootste deel van het werk dat Titiaan maakte voor de Venetiaanse overheid, is echter verloren gegaan tijdens de brand in het Dogepaleis in 1577.

Tussen 1519 en 1526 schilderde Titiaan de Pesaro Madonna, voor Jacopo Pesaro, admiraal en bisschop van Paphos. Pesaro was bevelhebber van de pauselijke vloot bij de overwinning op de Turken bij Santa Maura (Lefkada, Griekenland) in 1502. Tussen 1499 en 1503 woedde er een Ottomaans-Venetiaanse Oorlog. Op het schilderij voor de Santa Maria Gloriosa dei Frari prijkt de pauselijke banier en zijn ook twee gevangengenomen Turken afgebeeld. Door Titiaans opdracht van Pesaro liep zijn Slag bij Spoleto voor de Venetiaanse staat vertraging op. Titiaan had al eerder rond 1513 een 'votief portret' voor Pesaro gemaakt, waarop de Borgia paus Alexander VI hem bij Sint Petrus aanbeveelt. Juist in die periode bestond er vijandigheid tussen Venetië en pauselijk Rome, omdat Alexanders wrede zoon Cesare Borgia (1475-1507) gedurende de Italiaanse oorlogen (1494-1559) grondgebied op Venetië had veroverd.

Tussen 1519 en 1522 schilderde Titiaan een Opstanding polyptiek voor Altobello Averoldi, de pauselijke legaat voor Venetië. Averoldi had tot de hofkring behoord van kardinaal Raffaele Riario, een vroege supporter van Michelangelo. De Christusfiguur was gebaseerd op de klassieke Apollo van Belvedère en Sint Sebastiaan op Michelangelo's Rebellerende slaaf (1513-1516). Het doek was bestemd voor de kerk van Santi Nazaro en Celso in Brescia. Een derde altaarstuk uit die periode was het Gozzi Altaarstuk (1520) voor Alvise Gozzi in Ancona, was geïnspireerd op Rafaëls Madonna van Foligno (ca. 1512). Alvise Gozzi was een koopman, die in Dubrovnik was geboren. Blaise, de patroonheilige van Ancona heeft zijn hand op Gozzi's schouder en toont hem de Madonna met Kind.

Voor de dominicaanse broederschap Scuola di San Pietro Martire schilderde Titiaan De dood van Sint Petrus de Martelaar (Petrus van Verona, 1530), een altaarstuk, dat geplaatst werd in de Santi Giovanni e Paolo. Het doek werd in 1867 door brand verwoest. Er is op te zien hoe Sint Petrus de Martelaar 6 april 1252 op weg naar Como vermoord wordt door Carino van Balsamo, in opdracht van Milanese kathaarse ketters en hoe fra Domenico wegvlucht. De opdracht wordt in verband gebracht met de reactie van de dominicanen op de protestantse Reformatie in de jaren 1520.

PortretkunstBewerken

 
Portet van een man met een rode kap, ca. 1510

Naast het schilderen van religieuze werken in een nieuwe stijl, die verder afweek van de traditie van iconen waaraan een genezende werking werd toegeschreven, specialiseerde Titiaan zich steeds meer in portretten. Zijn clientèle bestond steeds meer uit hovelingen van hoven buiten de Venetiaanse Republiek. De Republiek had de traditie doges zó weer te geven, dat in de eerste plaats hun verheven, bijna sacrale positie naar voren kwam en hun gevoel voor plicht tegenover de gemeenschap. In tijden van oorlog kwam het aan op patriottisme. De persoonlijke karakterisering en individualisering van Titiaan stonden daarmee in contrast. Titiaan begon met 'feminiserende' en 'sensuele' portretten van dromerige jongemannen, uitgedost in rijke kleding, bontmantels en handschoenen, maar later kwamen daar 'masculiene' bevelhebbers in wapenrusting voor in de plaats. Baldassare Castiglione had met zijn handboek Il libro del cortegiano (het boek van de hoveling, 1528) invloed op hoe een hoveling zich aan het hof diende te gedragen en kleden. Daardoor kwam er minder ruimte voor 'gepofte mouwen', maar werd onopvallende donkere kleding aangeraden. Ook het begrip sprezzatura (schijnbaar gemak in handeling en houding) kwam uit dit boek en had navolging in de portretkunst. Naar Raphaëls voorbeeld, portret van Baldassar Castiglione (ca. 1515), schilderde Titiaan van hem (geheel in het zwart) een portret tegen een bruine achtergrond (ca. 1530-1555).

