Testament (akte)

akte

Een testament is een hoogstpersoonlijk document waarin iemand schriftelijk vastlegt, of door een notaris laat vastleggen, wat er na zijn/haar dood met zijn/haar nalatenschap moet gebeuren in afwijking van de algemene wettelijke bepalingen. Het testament kan zelf geschreven worden, een onderhandse akte die in bewaring moet worden gegeven bij een notaris, maar meestal wordt de uiterste wil door een notaris vastgelegd in een notariële akte. Het woord testament is ontleend aan Latijn testāmentum, dat uit testāri ‘getuige zijn’ wordt afgeleid.

Deel van het testament van William Shakespeare uit 1616

NederlandBewerken

Zie ook Erfrecht (Nederland).
 
Het kantoor van de notaris, Jan Woutersz. Stap, 1629, Rijksmuseum Amsterdam

In Nederland geldt een algemene wettelijke regeling voor de erfopvolging na overlijden. Hier is vastgelegd wie de erfgenamen zijn als door de erflater niets is geregeld, dat is in de eerste plaats de echtgeno(o)t(e), gevolgd door de officiële kinderen uit een staand huwelijk.[1] De wet bepaalt niet dat goede vrienden of mensen in een 'patchwork-familie' erven. De wet regelt evenmin wat er met de verschillende goederen, tegoeden, schulden of bijvoorbeeld dieren in een nalatenschap moet gebeuren of wat er gebeurt als de erfgenamen minderjarige kinderen zijn. Met een testament kan binnen bepaalde grenzen worden afgeweken van deze algemene regels naar de persoonlijke wil van de testateur. Bepaalde goederen kunnen aan een bepaalde persoon worden vermaakt, in geval van een echtscheiding kan worden uitgesloten dat ex-echtgenoten iets krijgen en kleinkinderen of goede doelen kunnen worden ondersteund met een legaat. Verder kan een testamentair bewind worden ingesteld, bijvoorbeeld ter bescherming van minderjarige erfgenamen en er kan een executeur worden benoemd die na overlijden het regelwerk voor de erfgenamen gaat doen.[2][3] Het maken van een (concept)testament is een eenzijdige rechtshandeling die alleen de testateur hoogstpersoonlijk kan uitvoeren en door niemand anders mag worden waargenomen, ook niet de echtgenoot, kinderen, belastingadviseur, pastoor, vertrouwenspersoon e.d.

Een zelfgeschreven testament moet bij een notaris in bewaring worden gegeven, zie ook uiterste willen.

Uiterste wilBewerken

De Nederlandse wet spreekt niet van 'testament' maar van uiterste wil(sbeschikking) (art. 4:1 Burgerlijk Wetboek). Het woord testament komt in de wet wel voor in testamentaire last, testamentair bewind en testamentenregister. Een uiterste wil is een (meestal notariële) akte, het begrip uiterste wilsbeschikking wordt gebruikt voor de inhoud van die uiterste wil, de wet somt vijf soorten uiterste wilbeschikkingen limitatief op: de erfstelling of onterving, het legaat, de testamentaire last, de executele en de testamentaire bewindvoering.

Ook een geldig in het buitenland gemaakt onderhands testament is een uiterste wil.

CodicilBewerken

Bepaalde roerende zaken kunnen buiten de notaris om worden nagelaten via een handgeschreven, gedateerd en ondertekend codicil. In een codicil kunnen slechts kleren, lijfstoebehoren, lijfsieraden, tot de inboedel behorende zaken en boeken worden gelegateerd. Ook kan in een codicil worden vastgelegd op welke wijze de begrafenis of crematie moet plaatsvinden.
Voor 1 januari 2003 kon ook een Executeur (toen executeur-testamentair) bij codicil worden benoemd. Deze mogelijkheid bestaat sindsdien niet meer: een executeur moet in een testament benoemd worden.

TesteervrijheidBewerken

Iedereen van zestien jaar en ouder die handelingsbekwaam is, heeft de vrijheid naar eigen inzicht en wensen een testament op te stellen. Het is een hoogstpersoonlijk dokument en kan geen wilsbeschikkingen van meerdere personen bevatten.[4][5] De testeervrijheid brengt mee dat een persoon vrij en onafhankelijk zijn wil moet kunnen vormen. Er mag echter geen strijd zijn met bepalingen van dwingend recht of met de goede zeden. De persoon die een testament opstelt of door een notaris laat opstellen, moet op dat moment wilsbekwaam zijn. Er mogen geen overeenkomsten worden gesloten of afspraken worden gemaakt over bepalingen die een in een testament zullen worden opgenomen en iemand mag niet gedwongen of beïnvloed worden bij het opmaken van een testament (art. 4:4 lid 1 BW).[6]Als door een notaris onvoldoende zorgvuldig is vastgesteld dat bij het vormen van de wil geen sprake was van beïnvloeding, kan het testament later door een erfgenaam of legitimaris worden aangetast.[7][8][9][10]Bij het opstellen van een concepttestament via een online-dienst waarna een notaris de erflater op afstand laat ondertekenen en zelf ondertekent, kan daarvan geen sprake zijn.

