Lijst van schilderijen van Jheronimus Bosch

Wikimedia-lijst

Deze Lijst van schilderijen van Jheronimus Bosch geeft een overzicht van alle schilderijen, die in verband worden gebracht met de Nederlandse schilder Jheronimus Bosch.

ProblematiekBewerken

  Zie voor een samenvatting van de problematiek rond het dateren van werk van Bosch: A.M. Koldeweij, P. Vandenbroeck en B. Vermet (2001) Jheronimus Bosch. Alle schilderijen en tekeningen, pp. 85-86. ISBN 9056622196

Het onderzoek naar het oeuvre van Jheronimus Bosch vindt al sinds het einde van de 19e eeuw plaats. Ludwig Baldass deed in 1917 een eerste poging alle werken van Bosch in chronologische volgorde te zetten,[1] in 1937 gevolgd door Charles de Tolnay. Deze pioniers moesten het echter doen met vage stilistische kenmerken en kwamen niet verder dan het oeuvre van Bosch in te delen in "vroeg", "midden" en "laat" werk. Bovendien werd er, ondanks aanwijzingen van Felipe de Guevara, nauwelijks onderscheid gemaakt tussen authentiek werk van Bosch en dat van navolgers of leerlingen c.q. assistenten. Tegenwoordig wordt dit iets vergemakkelijkt door moderne technieken, zoals infraroodreflectografie en dendrochronologisch onderzoek.

InfraroodreflectografieBewerken

 
Driekoningen-drieluik, detail middenpaneel, foto in gewoon licht.
 
Idem, foto in infrarood licht.

Aan elk schilderij van Bosch ligt een ondertekening ten grondslag. In de meeste gevallen gaat de ondertekening schuil onder één of meerdere verflagen en is deze alleen zichtbaar door middel van infrarode straling. Het karakter van de ondertekening kan uitsluitsel geven over de authenticiteit van een werk. Zo bestaat de ondertekening van de Verzoeking van de heilige Antonius in het Noordbrabants Museum uit allemaal kleine puntjes, die verkregen zijn door middel van een traceerkarton. Bij deze techniek wordt eerst een model op karton gemaakt, waarbij de lijnen worden doorgeprikt. Dit karton wordt vervolgens op het paneel gelegd, waarna koolzuurhoudend stof door de gaatjes wordt gestoven en er zo een gestippelde ondertekening ontstaat. Dit wijst erop dat het hier niet om een originele compositie gaat, maar om het werk van een assistent of een kopiist.[2] Bovendien wijkt de ondertekening in deze gevallen ook vrijwel niet af van het uiteindelijke schilderij.

De ondertekening kan echter ook met de hand aangebracht zijn en in meer of mindere mate afwijken van het bovenliggende schilderij. Zo laat de ondertekening van het middenpaneel van het Driekoningen-drieluik zien dat de schilder aanvankelijk drie herders had willen afbeelden in plaats van twee. Hieruit is af te leiden dat de schilder nog volop bezig was wijzigingen in de compositie aan te brengen om tot het beoogde resultaat te komen. Dit wijst op een originele compositie door Bosch zelf.

DendrochronologieBewerken

Dendrochronologisch onderzoek heeft vanaf eind jaren ’60 een belangrijke bijdrage geleverd aan zowel de toeschrijving als de datering van het oeuvre van Bosch. Bosch schilderde vrijwel uitsluitend op eikenhouten panelen. Via dendrochonologisch onderzoek kan men het jaartal van de laatste jaarring van zo’n paneel vaststellen. Dit jaartal komt echter niet overeen met het jaar dat de boom geveld werd. Bij de bewerking van eikenhouten panelen werd het zachte hout, het zogenaamde spinthout, weggesneden. Dit spinthout bedraagt gemiddeld 9 tot 15 jaarringen. Bovendien moest het hout voor het beschilderd kon worden minstens 2 jaar drogen. Is de laatste jaarring die gevonden is op een paneel dus die van 1500, dan kon het paneel op zijn vroegst dus pas tussen 1511 en 1517 beschilderd zijn.[3]

Legenda
  Door Friedländer aan Bosch toegeschreven
  Door Friedländer als omstreden origineel gezien
  Door De Tolnay aan Bosch toegeschreven
  Door De Tolnay als omstreden origineel gezien
  Door Unverfehrt aan Bosch toegeschreven
  Door Marijnissen aan Bosch toegeschreven
  Door Marijnissen als omstreden origineel gezien
  Door Koldeweij, Vandenbroeck en Vermet aan Bosch toegeschreven
  Door Koldeweij, Vandenbroeck en Vermet als omstreden origineel gezien

Op basis van dit dendrochronologisch onderzoek is de volgende lijst samen te stellen. Om bevooroordeeldheid uit te sluiten is hier ook werk van navolgers en dat van kopiisten in opgenomen.