Karel VBewerken

 
Portret van Francesco Maria Della Rovere, ca. 1536-1538

In 1532 kwam hij in contact met keizer Karel V. Titiaan schilderde zijn portret met een getrokken zwaard. Er is alleen een kopie van Rubens (ca. 1600) van bewaard. Het schilderij was het startpunt voor een hele reeks van portretten, met vaak een 'armoire' met rood fluweel bedekt op de achtergrond, waar de helm op staat. Zo zijn er de Alfonso d'Avalos del Vasto, markies van Pescara (1533), Francesco Maria I della Rovere, hertog van Urbino (1536-38) en later Prins Philip in wapenrusting (ca. 1550). Karel V verhief Titiaan op 10 mei 1533 in de adelstand en benoemde hem tot hofschilder. Het ridderschap werd hem niet verleend voor zijn kopie (1533) van zijn portret met een hond van de hand van Jakob Seisenegger (ca. 1532), zoals wel eens wordt gedacht, maar voor een ander verloren portret, waar Karel V 500 scudi voor zou hebben betaald. Dit was twintig maal zoveel als wat voor een officieel portret van de doges in Venetië werd betaald. Titiaan werd verhoogd tot Ridder van de Gouden Spoor en Graaf van het Lateraans Paleis. Zo werd er een exclusieve en blijvende relatie geschapen tussen patroon en schilder, volgens de woorden op het patent, naar het voorbeeld van Alexander de Grote en Apelles, de grote, Griekse schilder van de 4e eeuw v. Chr. Titiaan kreeg een dubbele ketting, die hij voortaan op veel portretten zou dragen als bewijs van zijn ridderschap.

UrbinoBewerken

 
Isabella d'Este op jonge leeftijd, ca. 1534–1536

Tussen 1534 en 1538 schilderde Titiaan de Presentatie van de maagd voor de Scuola Grande della Caritá. In de jaren 1530 vervaardigde hij voor het Dogepaleis de Slag bij Spoleto, die verloren ging en slechts bekend is van een ets van Giulio Fontana en werkte hij ook voor het hof in Urbino, waar hij onder meer La Bella (circa 1536) en het naakt Venus van Urbino (circa 1538) maakte. In 1534 had hij de opdracht om twee portretten van Isabella d'Este te schilderen, waarvan er een gebaseerd was op een jeugdig portret door Francesco Francia. Titiaan wist haar zo te schilderen, dat ze hem in een brief mededeelde dat hij haar mooier had geschilderd dan ze ooit in werkelijkheid was geweest.

Serie Romeinse keizersBewerken

In de late jaren 1530 schilderde hij een serie van elf 'historische portretten' van Romeinse keizers voor de 'Gabinetto dei Cesari' in het Hertogelijk Paleis van Mantua. Ze gingen verloren tijdens de brand in het Alcázar in Sevilla in 1734. Ze zijn nog bekend door de gravures van Aegidius Sadeler uit de jaren 1590. De portretten zijn gebaseerd op de karakterbeschrijvingen in Suetonius' de vita Caesarum, maar met name zijn verbeelding van Augustus, Caligula en Otho lijken variaties op Michelangelo's Giuliano de' Medici. Michelangelo offerde gelijkenis op voor het scheppen van een ideaalbeeld. Michelangelo's voorbeeld bracht hem er toe op een nieuwe manier over portretteren te denken en onderscheid te maken tussen een ideaalbeeld en naturalistische nabootsing in kunst. Titiaan stond er om bekend dat hij mensen op hun schilderijen kon verjongen en verbeteren. Zo wist hij te verbloemen dat de onderkaak van Karel V uitstak.

