Inheemse Surinamers

etnische groep in Suriname
(Doorverwezen vanaf Surinaamse indianen)

Inheemse Surinamers zijn de oorspronkelijke bewoners van Suriname. Tot de jaren 1980 was indianen als benaming algemeen gebruikelijk.

Inheemse Surinamers
schoolkinderen in Bigi Poika, 2006
schoolkinderen in Bigi Poika, 2006
Verspreiding met name in het binnenland
Taal meerdere
Geloof traditioneel of christelijk
Portaal  Portaalicoon   Landen & Volken
Dorp aan de Oost-Westverbinding, 2008

Inheemsen wonen met name in het binnenland en op de oostelijke kustvlakte. Er is een trek van inheemse jongeren naar Paramaribo. De inheemsen vormen 3,7% van de bevolking.

De tribale volken, de marrons, die ook in groten getale in het binnenland wonen, worden niet tot de inheemsen gerekend.

NaamgevingBewerken

Tot de jaren 1980 was indianen als benaming algemeen gebruikelijk, vergelijkbaar (Amer-)indians in het Engels. Over de benaming indigenous peoples (inheemse volken) is jarenlang strijd gevoerd, waardoor deze term nu is vastgelegd bij de Verenigde Naties en in de wetgeving van allerlei andere internationale organen en regeringen. De vertegenwoordigers van de oorspronkelijke bewoners in Suriname hebben in de laatste twee decennia van de 20e eeuw uitdrukkelijk de keuze gemaakt inheems genoemd te willen worden, vanuit het recht op zelfbeschikking.[1] In de praktijk is 'inheems' nog niet overal in Suriname ingeburgerd.[2]

VolkenBewerken

Tot de Europeanen zich medio 17e eeuw permanent in Suriname vestigden, hebben hier mogelijk rond de twintig verschillende inheemse volkeren met een eigen taal gewoond. Een groot aantal van hen stierf uit of ging op in andere volkeren, nog voordat hun geschiedenis of naam bekend werd. Enkele andere volkeren verdwenen later. Tot en met de 17e eeuw leefden hier de Yao en tot en met de 20e de Wayarikule en de Warau. In de 21e eeuw zijn er rond de helft inheemse volken overgebleven. Regionaal zijn ze in te delen als boven- en benedenlands. Zij spreken allen een taal uit de Caribische of Arawaktalen.[3]

Volk taal taalfamilie regio woongebieden
Akuriyo Trio, was Akuriyo Caribisch Bovenlands Kwamalasamoetoe, en Tapanahoni- en Sipaliwinirivieren
Arowakken (Lokono) Arowaks Arowaks Benedenlands Kustvlakte
Karaïben (Kari'na) Karaïbs Caribisch Benedenlands Marowijnerivier
Mawayana Trio, was Mawayana Arowaks Bovenlands Kwamalasamoetoe
Sikïïyana Sikïïyana en Trio Caribisch Bovenlands Kwamalasamoetoe
Trio Trio Caribisch Bovenlands Tapanahoni- en Sipaliwinirvieren, inclusief Kwamalasamoetoe
Tunayana en Katwena Katwena-Tunayana Caribisch Bovenlands Kwamalasamoetoe
Waiwai Waiwai Caribisch Bovenlands Kwamalasamoetoe
Wayana Wayana Caribisch Bovenlands Zuidwestelijk Marowijnedistrict, Boven-Tapanahonirivier

LevensstijlBewerken

Inheemsen leven traditioneel van visserij, jacht, kleinschalige landbouw en kunstzinnige nijverheid. Sinds de 20e eeuw is daar voor sommigen het toerisme bijgekomen. Veel jongeren trekken naar Paramaribo.

Inheemsen zijn sinds eind jaren 60 van de 20e eeuw voor een deel christelijk geworden. De overigen hangen traditionele natuurgodsdiensten aan, waarbij geesten- en voorouderverering een grote plaats innemen.

