Jezusmythe

De Jezusmythe is de opvatting dat de historische Jezus een mythe is. Het kan duiden op de opvatting dat Jezus nooit heeft bestaan of dat hij wel heeft bestaan, maar niets of heel weinig te maken heeft gehad met het ontstaan van het christendom.[1]

Het bestaan van een historische Jezus wordt door vrijwel alle deskundigen geaccepteerd.[2][3][4] Er is "een handvol geleerden met kwalificaties" die menen dat Jezus niet bestaan heeft.[5] Het overgrote deel van onderzoekers die de Jezusmythe als historisch juist beschouwen of op zijn minst voor mogelijk houden, gelooft dus wel dat Jezus een historisch persoon was (dus: werkelijk heeft bestaan), maar niet dat hij de stichter van het christendom was.

OpvattingenBewerken

Historicus en theoloog Bruno Bauer stelde de theorie in de 19e eeuw als eerste voor. Bauer stelde dat Jezus in de tweede eeuw is ontstaan uit de samensmelting van joodse, Romeinse en Griekse religieuze opvattingen.

Er zijn veel verschillende opvattingen die alle Jezusmythe worden genoemd. Eén opvatting is dat er nooit een historische Jezus is geweest, alleen een mythologisch personage dat later in de evangeliën werd gehistoriseerd.[1][6] Een andere opvatting is dat ieder bewijs voor de historische Jezus zo wordt versluierd door mythen en dogma's dat "we er niet langer zeker van kunnen zijn dat er ooit een echte persoon aan de basis van de hele kwestie stond."[7] Nog een andere opvatting is dat verhalen over Jezus gebaseerd kunnen zijn op iemand die leefde vóór de 1e eeuw n.Chr., wiens levensverhaal werd verfraaid met elementen uit de mythe en literatuur.[8]

Prominent aanhanger van de Jezusmythe-these Richard Carrier verdedigt de opvatting dat Jezus nooit bestaan heeft,[9][10][11] terwijl Robert M. Price onvoldoende bewijs ziet dat een eventuele historische Jezus aan de basis ligt van het Nieuwe Testament en het christendom.[12][13]

ArgumentenBewerken

De meeste aanhangers van de Jezusmythe-these volgen een drieledig argument:[14][15]

  1. Ze twijfelen aan de betrouwbaarheid van de brieven van Paulus en de evangeliën voor de zoektocht naar de historische Jezus.
  2. Zij stellen dat er een gebrek is aan informatie over Jezus in niet-christelijke bronnen uit de eerste en vroege tweede eeuw.
  3. Zij stellen dat het vroege christendom een syncretistische en mythologische oorsprong had, zoals weerspiegeld in zowel de brieven van Paulus als de evangeliën, waarbij Jezus een hemels wezen was dat in de evangeliën werd geconcretiseerd.[16] Daarom werd het christendom niet gebaseerd op de gedeelde herinneringen van een man, maar eerder op een oermythe.

Brieven van PaulusBewerken

De authentieke brieven van Paulus zijn de oudste geschreven christelijke bronnen en citeren of parafraseren enkele uitspraken van Jezus. Ze reppen echter niet over Johannes de Doper, de namen van elf van de twaalf apostelen, Kajafas, Pontius Pilatus, Jezus' toespraken (zoals de Bergrede), zijn wonderen en parabels, Bethlehem, Nazareth, Kafarnaüm en de meeste passieverhalen.[17] Het is dan ook de vraag of Paulus de synoptische traditie van Jezus kende en of deze toen al bestond. De oorsprong, omvang en authenticiteit van de door hem overgeleverde Jezus-traditie worden betwist.[18] Voorstanders van de Jezus-mythe-these vermoeden dat Paulus geen enkele kennis had over de historische Jezus. Zij stellen dat Paulus' brieven meer van Jezus' leven hadden moeten getuigen als hij had bestaan. De woorden van Jezus erin komen niet uit een historische herinnering of zijn niet gerelateerd aan historische gebeurtenissen. De synoptische Jezus-traditie als geheel ontstond pas decennia later.

De redenering die onder andere Carrier verdedigt is deze: dat Paulus enkel schrijft over Jezus als over een spirituele of geestelijke persoon, zoals binnen de gnostiek; dat het in die tijd gebruikelijk was om in dergelijke spirituele verlossers te geloven; dat het Marcusevangelie deze spirituele verlosser een aards leven gaf, onder meer op basis van bestaande mythologische geschiedenissen; en dat het in die tijd niet ongewoon was om een dergelijke aardse biografie te schrijven over een fictief persoon.

Over de betekenis van het fragment "Jakobus, de broer van de Heer" (Galaten 1:19), schreef Carrier dat het onwaarschijnlijk is dat Paulus een biologische broer bedoelde, onder meer omdat uit het N.T. duidelijk blijkt dat "broer van de Heer" een gebruikelijke benaming was voor medechristenen.[19] Over de suggestie dat de vroegste christenen geen vernederende kruisdood zouden hebben verzonnen voor hun messias, schreef Carrier dat geloof in een gekruisigde martelaar (zoals ook Johannes de Doper) juist aantrekkingskracht had voor bepaalde bevolkingsgroepen, vooral als deze vervolgens door God werd opgewekt en verheerlijkt.[20]

Buitenbijbelse vermeldingen van JezusBewerken

Volgens aanhangers van de Jezusmythe-these bewijst het feit dat de meeste niet-christelijke auteurs van de 1e en vroege 2e eeuw Jezus niet of slechts terloops noemden, het niet-bestaan van Jezus. Reeds Volney (1757–1820) en Dupuis (1742–1809) verwierpen het Testimonium Flavianum, de passage van de joodse historicus Flavius Josephus over Jezus en de verwijzing naar de kruisiging van Jezus door de Romeinse historicus Tacitus.[21] Ook hun volgelingen beschouwen de oude vermeldingen over Jezus als onbetrouwbaar, vervalst of afhankelijk van de christelijke traditie.[22]

Carrier en anderen volgen deze lijn en betogen verder dat er geen primaire bronnen bestaan die het bestaan van een historische Jezus ondersteunen en überhaupt geen buiten-Bijbelse bronnen uit de eerste eeuw. Zij merken op dat de Joodse filosoof Philo Jezus niet noemde toen hij rond 40 n.Chr. schreef over de wreedheden van Pontius Pilatus.[23]

Invloeden vanuit mysteriecultussenBewerken

Een theorie betoogt dat het levensverhaal van Jezus in de evangeliën mythologisch parallel loopt aan die van de mysteriecultussen, zoals het mithraïsme en verschillende mythes van Leven-Dood-Wedergeboorte godheden (buiten- en bovennatuurlijk). Dit kan erop duiden dat het Jezus-personage een euhemerisme is, of samengesteld uit verschillende gedeeltes van oude mythologie. Een alternatieve visie op de Jezusmythe houdt het ook voor mogelijk dat Jezus een fictioneel personage is, samengesteld uit personen die wel echt bestaan hebben.