Hoofdmenu openen

Vlaanderen (Franse provincie)

Franse provincie
Provincie Vlaanderen (nr. 30)
De provincie Vlaanderen kwam overeen met het huidige Noorderdepartement
'T GHEBOMBARDEERT EN 'T BRANDENT BRUSSELEN

Vlaanderen (Frans: la Flandre (française) of les Flandres (françaises)) was van in de 17e eeuw tot 1789 een Franse provincie. In tegenstelling tot wat haar naam doet vermoeden, omvatte ze niet alleen het grootste deel van de Franse veroveringen in Vlaanderen en het hiertoe behorende Doornik (zie Frans-Vlaanderen), maar ook delen van Henegouwen en Kamerijk. De provincie werd in 1789 omgedoopt tot Noorderdepartement. De provincie Vlaanderen grensde verder aan het Noordzee in het westen en aan de provinciën Artesië in het zuiden en Picardië in het zuidoosten.

VoorgeschiedenisBewerken

Historisch waren de feodale gewesten ten westen van de Schelde een leen van het koninkrijk Frankrijk. Het ging om het graafschap Vlaanderen, het graafschap Artesië en het prinsbisdom Kamerijk. Met de Damesvrede van Kamerijk (1529) werden zij losgemaakt van de Franse leenband. Later werden trouwens de andere gewesten van de Zeventien Provinciën ook losgemaakt van hun leenband met het Heilige Roomse Rijk, d.m.v. de Pragmatieke Sanctie (1549), hoewel ze wel (als kroondomein) onderhorig bleven aan de keizer.

HeroveringBewerken

Zonnekoning Lodewijk XIV van Frankrijk kon deze situatie niet accepteren en begon aan de herovering van zijn Nederlandse provincies op basis van afspraken met Frederik Hendrik van Oranje die werden neergelegd in een geheim bilateraal verdelingsplan van de Zuidelijke Nederlanden. Dit was het begin van een oorlog om de Frans-Nederlandse grens, die bijna onophoudelijk zou voortduren. Onder Lodewijk XIV, die regeerde van 1643 tot 1715, werden de Nederlanden minstens zeven keer aangevallen en werd de grens van de Franse provincie Vlaanderen voortdurend verlegd, in de ene of de andere richting. Ook na Lodewijk XIV zouden de Fransen geregeld hun oog op de Zuidelijke Nederlanden laten vallen, zoals bijvoorbeeld in de Oostenrijkse Successieoorlog (1740-1748), tijdens de Eerste Coalitieoorlog (1792-1797) en bij de Belgische Revolutie (1830-1839). De grens van de provincie Vlaanderen zou na 1713 nauwelijks meer veranderen en het langgerekte Noorderdepartement omvat nog altijd hetzelfde gebied.

1635-1659Bewerken

  Dertigjarige Oorlog en Frans-Spaanse Oorlog (1635-1659)

In 1635 intervenieerde Frankrijk in de Dertigjarige Oorlog aan de zijde van de Protestantse Unie en kwam daarmee automatisch in oorlog met het Spaanse Rijk. Tijdens deze zogenaamde Franse fase van de oorlog (1635-1639) drongen de Franse troepen tot diep in de Zuidelijke Nederlanden door. Het was de uitgesproken bedoeling het Staatse leger tegen Spanje te steunen en de Spaanse Nederlanden onder elkaar te verdelen. Toch zat er voorlopig geen gebiedswinst in, maar bij de vrede van Münster (1648) ging de Frans-Spaanse Oorlog gewoon door.

De rest van de oorlog werd voor een groot deel aan de Frans-Nederlandse grens uitgevochten en de Fransen veroverden daarbij het hele kustgebied tot Duinkerke. Deze gebiedswinst werd met de vrede van de Pyreneeën (1659) bevestigd. Bijna de hele provincie Artesië met Atrecht en Bethune werd een Franse provincie. Ook het graafschap Boulogne, een stuk van Henegouwen, en een stuk Vlaamse kust kwamen in Franse handen, daarnaast ook de Luxemburgse grensstreek met de 'Nederlandse' steden Thionville, Montmédy en Damvillers.