MakingBewerken

Een making is een erfstelling of een legaat. Op beide kan een testamentaire last rusten.

ErfstellingBewerken

De bepalingen in een testament waarbij aan een of meer natuurlijke personen of rechtspersonenpersonen de nalatenschap of een deel daarvan wordt nagelaten (art. 4:115 BW). Daarbij worden de delen of fracties vermeld die samen 1 zijn, of er wordt vermeld "voor gelijke delen". Er kan bijstaan "met inachtneming van plaatsvervulling, zoals geregeld in het Burgerlijk Wetboek voor erfopvolging bij versterf".

OntervingBewerken

Als aan iemand niet dat wordt vermaakt waarop deze recht zou hebben volgens de wettelijke erfopvolging, met dien verstande dat degeen die erfgenaam zou zijn is uitgesloten, wordt dat onterving genoemd. Er kunnen ook meerdere personen onterfd worden. Eventuele kinderen van de onterfde erven door plaatsvervulling, tenzij die ook zijn onterfd. Als bijvoorbeeld A, B en C volgens de wettelijke regeling elk een derde erven, betekent onterven van A zonder plaatsvervulling dat B en C elk de helft erven. Hetzelfde kan bij erfstelling bepaald worden. Omgekeerd houdt een erfstelling materieel altijd onder meer een minstens gedeeltelijke onterving in. Wanneer een testateur iemand indirect onterft door het benoemen van een ander tot erfgenaam, treedt geen plaatsvervulling op.

Legitieme portieBewerken

De erflater kan een kind expliciet of impliciet onterven. Indien een kind daar geen genoegen mee neemt, kan het een beroep doen op de legitieme portie. Het kind maakt dan aanspraak op de helft van het aandeel in de nalatenschap dat hij zou hebben gekregen wanneer hij volgens de regels van erfrecht bij versterf (art. 4:63 jo. 4:64 lid 1 BW).

LegaatBewerken

Een legaat is een schenking of andere gift die bij overlijden door de erfgenamen aan de legataris wordt uitgekeerd. Dat kan een geldsom zijn, maar ook goederen of een zaak, het legaat kan aan aan natuurlijke personen of aan rechtspersonen worden gegeven, bijvoorbeeld een Goed doel. De legataris krijgt een vorderingsrecht op de nalatenschap. Een legaat hoeft niet aanvaard te worden maar kan wel (gedeeltelijk) worden verworpen.

Testamentaire lastBewerken

Bij testament kan een testamentaire last worden opgelegd, een verplichting voor een of meer erfgenamen, legatarissen of executeur (art. 4:130 lid 1 BW). Een last kan opgelegd worden in het belang van de testateur, erfgenaam of een derde. Het verschil tussen een last en een legaat is dat een legataris een vorderingsrecht heeft en de lastbevoordeelde niet (art. 4:117 lid 1 BW). Als de verplichting niet wordt nagekomen kan het erfdeel of legaat op verzoek van belanghebbenden komen te vervallen.

Testamentair bewindBewerken

Bij testament kan een bewind over een erfdeel of legaat in de nalatenschap worden ingesteld voor het geval een erfgenaam niet in staat is het vermogen verantwoord te beheren, bijvoorbeeld voor erfgenamen jonger dan 23 jaar of een alcohol-verslaafde. Bij deze vorm van bewind wordt niet een persoon onder bewind gesteld maar vermogen. De bewindvoerder kan bij testament worden benoemd of door de Kantonrechter (art.4:157-4:181 BW).

ExecuteurBewerken

Voor de praktische uitvoer en afwikkeling van een nalatenschap kan bij testament een persoon worden aangewezen als executeur die volgens door de testateur gewenste aanwijzingen en bevoegdheden werkt, binnen de door de wet gegeven kaders. Voor de werkwijze dienen de nodige richtlijnen te worden meegegeven. Er kunnen ook meerdere executeurs worden benoemd met deeltaken zoals het regelen van de uitvaart of beheer van het vakantiehuis, een deeltaak-executeur kan vergaande of beperkte bevoegdheden krijgen. Wordt in een testament een executeur benoemd zonder nadere bepalingen, gelden de wettelijke taken en bevoegdheden. De bekende term executeur-testamentair komt in het nieuwe erfrecht niet meer voor.

AfwikkelingsbewindBewerken

Gebruikmakend van een juridische figuur buiten het erfrecht kan bij ingewikkelde erfenissen met veel erfgenamen bij testament een zogenaamd 'afwikkelingsbewind' worden ingesteld voor een nader te bepalen periode. Dat dient er toe een onafhankelijke persoon de nalatenschap in goede orde af te laten wikkelen in het belang van alle betrokkenen. De afwikkelingsbewindvoerder heeft een met de executeur vergelijkbare rol maar kan meer vergaande bevoegdheden krijgen, bijvoorbeeld om zonder medewerking van de erfgenamen over goederen en zaken te beschikken (verkopen) of de nalatenschap te verdelen. In dat geval is goede kennis van het erfrecht een vereiste.