DriemanschapBewerken

In 1543 schilderde Titiaan Ecce Homo voor het paleis van de Venetiaanse koopman Giovanni d'Anna aan het Canal Grande. Pietro Aretino stond model voor Pontius Pilatus. Hij schilderde verschillende, heroïserende portretten van zijn vriend, die een beroemd en berucht schrijver van Venetië was. Ze hadden elkaar in 1526 leren kennen. Samen met de beeldhouwer en architect Jacopo Sansovino vormden ze in het midden van de 16e eeuw op het gebied van literatuur en kunst in Venetië een dominant 'driemanschap'. Ze waren alle drie geen echte Venetianen, maar individualisten, die hun vrijheden uitbuiten. Titiaan werkte voor verschillende hoven, maar bleef er net als van de opgelegde Venetiaanse normen onafhankelijk. Dit vrijelijk bewegen tussen verschillende heersers en hun hoven kwam mede door de koopmansgeest en op handel georiënteerde mentaliteit van Venetië. Zijn onafhankelijkheid als 'ultieme buitenstaander' droeg bij aan zijn bijzondere prestaties als portrettist.

RomeBewerken

In 1545-46 bezocht Titiaan Rome, wat hem inspireerde tot mythologisch werk als Danaë. Hij werkte er voor het Huis Farnese. Ook maakte hij in Rome een portret van paus Paulus III en leden van diens familie.

Giorgio Vasari en Michelangelo zochten Titiaan op in zijn tijdelijke atelier in het Belvedere in Rome, terwijl hij werkte aan zijn Danaë. Michelangelo zou hebben gezegd: 'Als deze man [Titiaan] op de een of andere manier door kunst of ontwerp geholpen zou zijn als door natuur, zou niemand zijn werk kunnen verbeteren.' Titiaan zou hier in 1562 op antwoorden met zijn impresa: een beer die haar jong likt met het motto 'Natura potentior ars' (kunst is machtiger dan natuur). De beer staat symbool voor de schilder Titiaan, die de vormloze natuur (het jong) schept (door haar te likken). Er bestond tussen Michelangelo en Titiaan rivaliteit op basis van esthetische idealen.

Titiaan schilderde de Venetiaanse doge Andrea Gritti (ca. 1546-50) vijf jaar na diens dood, met een dynamische contrapposto tussen hoofd en lichaam naar het voorbeeld van Michelangelo's beeld van Mozes. Het was waarschijnlijk een onofficiële opdracht. Gritti was de machtige leider van een pro-Romanistische factie (papalisti, op de hand van de paus in Rome) en tijdens zijn regering werd het religieuze en politieke centrum rond het San Marcoplein herbouwd door Sansovino.

AugsburgBewerken

 
Ruiterportret van Karel V,1548

In de periode 1548-1551 bezocht hij het keizerlijk hof in Augsburg, waar hij portretten maakte. Hij schilderde een historiserend ruiterportret van Karel V. Daarmee werd Karel V gelijkgesteld aan de Romeinse keizers, want het refereerde aan het ruiterstandbeeld van Marcus Aurelius. Het portret verbeeldde ook de 'ideale christelijke ridder'. Dat waren twee kanten van de identiteit van de Heilig Roomse keizer. Zijn grootvader keizer Maximiliaan I was ook al als ridder afgebeeld door Hans Burgkmair in 1508. En Albrecht Dürer had de gravure Ridder, Dood en de Duivel in 1513 gemaakt, beïnvloed door Desiderius Erasmus' boek Enchiridion militis Christiani (1503). Karel V voerde op Titiaans schilderij zijn troepen aan in de Slag bij Mühlberg tegen het 'ketters', protestants, Schmalkaldisch Verbond op 24 april 1547. Titiaan schilderde in 1548 ook de in 1539 overleden echtgenote van Karel V, keizerin Isabella van Portugal, zonder haar ooit te hebben gezien. Lucas Cranach de Oude zou er een portret van Titiaan geschilderd hebben, maar dit is verloren gegaan.