1667-1668Bewerken

  Devolutieoorlog

Nog geen acht jaar na de vrede van de Pyreneeën, in juni 1667, viel Frankrijk opnieuw de Zuidelijke Nederlanden aan, die deze keer door de Republiek verdedigd werden. Lodewijk XIV moest zich terugtrekken maar met de vrede van Aken (1668) behield hij toch hele stukken grensgebied, de Nederlandstalige steden Sint-Winoksbergen, Veurne, Menen, Kortrijk en Oudenaarde, de Franstalige steden Rijsel, Armentiers, Dowaai, Doornik en Aat, en enclaves rond Binche en Charleroi.

1672-1679Bewerken

  Hollandse Oorlog

Amper vier jaar later raakten Frankrijk en de Republiek weer betrokken in een grootschalige oorlog. Opnieuw was het de Franse bedoeling grote stukken Nederlands gebied in te palmen. De Fransen veroverden Maastricht in juni 1673 nadat zij Brabant en Vlaanderen geplunderd hadden. Na opnieuw te zijn teruggedrongen richtte de Franse aanval zich in de slotfase van deze oorlog opnieuw op de volgende lijn van de Nederlandse grensverdediging, de versterkte vestingen in het binnenland, van Kamerijk over Valencijn tot Sint-Omaars. Willem III van Oranje voerde een leger van 32.000 manschappen aan dat Sint-Omaars te hulp snelde. De slag bij Kassel (1677) of de slag aan de Penebeek draaide uit op een Franse overwinning. Het gevolg van deze veldslag was dat bij de Vrede van Nijmegen (1678) het sticht Kamerijk van het Heilige Roomse Rijk naar Frankrijk overgeheveld werd en dat opnieuw een groot stuk van Vlaanderen met Sint-Omaars, Kassel, Belle en Ieper Frans werd.

Nu werd met dit Frans geworden deel van Vlaanderen, met Kamerijk en met Frans-Henegouwen de Franse provincie Flandres gevormd, met als hoofdstad Rijsel.

1683-1684Bewerken

  Frans-Spaanse Oorlog (1683-1684)

Deze oorlog, die opnieuw om de Nederlandse grens werd uitgevochten, eindigde met het bestand van Regensburg. De Fransen moesten Kortrijk en Diksmuide ontruimen.

1688-1697Bewerken

  Negenjarige Oorlog

Opnieuw viel Frankrijk de Nederlanden binnen. Zo werd in 1695 Brussel beschoten en grotendeels verwoest. Bij de Vrede van Rijswijk (1697) mocht Lodewijk XIV Straatsburg behouden, maar in de Nederlanden was er geen gebiedswinst. Integendeel, de Republiek kreeg het recht om in zogenaamde barrièresteden in de Zuidelijke Nederlanden militairen te legeren.

1701-1714Bewerken

  Spaanse Successieoorlog

In deze grote Europese oorlog was het Frankrijk alweer in de eerste plaats om de Zuidelijke Nederlanden te doen. In 1708 veroverden de Fransen Gent en Brugge, maar in de slag bij Oudenaarde werden zij verslagen en het Nederlandse leger bezette de Frans-Vlaamse hoofdstad Rijsel. Bij de Vrede van Utrecht (1713) moest Frankrijk een heel stuk van Vlaanderen teruggeven, maar Rijsel werd na vijf jaar Nederlandse beheersing weer ontruimd.

De grens van 1713 is, op enkele kleine correcties na, de grens gebleven tussen Franse provincie Flandre (later het Noorderdepartement) en de Nederlanden (later België).

InstellingenBewerken

De hoofdstad van de provincie was Rijsel maar het Parlement zetelde in Dowaai. De Franse koning had zijn noordelijk hooggerechtshof, het Parlement van Vlaanderen, van Doornik over Kamerijk uiteindelijk naar Dowaai verplaatst. De instellingen van de provincies, net als de provincies zelf, werden in 1789 afgeschaft.