Testament (akte)

akte
(Doorverwezen vanaf Making)

Een testament is een hoogstpersoonlijk, niet openbaar document waarin iemand schriftelijk vastlegt, of door een notaris laat vastleggen, wat er na zijn/haar dood met zijn/haar nalatenschap moet gebeuren in afwijking van de algemene wettelijke bepalingen. Het werkt pas na overlijden en mag dan alleen openbaar worden gemaakt aan mensen die daar een rechtstreeks belang bij hebben (art. 4:42 BW).[1][2] Het testament kan zelf geschreven worden, een onderhandse akte die in bewaring moet worden gegeven bij een notaris, maar meestal worden de wensen, officieel uiterste wil of wilsbeschikking, door een notaris vastgelegd in een notariële akte. In Nederland werden in 2021 ruim 370.000 testamenten geregistreerd bij het Centraal Testamenten register.[3] Het woord testament is ontleend aan Latijn testāmentum, dat uit testāri ‘getuige zijn’ wordt afgeleid.

Deel van het testament van William Shakespeare uit 1616

NederlandBewerken

Zie ook Erfrecht (Nederland).
 
Het kantoor van de notaris, Jan Woutersz. Stap, 1629, Rijksmuseum Amsterdam

In Nederland geldt een algemene wettelijke regeling voor de erfopvolging na overlijden, het versterferfrecht. Hier is vastgelegd wie de erfgenamen zijn als door de erflater niets is geregeld, dat zijn de huwelijkspartner en de officiële kinderen uit een staand huwelijk.[4] De wet bepaalt niet dat goede vrienden of mensen in een 'patchwork-familie' erven. De wet regelt evenmin wat er met de verschillende goederen, tegoeden, schulden of bijvoorbeeld dieren in een nalatenschap moet gebeuren of wat er gebeurt als de erfgenamen minderjarige kinderen zijn. Met een testament kan binnen bepaalde grenzen worden afgeweken van deze algemene regels naar de persoonlijke wil van de testateur. Bepaalde goederen kunnen aan een bepaalde persoon worden vermaakt, in geval van een echtscheiding kan worden uitgesloten dat ex-echtgenoten iets krijgen en kleinkinderen of goede doelen kunnen worden ondersteund met een legaat. Verder kan een testamentair bewind worden ingesteld, bijvoorbeeld ter bescherming van minderjarige erfgenamen en er kan een executeur worden benoemd die na overlijden een deel van het regelwerk voor of met de erfgenamen kan gaan doen.[5][6] Het maken van een (concept)testament is een eenzijdige rechtshandeling die alleen de testateur hoogstpersoonlijk kan uitvoeren en door niemand anders mag worden waargenomen, ook niet de echtgenoot, kinderen, belastingadviseur, pastoor, vertrouwenspersoon e.d. Een testament kan door erflater altijd worden herroepen.

Een zelfgeschreven testament moet bij een notaris in bewaring worden gegeven, zie ook uiterste willen.

Uiterste wilsbeschikkingBewerken

De Nederlandse wet spreekt niet van 'testament' maar van uiterste wilsbeschikking (art. 4:1 Burgerlijk Wetboek) of uiterste wil (Titel 4 opschrift). Het woord testament komt in de wet wel voor in testamentaire last, testamentair bewind en testamentenregister. Met het begrip uiterste wil wordt zowel de (meestal notariële) akte bedoeld waarin de wensen van erflater zijn vastgehouden als de wensen zelf. De wet somt vijf soorten uiterste wilsbeschikkingen limitatief op: de erfstelling of onterving, het legaat, de testamentaire last, de executele en de testamentaire bewindvoering. Daarnaast bestaan nog enkele andere mogelijkheden om wensen voor bestemming van de nalatenschap rechtsgeldig vast te leggen, zoals een verrekenbeding in partnerschapsvoorwaarden, dit wordt 'quasi-erfrecht' genoemd.[7][8]

Ook een geldig in het buitenland gemaakt onderhands testament is een uiterste wil.