In de jaren 1548-1549 schilderde Titiaan De vervloekte mannen voor koningin Maria van Hongarije.

Midden jaren 1550 schilderde Titiaan het portret van de doge Francesco Venier. Door hem als een kwetsbare oude man te schilderen wist Titiaan ook op deze manier het traditionele 'krachtige' beeld van het Venetiaanse dogeschap te ondermijnen.

Philips IIBewerken

 
Portret van Filips II in wapenrusting, 1550-1551

Toen Karel V in 1555 troonsafstand deed, ging Titiaan werken voor Filips II van Spanje, voor wie hij vooral mythologisch, erotisch getint werk maakte als Danaë en Diana en Callisto.

In 1559 schilderde hij voor Philips II een Graflegging, naar zijn eigen voorbeeld van ca. 1520. De nadruk op Chrisrus en Maria in zijn late, religieuze werken, hangt samen met de invloed van de doctrine van de Contra-Reformatie, waarbij Philips II optrad als de grote beschermer van de katholieke kerk. Met het intensiveren van de 'katholieke vroomheid', werden Titiaans religieuze werken in het algemeen opgevat als 'kampioenen van het traditionele geloof'.

Titiaan was het gewoon terug te grijpen op eerder uitgebeelde thema's, zo ook van Christus die het kruis draagt en afbeeldingen van Maria, maar ook van Danaë werd een nieuwe versie gemaakt. Voor zijn patroon en Philips hoofdminister Antonio Pérez maakte Titiaan met zijn atelier ca. 1562-1572 nog een versie van de graflegging.

Naast religieuze werken stuurde Titiaan zogeheten poesie naar de Habsburgse Philips II. De 'gedichten' bestonden uit een serie van zes mythologieën naar Ovidius' Metamorfosen. Voor het hof bestond er geen tegenstelling tussen de meer orthodoxe religieuze schilderijen en de complexe en erotische mythologieën. Al sinds het begin van de 16e eeuw werden Venetiaanse schilderijen met mythologie als onderwerp als poesie beschreven en Titiaan zag hen in dat verband, zoals uit zijn brief uit september 1554 aan Philips blijkt. Het idee van gelijkwaardigheid tussen dicht- en schilderkunst was gebaseerd op Horatius' ut pictura poesis. Het erotische, vrouwelijke naakt speelt de hoofdrol in Titiaans poesie, mannelijke figuren als Adonis, Perseus en Actaeon waren gekleed.

 
Ontvoering van Europa, 1559–1562

Het betreft de schilderijen: Danaë (ca. 1551-1553), Venus en Adonis (1553-1554), Perseus en Andromeda (1554-1556), Diana en Actaeon (1556-1569), Diana en Callisto (1556-1559) en de Ontvoering van Europa (1559-1562).

Na de serie werkte Titiaan verder aan De dood van Actaeon (ca. 1559-1576) en Het villen van Marsyas (ca. 1570-1576), die nog in zijn atelier stonden, toen hij in 1576 overleed. Ze gaan over 'wraak, foltering en fysiek ondraaglijk lijden'. De sater Marsyas had het gewaagd zich te meten in de muziek met de zonnegod Apollo en delfde het onderspit. De jager Actaeon had de maan- en jachtgodin Diana naakt gezien en veranderde als straf in een hert en werd zo prooidier van zijn eigen honden en in stukken gereten.

Late stijlBewerken

 
Het villen van Marsyas, ca. 1570-1576

Titiaans late, losse stijl vanaf rond 1550, met veel technische variatie, waarbij zijn penseelstreken duidelijk zichtbaar zijn en hij zelfs met zijn vingers schilderde, is vergeleken met Michelangelo's late stijl, waarin hij vormen afbrak, waardoor beelden overkomen als 'gemarteld non finito '. Ook Titiaans werk toont 'gebroken lichamen en een tragische toon'. Waar bij Michelangelo's late werk werd toegeschreven aan de overheersende kracht van zijn heilige onderwerp, is de vrijheid van Titiaans techniek uitgelegd als 'verheven creatieve autoriteit over zijn werk'.

