Hoofdmenu openen

Wikipedia β

Veenborg

landhuis voor welgestelde Groningers in de Groninger Veenkoloniën

Een veenborg was een landhuis voor welgestelde Groningers in de Groninger Veenkoloniën. Veenborgen ontstonden in de tweede helft van de 17e eeuw, in dezelfde periode als de buitenplaatsen in de Noord-Hollandse polders. In vergelijking met de borgen hadden ze vaak meer land in bezit, maar hadden ze meestal geen of in elk geval minder heerlijke rechten[1], omdat de eigenaren vaak niet van adel waren. De Ennemaborg bij Midwolda wordt vaak ook een veenborg genoemd, maar vormt de voortzetting van een oudere borg.

Veenborgen kwamen voort uit de zomers bewoonde hofsteden die door de families bewoond werden die participeerden in de compagnieën en maatschappijen die zich bezighielden met de vervening. Deze families waren meestal afkomstig uit het stadspatriarchaat van Groningen. Veel veenborgen verrezen aan het Winschoterdiep nabij Hoogezand en Sappemeer en langs het Ooster- en Westerdiep in Veendam. Hier was namelijk voor weinig geld veel grond beschikbaar en de kanalen zorgden voor een goede verbinding met de stad Groningen.[2] In de loop van een of twee generaties konden dergelijke hofsteden vaak uitgroeien tot fraaie woningen die het uiterlijk aanzien hadden van een borg. In tegenstelling tot de borgen, dienden de veenborgen met name als plaats van ontspanning, hetgeen terug te zien is in de namen die ze werden gegeven.

De vroegste veenborgen waren eenvoudig van aard, zoals bijvoorbeeld te zien op een tekening van de veenborg Welgelegen in Kleinemeer uit 1690, waarop deze is afgebeeld als een eenvoudig dwarshuis van een bewoningslaag met een zadeldak. Andere veenborgen, zoals Vosholen waren in die tijd nog eenvoudiger van bouw. De meeste van de veenborgen ontleenden hun status in die tijd dan waarschijnlijk ook niet aan het gebouw zelf, maar aan de tuin- of parkaanleg, die tot de verbeelding sprak en werd geroemd in reisverslagen uit de 17e en 18e eeuw. De eerste grootser opgezette veenborg was Vredenburg bij Hoogezand, waar in vroeger tijden zeven veenborgen hebben gestaan.

Lijst van veenborgenBewerken

Gebouw Plaats Periode Afbeelding
Ballingaheerd Scharmer 18e eeuw-na 1807
(Oud) Buitenwoel Veendam ca. 18e eeuw-1908  
Croonhoven Sappemeer 1652/55/60-1787
Drieborg Ommelanderwijk 1700?-vóór 1781
Forsten Wildervank afgebroken
Huninga(borg)/Tiddinga Beerta/Oostwold ca. 16e eeuw?-1857

Er is sprake van twee borgen. De eerste is familie Huninga uit/van Oostwold, een van de zoons trouwde met de dochter van Tiddinga uit Beerta. Vandaar dat de naam Tiddingasborg veranderde in Huningasborg en sinds 1857 Huningasheerd. In dat jaar wordt de borg grotendeels gesloopt en wordt op die plek een Oldambster boerderij gebouwd. Echter zijn in deze huidige boerderij nog enkele muren (en misschien een deel van de kelder) te vinden die toe behoren aan Tiddingasborg.

Jachtwijk Foxham
(Van) Laanhoven Westerbroek afgebroken
Langwijk Westerbroek ca. 1780-1832
Meerzicht Westerbroek afgebroken
Nijenhof Slochteren
Offerhaus Veendam
Overveen Scharmer  ?-1888
Overwater Martenshoek
Rozenburg Scharmer  ?
Ruitenborg (De Ruten of Fromaborg) Froombosch voor 1631 - na 1831
Rustenbroek Zuidbroek 1740-nu  
Somerlust/Zomerlust Veendam
Sorghvliet Hoogezand
Sorghvliet Veendam ca. 1647-voor 1818
Tilburg/Tilbörg (Van Arnhem) Borgweg/Foxham/Foxholsterbosch  ?-1924/25/29?
Vaartwijk/Tjadenhoeve Westerbroek 1740/80-nu  
Veenlust (Ommelander Huis) Veendam  ?-1883  
Veenhuizen Noordbroek  ?-1853  
Vosholen Kleinemeer ca. 1706-jaren 1890
Vossenborg & Vischwijk Harkstede 18e eeuw-begin 19e eeuw
Vredenburg Hoogezand 1664-1805  
Vredenhoven Eexta  ?-1954
Vredenrust (Vrede en Rust) Veendam  
Welgelegen Kleinemeer ca. 1655-nu  
Werk en Rust Scharmer  ?-in 1828 pastorie
Woellust Wildervank
Woelwijk Kleinemeer 18e eeuw-na 1768
Woortman Wildervank afgebroken