CodicilBewerken

Bepaalde roerende zaken kunnen buiten de notaris om worden nagelaten via een door erflater zelf handgeschreven, gedateerd en ondertekend document, codicil genaamd. In een codicil kunnen kleren, lijfstoebehoren, lijfsieraden, tot de inboedel behorende zaken en boeken worden gelegateerd. Ook kunnen in een codicil de uitvaartwensen worden vastgelegd, bijvoorbeeld of men begraven of gecremeerd wil worden. De Wet op de Lijkbezorging verplicht nabestaanden deze wensen te volgen.
Voor 1 januari 2003 kon ook een Executeur bij codicil worden benoemd. Deze mogelijkheid bestaat sindsdien niet meer: een executeur moet in een testament benoemd worden. Benoemingen in een codicil van vóór 2003 blijven wel geldig.

TesteervrijheidBewerken

Iedereen van zestien jaar en ouder die handelingsbekwaam is, heeft de vrijheid naar eigen inzicht en wensen een testament op te stellen. Het is een hoogstpersoonlijk document en kan geen wilsbeschikkingen van meerdere personen bevatten.[9][10] De testeervrijheid brengt mee dat een persoon vrij en onafhankelijk zijn wil moet kunnen vormen. Er mag echter geen strijd zijn met nationale bepalingen van dwingend recht, de goede zeden en openbare orde of van internationale verdragen met directe werking. De persoon die een testament opstelt of door een notaris laat opstellen, moet op dat moment wilsbekwaam zijn. Er mogen geen overeenkomsten worden gesloten of afspraken worden gemaakt over bepalingen die een in een testament zullen worden opgenomen en iemand mag niet gedwongen of beïnvloed worden bij het opmaken van een testament (art. 4:4 lid 1 BW).[11] Als door een notaris onvoldoende zorgvuldig is vastgesteld dat bij het vormen van de wil geen sprake was van beïnvloeding, kan het testament later door een erfgenaam of legitimaris worden aangetast.[12][13][14][15] Bij het opstellen van een concepttestament via een online-dienst waarna een notaris de erflater op afstand laat ondertekenen en zelf ondertekent, kan geen sprake zijn van een zorgvuldige toetsing.

Geheimhoudingsplicht - openbaarmakingBewerken

Een testateur heeft het recht de inhoud van een testament geheim te houden, de betrokken notaris heeft een geheimhoudingsplicht.[16] Waren andere adviseurs bij de totstandkoming betrokken is geheimhouding niet gegarandeerd omdat niet iedereen een wettelijke of beroepsmatige geheimhoudingsplicht heeft. Na overlijden hebben belanghebbenden recht op inzage in het testament waarbij niet-erfgenamen alleen het deel mogen lezen dat hen betreft. Een testateur kan bepalen dat het testament pas na de uitvaart openbaar wordt gemaakt. Iedereen die denkt belanghebbende te zijn kan bij een notaris of het Centraal Testamentenregister navragen of er een testament is, de inhoud kan alleen door een notaris ter beschikking worden gesteld en nadat deze een aantal dingen officieel heeft gecontroleerd.

MakingBewerken

Een making is een erfstelling of een legaat. Op beide kan een testamentaire last rusten.

ErfstellingBewerken

De bepalingen in een testament waarbij aan een of meer natuurlijke personen of rechtspersonenpersonen de nalatenschap of een deel daarvan wordt nagelaten (art. 4:115 BW). Daarbij worden de delen of fracties vermeld die samen 1 zijn, of er wordt vermeld "voor gelijke delen". Er kan bijstaan "met inachtneming van plaatsvervulling, zoals geregeld in het Burgerlijk Wetboek voor erfopvolging bij versterf".