Toen zijn vriend Pietro Aretino zijn eigen portret ten geschenke gaf aan hertog Cosimo I de' Medici liet hij in een begeleidende brief van oktober 1545 weten, dat Titiaans aanpak te maken had met het besparen van tijd en zo extra verdienen van geld.

Waarschijnlijk wilde Titiaan zich met zijn onnavolgbare, 'ruwe' stijl onderscheiden van alle andere kunstenaars. Het is uitgelegd door romantici en modernen, die het zagen als een voorbode van de toekomst met moderne smaken en idealen. Of zijn penseelstreek zou een transcendente, spirituele waarde verkondigen, dan wel Titiaans complexe persoonlijkheid en turbulente, emotionele leven uitdrukken.

Zijn manier van werken vanaf rond 1550 destabiliseerde of ondermijnde de bestaande schilder traditie en zijn late carrière ging gepaard met de ondergang van de Venetiaanse renaissance schilderkunst. De artistieke waarden van zijn werk konden moeilijk worden opgenomen in de bestaande, culturele traditie van Venetië. Zijn individualisme strookte niet met de 'collectieve cultuur' van de stad. Titiaan zag zichzelf als de personificatie van schilderen, wat blijkt uit het 'autobiografische' boek Dialogo della pittura (1557) van zijn literaire vriend Lodovico Dolce en maakte zo een einde aan de Venetiaanse traditie.

Dolce's boek was geschreven als antwoord op Vasari's Levens van de kunstenaars (Florence, 1550), waarin Titiaan was weggelaten. In Dolce's boek werden Michelangelo, Frorence en disegno (tekening, ontwerp) simplistisch tegenover Titiaan, Venetië en colore (koloriet) geplaatst. Alsof Venetië geen traditie had van disegno. De Bellini familie was beroemd om zijn disegno en perspectief in het bijzonder. Daarom moet Dolce's boek eerder gezien worden als verdere promotie van Titiaans publieke imago als belichaming van de traditionele waarden van de Venetiaanse schilderkunst. Titiaan werd in Venetië niet de leider van een coherente Venetiaanse kunst traditie, gebaseerd op kleur. De gemeenschap van kunstschilders in de stad was eerder versplinterd, dan hecht verbonden rond hun 'leider'. Uit het boek blijkt de moeilijke relatie die Titiaan had met andere kunstenaars in de stad. Titiaan speelde een grote rol in de totstandkoming van Dolce's boek over hem. Titiaan was met name in zijn late jaren vooral geïnteresseerd in zijn eigen status als ongeëvenaard kunstenaar wiens roem zich over geheel Europa uitspreidde.

OverlijdenBewerken

 
De Pietà van Titiaan met links Maria Magdalena en rechts Sint Hiëronymus

Titiaan ligt begraven in een grafmonument in de Basilica di Santa Maria Gloriosa dei Frari in Venetië. Titiaan had graag boven zijn tombe zijn schilderij Piéta (ca. 1570-1576) gezien, maar de franciscaner fraters hadden zijn schilderij geweigerd. Wel hingen er in de kerk zijn Pesaro Madonna (1519) en Hemelvaart van de maagd (1516).

Ook Titiaans levenslange rivaal Michelangelo had voor zijn graf een piéta gemaakt, die er uiteindelijk niet kwam te staan. En net als Michelangelo in zijn beeldhouwwerk Nicodemus zijn eigen gezicht gaf, is er op gezinspeeld dat Sint Hiëronymus een vermomd zelfportret is van Titiaan. Tussen 1570 en 1575 had Titiaan al eerder een Sint Hiëronymus geschilderd, die met een stuk rots in zijn hand en geknield in de woestenij voor een kruisbeeld, voor zijn zonden boete doet.