 
Spinthout (licht) en kernhout (donker)
Titel Toeschrijving Verblijfplaats Dendrochr.
Annas en Kajafas       Rotterdam,
Museum Boijmans Van Beuningen
1391
     
Fragment van een Laatste Oordeel       München,
Alte Pinakothek
1442-1448
     
Verzoeking van de heilige Antonius       Utrecht,
Centraal Museum
1444-1450
     
Linkerpaneel van een Tuin der lusten
      zie Tuin der lusten
      Escorial 1449-1455
     
Gevangenneming van Christus       's-Hertogenbosch,
Noordbrabants Museum
1456-1462
     
Tuin der lusten       Madrid,
Museo del Prado
1460-1466
     
Tuin der lusten (Parijs)       Parijs,
Comte de Pomereu
 
     
Verzoeking van de heilige Antonius       Madrid,
Museo del Prado
1462-1468
     
Aanbidding der Koningen (New York)       New York,
Metropolitan Museum of Art
1468-1474
     
Ecce Homo (Frankfurt)       Frankfurt,
Städel Museum
1470-1476
     
Johannes de Doper in de wildernis       Madrid,
Museo Lázaro Galdiano
1474-1480
     
Laatste Oordeel       Wenen,
Academie van Beeldende Kunsten Wenen
1476-1482
     
Heilige Hiëronymus in gebed       Gent,
Museum voor Schone Kunsten
1476-1482
     
Calvarie met schenker       Brussel,
Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België
1477-1483
     
Doornenkroning van Christus       Londen,
National Gallery
1479-1485
     
Laatste Oordeel       Brugge,
Groeningemuseum
1480-1486
     
Visioenen uit het hiernamaals       Venetië,
Dogepaleis
1484-1490
     
Narrenschip       Parijs,
Louvre
1485-1491
     
Allegorie op de gulzigheid       New Haven,
Yale University Art Gallery
[1485-1491][4]
     
Heremieten-drieluik       Venetië,
Dogepaleis
1487-1493
     
Marskramer       Rotterdam,
Museum Boijmans Van Beuningen
1487-1493
     
Dood van een vrek       Washington,
National Gallery of Art
1488-1494
     
Keisnijding (Madrid)       Madrid,
Museo del Prado
1488-1494
     
Aanbidding der koningen (Madrid)       Madrid,
Museo del Prado
[ca. 1495][5]
     
Johannes de Evangelist op Patmos       Berlijn,
Gemäldegalerie
1489-1495
     
Ecce Homo-drieluik       Boston,
Museum of Fine Arts
1489-1495
     
Gekruisigde martelares       Venetië,
Dogepaleis
1491-1497
     
Heilige Christoforus (Rotterdam)       Rotterdam,
Museum Boijmans Van Beuningen
1490-1496
     
Kruisdraging       Madrid,
Koninklijk Paleis
1492-1498
     
Aanbidding der koningen (Philadelphia)       Philadelphia,
Philadelphia Museum of Art
1493-1499
     
Maria met Kind       Privéverzameling 1494-1500
     
Verzoeking van de heilige Antonius       Lissabon,
Museu Nacional de Arte Antiga
1495-1501
     
Goochelaar (Saint-Germain-en-Laye)       Saint-Germain-en-Laye,
Musée Municipal
1496-1502
     
Goochelaar (Jeruzalem)       Jeruzalem,
Israel Museum
 
     
Hy soect de byle       Mechelen,
Centrum voor Oude Kunst 't Vliegend Peert
 
     
Hooiwagen (Escorial)       Escorial 1498-1504
     
Job-drieluik       Brugge,
Groeningemuseum
1501-1507
     
Verzoeking van de heilige Antonius (Kansas City)       Kansas City,
Nelson-Atkins Museum of Art
 
     
Zondvloed en hel       Rotterdam,
Museum Boijmans Van Beuningen
1508-1514
     
Hooiwagen (Madrid)       Madrid,
Museo del Prado
1510-1516
     
Ecce Homo (Uden)       Uden,
Museum voor Religieuze Kunst
1522-1528
     
Passie-drieluik       Valencia,
Museo de Bellas Artes
1522-1528
     
Doornenkroning
      zie Passie-drieluik
      Escorial 1527-1533
     
Verzoeking van de heilige Antonius
      kopie middenpaneel Verzoeking van de heilige Antonius
      's-Hertogenbosch,
Noordbrabants Museum
1530-1536
     