SchuldenBewerken

Naast goederen en vermogen kan een nalatenschap ook schulden bevatten. Iemand die bij testament als erfgenaam is aangewezen, heeft niet de verplichting de erfenis te aanvaarden.

RechtskeuzeBewerken

In bijna elke uiterste wil wordt een rechtskeuze opgenomen. Dat wordt gedaan om zo veel mogelijk problemen met vreemd/buitenlands recht te voorkomen. Maar vaak werkt een rechtskeuze maar "tot de grens". Iemand kan bij een Nederlandse uiterste wil voor Nederlands recht kiezen, maar indien ze een vakantiehuis in Frankrijk nalaat, bepalen regels van internationaal recht dat, omdat het vakantiehuis in Frankrijk ligt, het Franse erfrecht van toepassing is.

Herroepen/aanvullenBewerken

De levenssituatie kan in een paar jaar tijd zoveel veranderen, dat een opgemaakt testament verouderd is. Een testament is altijd herroepbaar door degeen die het heeft opgesteld / door een notaris heeft laten opstellen. Als iemand zijn uiterste wil ongedaan wil maken, dient de eerder opgemaakte uiterste wil geheel of gedeeltelijk te worden herroepen. Het vorige testament vervalt daarmee geheel of gedeeltelijk. Het verscheuren van afschriften van een notarieel testament is juridisch gezien zinloos. Om de rechtzekerheid te waarborgen is een handeling van de notaris nodig om het eigen door de notaris opgemaakt testament te vernietigen. In een nieuwe uiterste wil kunnen ook aanvullende beschikkingen of wijzigingen worden aangebracht ten opzichte van de vorige uiterste wil, waarbij de vorige uiterste wil deels in stand blijft.

UitvaartBewerken

Wensen met betrekking tot de uitvaart kunnen in een testament worden opgenomen en iemand kan als executeur met deze deeltaak worden belast, de begrafenis-executeur. Deze persoon kan vergaande bevoegdheden krijgen alles alleen af te handelen, of alleen de wettelijke bevoegdheden. Om praktische redenen is het beter deze wensen in een levenstestament te laten opnemen, of daarvoor zelf een draaiboek of scenarium op te stellen en familieleden daarover te informeren. Een testament wordt namelijk niet direct openbaar en volgens de Wet op de lijkbezorging dient een uitvaart binnen zes werkdagen na overlijden plaats te vinden.

Centraal TestamentenregisterBewerken

Het Centraal Testamentenregister (CTR) is een database waarin wordt bijgehouden wie, wanneer en bij welke notaris een testament heeft laten (op)maken. Aan de hand van dit register kan een notaris zien wat het laatste testament is, alleen het laatste testament heeft rechtskracht.

Rol notarisBewerken

De rol van de notaris is meervoudig. Een notaris kan als deskundige erfrecht adviseren over zaken die in een specifieke situatie in een testament kunnen worden geregeld en kan voorlichten over wat onder de gegeven omstandigheden verstandig is te regelen. Er zijn verschillende juridische en fiscale mogelijkheden en meerdere manieren om een nalatenschap af te wikkelen en te verdelen. Afhankelijk van de specifieke omstandigheden en wensen van de testateur worden keuzes gemaakt en zorgt de notaris voor de juridisch best passende vertaling van de wensen naar formuleringen in het testament. De notaris heeft een absolute geheimhoudingsplicht zodat een testateur ervan op aan kan dat niets van wat de notaris is toevertrouwd, gedeeld wordt met anderen, ook niet na overlijden ook niet in een gerechtelijke procedure. Op grond van de Notariswet, beroeps- en gedragsregels en jurisprudentie moet een notaris er op toezien dat een erflater zijn/haar wil vrij en onafhankelijk kan bepalen en moet worden nagaan of hetgeen in de (concept)akte is opgenomen op dat moment de uiterste wil van erflater is. Daarom mag niemand bij besprekingen voor het (concept)testament aanwezig zijn en kan een (concept)testament niet op aanvraag of aanwijzingen van een derde worden opgesteld.[11] Bestaat gerede twijfel over de wilsbekwaamheid, dient de notaris een medisch deskundige in te schakelen. De notaris heeft een openbare functie en is als enige bevoegd tot het passeren van de akte en inschrijving daarvan in het Centraal Testamentenregister.[12] Een notaris die met de afwikkeling van een opengevallen nalatenschap is belast noemt men de boedelnotaris.

BelgiëBewerken

Er bestaan drie soorten testamenten (artikel 969 van het Burgerlijk Wetboek):

  • eigenhandig testament
  • notarieel testament
  • internationaal testament[13]

De notaris dient de ontvangen testamenten te registreren bij het Centraal Register der Testamenten.

In België is het onmogelijk om de kinderen bij testament volledig te onterven. Dit stamt nog uit de Napoleontische wetgeving. Indien er bijvoorbeeld één kind is, dan heeft dit kind steeds recht op de helft van de erfenis. Als er twee kinderen zijn krijgen ze twee derden, en bij drie of meer kinderen krijgen ze drie vierden. Het overblijvende deel kan dan per testament nagelaten worden aan andere personen.

Zie ookBewerken

  Zoek testament op in het WikiWoordenboek.