Het was al een uitzondering dat hij in de kerk begraven werd, want normaal werden er alleen patriciërs, edelen van geboorte, begraven, die de staat Venetië beheersten. Op 27 augustus 1576 betaalden de Venetiaanse autoriteiten voor de uitvaart niet meer dan voor een plaatselijke priester diezelfde maand. Er werd in de conservatieve en anti-individualistische, republikeinse stad weinig werk van gemaakt om Titiaans overlijden te gedenken en dat kwam niet alleen door het woeden van een pestepidemie datzelfde jaar.

Titiaans Piéta kwam in het bezit van de schilder Palma Giovane en na diens dood in 1628 werd het opgehangen in de kerk van Sant'Angelo, die nu niet meer bestaat. Palma richtte in 1621 met de beeldhouwer Jacopo Albarelli in de dominicaanse kerk van Santi Giovanni e Paolo een monument op, voor Titiaan en zichzelf als diens artistieke zoon en erfgenaam. Het is veelzeggend dat pas in de periode 1838-1852, op de plaats waar Titiaans Piéta oorspronkelijk door hem was bedoeld, door de gebroeders Luigi en Pietro Zandomeneghi een monument in de Basilica di Santa Maria Gloriosa dei Frari werd opgericht, toen de duizend jaar oude Republiek plaats had gemaakt voor het koninkrijk Lombardije-Venetië binnen het keizerrijk Oostenrijk.

AtelierBewerken

 
Allegorie op Prudentia (beleid, wijsheid), met links Titiaan, in het midden zijn zoon Oratio en rechts vermoedelijk zijn neef Marco als de drie generaties van het Vecellio familiebedrijf, ca. 1570

Titiaan had zijn atelier in de Biri Grande in het noorden van Venetië. Giorgio Vasari zocht hem daar op in 1566 om informatie te verzamelen voor zijn beschrijving van Titiaans kunst (1568). In zijn Vitae (levens, 1550) over Italiaanse kunstenaars had hij Titiaan niet genoemd.

Onder zijn vele assistenten waren zijn zoon Orazio en Palma Giovane. De laatste beschreef Titiaan als een perfectionist, die vaak een schilderij maandenlang niet aanraakte, waarna hij het opnieuw zeer kritisch bekeek en dingen die hem niet aanstonden zorgvuldig verbeterde.

Titiaan zag zijn zoon Oratio als opvolger van zijn atelier en probeerde hem ook aan te bevelen aan het Spaanse hof. Graag zag hij dat Oratio in zijn voetsporen zou treden als hofschilder, maar dat ging niet door, aangezien zijn zoon daar het talent niet voor had. Het atelier hield op te bestaan met Titiaans dood, aangezien zijn zoon Oratie enige maanden na zijn vader aan de pest overleed. Ook neef Marco kon het niveau van het atelier niet voortzetten. Titiaan had weinig aandacht besteed aan een goede opleiding van zijn leerlingen en gaf aan hen niet de basis van het disegno (tekening en ontwerp) door, waardoor leerlingen in cliché's bleven steken. Hij zou geen leerlingen met talent hebben kunnen verdragen. Paris Bordone en Jacopo Tintoretto verlieten na een korte leertijd onder ongelukkige omstandigheden het atelier. De leden van Titiaans 'inner circle', zoals Aretino en Dolce, publiceerden kritiek op opkomende meesters. Titiaan concurreerde met andere schilders, met name met Pordenone, die rond 1530 in Venetië aankwam.

Na Titiaans overlijden brak er ruzie uit tussen de 'tot schande gebrachte' zoon Pomponio en diens weduwnaar geworden schoonzoon Cornelio Sarcinelli. Dieven plunderden Titiaans huis en atelier. In de jaren erna pleegde de schilder en zoon van Titiaans oude vriend Jacopo Bassano zelfmoord vanaf een venster op een bovenverdieping van het huis.