Volgens VIDS-voorzitter Theo Jubitana zijn er aan het begin van de 21e eeuw veel invloeden van buitenaf, met daardoor een zeker moreel verval onder inheemse Surinamers. Hij sprak dit uit na de dodelijke roofoverval op dorpshoofd Michel Karwafodi in augustus 2020 die door inheemse tieners was gepleegd.[4]

VolksvertegenwoordigersBewerken

De eerste inheemse Surinamer die een zetel in het parlement verwierf, was Eugene Arichero die in 1973 in de Staten van Suriname plaatsnam. Aan hem herinnert de lijfspreuk Met onderwijs komt het verstand.[5][6] Er is sinds 2000 een politieke partij, de Amazone Partij Suriname, die geen vertegenwoordiger heeft gehad in De Nationale Assemblée (stand 2020).

ParlementariërsBewerken

Hieronder volgt een (incomplete) lijst van inheemse parlementariërs.

MinistersBewerken

VertegenwoordigingBewerken

Een organisatie die tientallen inheemse dorpen vertegenwoordigt, is de Vereniging Inheemse Dorpshoofden Suriname. In 2018 was er een scheuring waarbij 10 van de 52 dorpen uit de vereniging stapten.[7] Een organisatie die zich vooral inzet voor de grondenrechten van de inheemsen en marrons in Suriname, is de Organisatie van Inheemsen in Suriname. Ook zijn er organisaties die een deel van de inheemsen of inheemse belangen vertegenwoordigen, zoals Mulokot (Wayana), Kaliña en Lokono Inheemsen Beneden Marowijne (KLIM), Organisatie Samenwerkende Inheemse Dorpen in Para en Wanica (OSIP) en het Surinaamse kantoor van het Amazon Conservation Team. Jaarlijks is er erkenning tijdens de Dag der Inheemsen.

GrondenrechtenBewerken

  Zie Grondenrechten van de inheemsen en marrons in Suriname voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

De kwestie van de grondenrechten in Suriname heeft betrekking op de rechten op de woon- en leefgebieden en natuurlijke hulpbronnen. In 2005 en 2007 startten marrons hierom met succes zaken bij het Inter-Amerikaans Hof voor de Rechten van de Mens.[8][9]

In 2007 spanden Karaïbische en Arowakse dorpen een zaak aan waarin het Inter-Amerikaanse Hof in 2016 uitspraak deed.[10] In het vonnis wordt de Surinaamse staat gesommeerd binnen twee jaar collectieve grondrechten op het traditionele territorium van de volken toe te kennen. VIDS-voorzitter Lesley Artist overhandigde het vonnis enkele weken later aan minister Edgar Dikan van Regionale Ontwikkeling.[11] Het dossier bleef lange tijd op zijn bureau liggen en nadat DNA de Wet Beschermde Dorpsgebieden uiteindelijk in 2017 had goedgekeurd, is die daarna ongetekend op het bureau van president Desi Bouterse blijven liggen.[12][13]

Vervuiling door goudwinningBewerken

  Zie Goudwinning in Suriname voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Kleinschalige goudwinning vindt in het binnenland van Suriname plaats en zo ook in inheemse gebieden, zoals langs de Tapanahoni- en Lawarivier. De winning betekent een inkomen voor een deel van de lokale inwoners, en daarnaast voor Braziliaanse garimpeiro's die vaak illegaal in Suriname verblijven. Er worden bossen gekapt waardoor leefgebieden van binnenlandse bewoners worden verstoord. Daarbij wordt bij de goudwinning het giftige kwik gebruikt waardoor het rivierwater vervuild raakt. Bewoners langs de rivieren zijn daarom voor hun waterconsumptie afhankelijk van regenwater of water uit putten. Een tweede bijkomstigheid is dat vissen ook door kwik vergiftigd raken en daardoor niet meer geschikt zijn voor consumptie.[14][15][16]

Zie ookBewerken