Geboorte ('s-Hertogenbosch)
      zie Geboorte (Keulen)
      's-Hertogenbosch,
Noordbrabants Museum
1532-1538
     
Aanbidding der Koningen (Aken)       Aken,
Suermondt-Ludwig-Museum
1534-1540
     
Aanbidding der Koningen ('s-Hertogenbosch)       's-Hertogenbosch,
Noordbrabants Museum
1536-1542
     
Jezus onder de schriftgeleerden       Privéverzameling 1539-1545
     
Verzoeking van de heilige Antonius       's-Hertogenbosch,
Noordbrabants Museum
1545-1551
     
Keisnijding ('s-Hertogenbosch)       's-Hertogenbosch,
Noordbrabants Museum
1546-1552
     
Goochelaar (Californië)       Californië,
Privéverzameling
 
     
Keisnijding (Belle)       Bailleul,
Musée Benoît-De-Puydt
 
     
Bruiloft van Kana (Rotterdam)       Rotterdam,
Museum Boijmans Van Beuningen
1555-1561
     
Bruiloft van Kana ('s-Heerenberg)       's-Heerenberg,
Huis Bergh
 
     
Ecce Homo (Philadelphia)       Philadelphia,
Philadelphia Museum of Art
1557-1563
     
Ecce Homo (Indianapolis)       Indianapolis,
Indianapolis Museum of Art
 
     
Geboorte (Keulen)       Keulen,
Wallraf-Richartz-Museum
1562-1568
     
Geboorte (Brussel)       Brussel,
Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België
     
Gevecht tussen Carnaval en Vasten (Utrecht)       Utrecht,
Museum Catharijneconvent
1580-1586
     
Aanbidding der Koningen
      zie Aanbidding der Koningen (Madrid)
      Amsterdam,
Rijksmuseum Amsterdam
1607-1613
     
Aanbidding der koningen (Anderlecht)       Anderlecht,
Erasmushuis
 
     
Aanbidding der Koningen (drieluik, ’s-Hertogenbosch)       's-Hertogenbosch,
Noordbrabants Museum
Ca. 1510-1520
     
Twee fragmenten van een Aanbidding der koningen
      zie Aanbidding der Koningen (drieluik, ’s-Hertogenbosch)
      Philadelphia,
Philadelphia Museum of Art
 
     
Aanbidding der koningen       Onbekend  
     
Christus voor Pilatus ('s-Hertogenbosch)       's-Hertogenbosch,
Noordbrabants Museum
 
     
Christus voor Pilatus (Princeton)
      zie Christus voor Pilatus ('s-Hertogenbosch)
      Princeton,
Princeton University Art Museum
 
     
Antonius met monsters       's-Hertogenbosch,
privéverzameling
 
     
Verzoeking van de heilige Antonius       Ottawa,
National Gallery of Canada
 
     
Verzoeking van de heilige Antonius       Berlijn,
Gemäldegalerie
 
     
Kruisdraging (Neuilly)
      zie Kruisdraging (Wenen)
      Neuilly,
privéverzameling
 
     
Kruisdraging       Antwerpen,
Museum Fritz Mayer van den Bergh
1500-1600
     
Christus daalt af in het voorgeborchte van de hel       New York,
Metropolitan Museum of Art
 
     
Heilige Christoforus (Winterthur)       Winterthur,
Sammlung Oskar Reinhart 'am Römerholz'
 
     
Zeven hoofdzonden       Madrid,
Museo del Prado
n.v.t.[5]
     
Gevecht tussen Carnaval en Vasten ('s-Hertogenbosch)       's-Hertogenbosch,
Noordbrabants Museum
 
     
Kruisdraging       Gent,
Museum voor Schone Kunsten
n.v.t.[5]
     
Kruisdraging (Wenen)       Wenen,
Kunsthistorisches Museum
n.v.t.[5]
     
De Tuin van Eden       Chicago,
Art Institute of Chicago
 
     
Twee fragmenten van een Aanbidding der koningen       Onbekend  
     
De zeven hoofdzonden in een wereldbol       Genève
Fine Arts Foundation
 
     
Paradijs en hel       New York,
privéverzameling
 
     
Fragment van een vrouwenkop       Rotterdam,
Museum Boijmans Van Beuningen
 
     
Ecce Homo       Zwitserland,
privéverzameling
 
     
Verzoeking van de heilige Antonius       Norfolk,
Chrysler Museum of Art
 
     
Heilige Christoforus (Madrid)       Madrid,
privéverzameling
 
     
Heilige Jacobus       Valenciennes,
Musée des Beaux-Arts de Valenciennes