Zowel Veronese als El Greco zagen in Titiaan een geestelijke vader. Veronese schilderde daarom zichzelf, samen met Titiaan musicerend op het grote doek De bruiloft te Kana (1562-63). Veronese met de viola da gamba en Titiaan in het rood met de cello. Veronese onderdrukte zorgvuldig de donkere, gewelddadige aspecten van door Titiaan aangeboorde thema's als Venus en Adonis, Diana en Actaeon en de ontvoering ('verkrachting') van Europa. Hij nam niet het fysieke en mentale lijden over, waarmee Titiaan de uitbeelding van het drama had opgevoerd. Veronese koos voor een meer statische, luchthartig erotische en decoratieve weergave en demonstreerde zo een nostalgische terugkeer naar een oudere manier van schilderen.

Ook Tintoretto, die volgens vroege bronnen al na tien dagen uit het atelier van de 'vader van kunst' zou zijn gezet, begon zijn eigen succesvolle atelier, waar hij een goede leraar was en zijn leerlingen de tekening en het ontwerp als basis voor het schilderen leerde. Hij werkte snel en voor iedereen en vroeg relatief lage prijzen. Tintoretto probeerde de verloren traditie van het Venetiaanse renaissance schilderen te doen herleven en al wist alleen zijn atelier tot in de jaren 1670 te overleven, de kunst was toch 'fundamenteel retrospectief' geworden. Veronese stierf in 1588 en Tintoretto in 1594. En niet alleen Venetië verloor een lokale, artistieke identiteit, want de waarden van een 'eclectisch academisch classicisme' verspreidde zich snel door Italië en Europa.

Er was meer kritiek op Titiaan. Zo zou hij gierig zijn geweest, hij kan in zijn late jaren als multimiljonair worden gezien, en op late leeftijd nog jonge vrouwen hebben willen versieren door hen geld aan te bieden. Er bestaan verschillende versies van een oudere Titiaan met zijn courtisane. Al in 1522 schreef Jacopo Tebaldi, de ambassadeur van Ferrara in Venetië, dat Titiaan zichzelf uitputte met zijn vrouwelijke modellen. Aan het einde van de eeuw circuleerden er geruchten dat Titaan Violante als minnares had. Carlo Ridolfi schreef in 1648 dat deze Violante model had gestaan voor verschillende vroege schilderijen van Titiaan met belle donne, waaronder Flora (ca. 1515-1516).

Jacopo Bassano gaf in zijn Zuivering van de tempel (ca. 1580) een gierige geldwisselaar het gezicht van Titiaan.

FamilieBewerken

Titiaan was getrouwd met Cecila, de dochter van een barbier in Cadore, toen ze in 1525 ernstig ziek werd, om hun twee zonen voor de wet legitiem te maken. Hun oudste zoon heette Pomponio, de tweede Oratio. Cecilia werd beter en ze kregen een dochter, die in haar jeugd stierf. In augustus 1530 stierf Cecilia. Titiaan hertrouwde met een vrouw waar weinig informatie over bestaat. Misschien was ze de moeder van Lavinia, die Titiaan in 1555 een bruidsschat mee kon geven van 1.400 dukaten. Titiaans vierde kind, Emilia, had hij mogelijk bij zijn huishoudster.

WerkenBewerken

  Zie ook Lijst van werken van Titiaan

Titiaans oeuvre omvat vooral portretten, mythologische en religieuze werken.

Enkele bekende schilderijen van Titiaan zijn:

Invloed op andere schildersBewerken

Tintoretto was korte tijd een van Titiaans leerlingen.

Titiaans werken oefenden invloed uit op onder meer Nicolas Poussin, Peter Paul Rubens, Antoon van Dyck, Diego Velázquez, Rembrandt van Rijn en Joshua Reynolds.

De Venus van Urbino vormde een belangrijke inspiratiebron voor Édouard Manets hoogst controversiële werk Olympia uit 1863.

GalerijBewerken

LiteratuurBewerken

  • T. Nichols (2013), Titian, and the end of the Venetian Renaissance, Reaktion Books, London, ISBN 9781780231860

Externe linksBewerken

  Commons heeft mediabestanden in de categorie Titiaan.

Alle vermelde websites zijn Engelstalig.