OntervingBewerken

Als aan iemand niet dat wordt vermaakt waarop deze recht zou hebben volgens de wettelijke erfopvolging, of een wettelijk erfgenaam bij testament is uitgesloten, wordt dat onterving genoemd. Eventuele kinderen van de onterfde erven door plaatsvervulling, tenzij die ook zijn onterfd. Als bijvoorbeeld A, B en C volgens de wettelijke regeling elk een derde erven, betekent onterven van A zonder plaatsvervulling dat B en C elk de helft erven. Hetzelfde kan bij erfstelling bepaald worden. Omgekeerd houdt een erfstelling materieel altijd onder meer een minstens gedeeltelijke onterving in. Wanneer een testateur iemand indirect onterft door het benoemen van een ander tot erfgenaam, treedt geen plaatsvervulling op.

Legitieme portieBewerken

De erflater kan een kind expliciet of impliciet onterven. Indien een kind daar geen genoegen mee neemt, kan het een beroep doen op de legitieme portie. Het kind maakt dan aanspraak op de helft van het aandeel in de nalatenschap dat hij zou hebben gekregen wanneer hij volgens de regels van erfrecht bij versterf (art. 4:63 jo. 4:64 lid 1 BW).

LegaatBewerken

Een legaat is een schenking of andere gift die bij overlijden door de erfgenamen aan de legataris wordt uitgekeerd. Dat kan een geldsom zijn, maar ook goederen of een zaak, het legaat kan aan natuurlijke personen of aan rechtspersonen worden gegeven, bijvoorbeeld een Goed doel. De legataris krijgt een vorderingsrecht op de nalatenschap. Een legaat hoeft niet aanvaard te worden en kan (gedeeltelijk) worden verworpen.

Testamentaire lastBewerken

Bij testament kan een testamentaire last worden opgelegd, een verplichting voor een of meer erfgenamen, legatarissen of executeur (art. 4:130 lid 1 BW). Een last kan opgelegd worden in het belang van de testateur, erfgenaam of een derde. Het verschil tussen een last en een legaat is dat een legataris een vorderingsrecht heeft en de lastbevoordeelde niet (art. 4:117 lid 1 BW). Zolang de verplichting niet is nagekomen geldt het erfdeel of legaat van de lastbezwaarde als voorwaardelijk (art. 4:131 BW), wordt de last niet uitgevoerd kan het erfdeel of legaat op verzoek van belanghebbenden door de Kantonrechter voor vervallen worden verklaard.

ExecuteurBewerken

Voor een deel van de afwikkeling van een nalatenschap kan bij testament een persoon worden aangewezen als executeur die volgens door de testateur gegeven aanwijzingen en bevoegdheden werkt binnen de door de wet gegeven kaders. Een executeur krijgt meestal het beheer over de nalatenschap toegekend en moet er voor zorgen dat de opeisbare schulden worden voldaan. daarna draagt hij het beheer over aan de erfgenamen die samen voor de verdeling moeten zorgen. Er kunnen ook meerdere executeurs worden benoemd met deeltaken zoals zorg voor de dieren, afhandelen van de administratie of beheer van het vakantiehuis, een deeltaak-executeur kan vergaande of beperkte bevoegdheden krijgen. Wordt in een testament een executeur benoemd zonder nadere bepalingen, gelden de wettelijke taken en bevoegdheden.

Testamentair bewindBewerken

Bij testament kan een testamentair bewind over een erfdeel of legaat in de nalatenschap worden ingesteld voor het geval een erfgenaam niet in staat is het vermogen verantwoord te beheren, bijvoorbeeld voor erfgenamen jonger dan 23 jaar of een alcohol-verslaafde. Bij deze vorm van bewind wordt niet een persoon onder bewind gesteld maar vermogen. De bewindvoerder kan bij testament worden benoemd of door de Kantonrechter (art.4:157-4:181 BW). Deze vorm van bewind moet worden onderscheiden van het ouderlijk bewind in artikel 1:253i lid 4 aanhef en sub c Burgerlijk Wetboek en het testamentair bewind kan ouderlijke rechten doorkruisen.[17]

AfwikkelingsbewindBewerken

Bij testament kan ook een testamentair bewind worden ingesteld voor de duur van de afwikkeling in het gemeenschappleijk belang van de erfgenamen, waarbij de bewindvoerder als opgave krijgt zorg te dragen voor een goede verdeling. Dit wordt in de praktijk een afwikkelingsbewind genoemd. Een testamentair bewindvoerder heeft de bijzondere wettelijke bevoegdheid gekregen zonodig zonder medewerking of toestemming van de rechthebbenden een vordering tot verdeling bij de rechter in te dienen (art. 4:170 lid 1 BW). Zo kan aanstelling van een afwikkelingsbewindvoerder er toe bijdragen dat een nalatenschap binnen een redelijke termijn wordt afgehandeld als de erfgenamen er samen niet uitkomen. De rechtsfiguur is bedoeld om grote of ingewikkelde erfenissen, of als er veel erfgenamen zijn, binnen een redelijke termijn in goede orde af te kunnen wikkelen. In dat geval is goede kennis van erfrecht en ondernemingsrecht een vereiste. In de notariële praktijk bestaat de opvatting dat een bewindvoerder de bevoegdheid kan worden gegeven in plaats van de erfgenamen bepaalde rechtshandelingen te verrichten zonder hun medewerking of toestemming of met een bepaalde meerderheid van stemmen.[18] Bijvoorbeeld om over goederen en zaken juridisch te beschikken (verkopen), om de nalatenschap verdeelklaar te maken of de nalatenschap te verdelen. Onder erfrechtsgeleerden is omstreden of een afwikkelingsbewindvoerder buiten de wet om de bevoegdheid kan worden gegeven wettelijk geborgde (eigendoms-)rechten van erfgenamen in te perken en tegen de wil van erfgenamen over hun eigendommen te beschikkken.[19] Handelt een afwikkelingsbewindvoerder buiten de wettelijke regeling onder verwijzing naar het testament, is het handelen dus mogelijk niet rechtsgeldig.

SchuldenBewerken

Naast goederen en vermogen kan een nalatenschap ook schulden bevatten. Iemand die bij testament als erfgenaam is aangewezen, heeft niet de verplichting de erfenis te aanvaarden.

RechtskeuzeBewerken

In bijna elke uiterste wil wordt een rechtskeuze opgenomen. Dat wordt gedaan om zo veel mogelijk problemen met vreemd/buitenlands recht te voorkomen. Maar vaak werkt een rechtskeuze maar "tot de grens". Iemand kan bij een Nederlandse uiterste wil voor Nederlands recht kiezen, maar indien ze een vakantiehuis in Frankrijk nalaat, bepalen regels van internationaal recht dat, omdat het vakantiehuis in Frankrijk ligt, het Franse erfrecht van toepassing is.

Herroepen/aanvullenBewerken

De levenssituatie kan in een paar jaar tijd zoveel veranderen, dat een opgemaakt testament verouderd is. Een testament is altijd herroepbaar door degeen die het heeft opgesteld / door een notaris heeft laten opstellen. Als iemand zijn uiterste wil ongedaan wil maken, dient de eerder opgemaakte uiterste wil geheel of gedeeltelijk te worden herroepen. Het vorige testament vervalt daarmee geheel of gedeeltelijk. Het verscheuren van afschriften van een notarieel testament is juridisch gezien zinloos. Om de rechtszekerheid te waarborgen is een handeling van de notaris nodig om het eigen door de notaris opgemaakt testament te vernietigen. In een nieuwe uiterste wil kunnen ook aanvullende beschikkingen of wijzigingen worden aangebracht ten opzichte van de vorige uiterste wil, waarbij de vorige uiterste wil deels in stand blijft.

UitvaartBewerken

Wensen met betrekking tot de uitvaart kunnen in een testament worden opgenomen en iemand kan de last krijgen deze uit te voeren. Bij testament kan daarvoor ook een executeur worden benoemd, de begrafenis-executeur, met vergaande bevoegdheden alles alleen af te handelen, of de wettelijke bevoegdheden, dan moet met de erfgenamen worden overlegd (art. 4:147 lid 2 BW). Een begrafenis-executeur is wettelijk bevoegd de kosten van de uitvaart en zijn loon terug te halen uit de nalatenschap (art. 4:7 onder b en d BW jo art. 4:144 lid 1 BW) en daarvoor zo nodig goederen of zaken uit de nalatenschap te gelde te maken. Om praktische redenen is het beter wensen rond de uitvaart in een levenstestament op te laten nemen, of daarvoor zelf een draaiboek of scenarium op te stellen en familieleden daarover te informeren. Een testament wordt namelijk meestal niet direct geopend en volgens de Wet op de lijkbezorging dient een uitvaart binnen zes werkdagen na overlijden plaats te vinden. Ook kan een erflater bepalen dat een notaris pas na de uitvaart inzage in het testament mag geven (Wet op het Notarisambt, artikel 49a).[20] De Wet op de Lijkbezorging geeft iedereen ouder dan 16 jaar het recht de wensen rond de uitvaart vast te leggen in een handgeschreven, gedagtekend en ondertekend document (codicil), ook als diegeen niet bekwaam is een uiterste wil te maken (art. 19 Wlb).[21]

Centraal TestamentenregisterBewerken

Het Centraal Testamentenregister (CTR) is een database waarin wordt bijgehouden wie, wanneer en bij welke notaris een testament heeft laten (op)maken. Aan de hand van dit register kan een notaris zien wat het laatste testament is, alleen het laatste testament heeft rechtskracht.

Rol van notarisBewerken

De rol van de notaris is meervoudig. Een notaris kan als deskundige erfrecht adviseren over zaken die in een specifieke situatie in een testament kunnen worden geregeld en kan voorlichten over wat onder de gegeven omstandigheden verstandig is te regelen. Er zijn verschillende juridische en fiscale mogelijkheden en meerdere manieren om een nalatenschap af te wikkelen en te verdelen. Afhankelijk van de specifieke omstandigheden en wensen van de testateur worden keuzes gemaakt en zorgt de notaris voor de juridisch best passende vertaling van de wensen naar formuleringen in het testament. De notaris heeft een absolute geheimhoudingsplicht zodat een testateur ervan op aan kan dat niets van wat de notaris is toevertrouwd, gedeeld wordt met anderen, ook niet na overlijden ook niet in een gerechtelijke procedure. Op grond van de Notariswet, beroeps- en gedragsregels en jurisprudentie moet een notaris er op toezien dat een erflater zijn/haar wil vrij en onafhankelijk kan bepalen en moet worden nagaan of hetgeen in de (concept)akte is opgenomen op dat moment de uiterste wil van erflater is. Daarom mag niemand bij besprekingen voor het (concept)testament aanwezig zijn en kan een (concept)testament niet op aanvraag of aanwijzingen van een derde worden opgesteld.[22] Bestaat gerede twijfel over de wilsbekwaamheid, dient de notaris een medisch deskundige in te schakelen. De notaris heeft een openbare functie en is als enige bevoegd tot het passeren van de akte en inschrijving daarvan in het Centraal Testamentenregister.[23] Een notaris die met de afwikkeling van een opengevallen nalatenschap is belast noemt men de boedelnotaris.

BelgiëBewerken

Er bestaan drie soorten testamenten (artikel 969 van het Burgerlijk Wetboek)[24]:

  • eigenhandig testament
  • notarieel testament
  • internationaal testament[25]

De notaris dient de ontvangen testamenten te registreren bij het Centraal Register der Testamenten.

In België is het onmogelijk om de kinderen bij testament volledig te onterven. Dit stamt nog uit de Napoleontische wetgeving. Sinds 1 september 2018[26] bestaat de reserve voor de afstammelingen uit de helft van het vermogen. De reserve wordt onderling verdeeld tussen de afstammelingen om tot de individuele reserve te komen (1/2 van het vermogen in geval van één kind, 1/4 in geval van twee kinderen enz.).[27] Voor de hervorming van de wet in 2018 varieerde de reserve naargelang het aantal kinderen.

Zie ookBewerken

Zoek testament op in het WikiWoordenboek.