Hiëronymus van Stridon

priester uit Oude Rome (342-420)

Hiëronymus van Stridon,[1] volledige Latijnse naam Eusebius Sophronius Hiëronymus (Grieks: Εὐσέβιος Σωφρόνιος Ἱερώνυμος) (Stridon, ca. 347Bethlehem, 30 september 420) was een schrijver, vertaler en kluizenaar in het vroege christendom. In de oudste stromingen is hij ook een kerkleraar, kerkvader en heilige. De Rooms-Katholieke Kerk rekent hem tot de vier grote kerkvaders van het Westen. Zijn feestdag is 30 september in de Katholieke Kerk, 15 juni in de Orthodoxe Kerk. In de christelijke iconografie wordt Hiëronymus vaak afgebeeld met een leeuw.

Sint-Hiëronymus
(ca.1598), Federico Barocci, Galleria Borghese
Sint Hiëronimus in zijn studeerkamer
(ca.1474), Antonello da Messina, National Gallery
Sint Hiëronimus in zijn studeerkamer
(1521), Albrecht Dürer, Museu Nacional de Arte Antiga
De heilige Hiëronymus in de wildernis
(ca.1480), Leonardo da Vinci, Vaticaanse Musea

Hiëronymus is de patroonheilige van de vertalers. Tussen 390 en 405 maakte hij de Vulgaat, een bijbelvertaling in alledaags Latijn, grotendeels gebaseerd op oorspronkelijke Hebreeuwse bronnen. Tijdens het Concilie van Trente (1545-1563), ruim 1100 jaar later, verklaarde de Katholieke Kerk deze bijbel tot de enige gezaghebbende tekst.[2][3]

LevensloopBewerken

Hij stamde uit een welgestelde familie uit de provincie Dalmatia. De ouders van Hiëronymus waren al christenen en zij stuurden hem naar Rome om er te studeren. Hij kreeg er les onder meer van de grammaticus Donatus. Tyrannius Rufinus van Aquileia was zijn medeleerling. Met de klassieke auteurs raakte Hiëronymus zeer vertrouwd.

Na een verblijf in Trier ging hij te Aquileia een ascetisch leven leiden te midden van een groepje gelijkgezinden. Rond 373 wilde hij een pelgrimstocht naar Jeruzalem ondernemen, maar een ernstige ziekte hield hem lange tijd in Antiochië. Daar hoorde hij voordrachten van Apollinarius van Laodicea en hij leerde ook perfect Grieks. Daarna trok hij zich een drietal jaar (375-378) terug in de woestijn in de buurt van Antiochië, waar een monnik van Joodse afkomst hem in het Hebreeuws onderrichtte. Zijn priesterwijding ontving hij in Antiochië door Paulinus, bisschop van deze stad. In Constantinopel woonde hij de voordrachten van Gregorius van Nazianze bij.

Tussen 383 en 385 verbleef Hiëronymus als secretaris en vriend van paus Damasus I te Rome. In opdracht van deze paus begon hij er te werken aan een nieuwe vertaling van de Bijbel in het Latijn, de zogenoemde vulgaat, omdat de tot dusver gangbare vertalingen niet meer voldeden inzake literaire vormgeving en correctheid. Na de dood van Damasus (11 december 384) begaf hij zich op reis naar de heilige plaatsen in Palestina, bezocht een maand lang Didymus de Blinde, bracht een bezoek aan de monniken van de Nitrische woestijn en vestigde zich uiteindelijk in 386 te Bethlehem, waar hij tot zijn dood als kluizenaar leefde. Hij hield zich daar 34 jaar bezig met de wetenschap en leidde bovendien een klooster. Tot de ascetische kring rondom hem behoorden ook adellijke dames als Marcella, Asella, Paula en haar dochter Eustochium. Met Paula's steun werden er drie vrouwenkloosters en een mannenklooster gesticht, verder een kloosterschool waar hij over een grote bibliotheek kon beschikken.

PersoonlijkheidBewerken

Hiëronymus raakte verwikkeld in verschillende conflicten: met bisschop Johannes van Jeruzalem, met zijn jeugdvriend Rufinus, met Jovinianus (393), Vigilantius (404) en Pelagius (na 415). Hij was een lastig en prikkelbaar mens, die dikwijls hard en scherp in zijn polemiek kon zijn, maar daartegenover staat dat hij eerlijk was in zijn energieke vrijmoedigheid tegen misstanden en in zijn streven naar ascetische idealen. Onder de zogenoemde kerkvaders was hij, als filoloog en veelweter, zeker de meest geleerde. Zijn wetenschappelijk werk is van grote waarde omdat hij de kennis van de Grieken en Joden doorgaf aan het christelijke westen. In tegenstelling tot zijn tijdgenoot Augustinus was hij echter allerminst een speculatief theoloog.

Deuterocanonieke boekenBewerken

Een belangrijke reden waarom de deuterocanonieke boeken in de Bijbel verworpen werden door Luther, was de opinie van Hiëronymus, die ze aanvankelijk verwierp op basis van het feit dat ze niet in de joodse canon voorkomen. Hiëronymus wijzigde echter zijn houding na de Afrikaanse concilies en verklaarde later dat hij nooit hun goddelijke inspiratie ontkende, maar enkel de bezwaren van de joden uitdrukte tegen de christenen.[4]

WerkenBewerken

 
Hiëronymus in zijn studeervertrek
(1600), prent van Johann Theodor de Bry, Universiteitsbibliotheek Gent[5]

Religieuze werkenBewerken

In 382 begon Hiëronymus te Rome nog aan een verbetering van de oud-Latijnse evangelietekst met behulp van goede Griekse handschriften, maar hij respecteerde de bestaande tekst zo goed mogelijk. In Bethlehem begon hij met een veel ingrijpender herziening van de hele tekst van het Oude Testament, waarbij hij vooral rekening hield met de Hebreeuwse grondtekst, en niet alleen met de Griekse versie van de Septuagint, die naar zijn oordeel niet geïnspireerd was. Hij vertaalde dan ook minder woordelijk en in stilistisch opzicht verzorgder dan de oudere Latijnse vertalers.
Deze gigantische onderneming ondervond aanvankelijk véél kritiek. Onder meer Augustinus liet zich laatdunkend uit over de betekenis die Hiëronymus aan de Hebreeuwse tekst toekende. De door Hiëronymus bewerkte tekst, later de Vulgata genoemd, werd echter al spoedig algemeen aanvaard door de Kerk. Sinds de Karolingische renaissance heeft de Vulgaat de vroegere vertalingen geheel verdrongen, al werden er nog tot in de 13e eeuw sporadisch teksten gekopieerd volgens de oudere traditie.

Hiëronymus maakte ook Latijnse vertalingen en bewerkingen van allerlei geschriften van Griekse kerkvaders (onder meer van Origenes). Vandaar dat hij wordt gezien als de schutspatroon van de vertalers.

Zijn Bijbelcommentaren bevatten een neerslag van de vroegere exegetische literatuur. Ze getuigen van een grote kennis, al vertonen zij vaak formele tekortkomingen als gevolg van de haast waarmee ze zijn geschreven. In zijn Quaestiones hebraicae in Genesin maakt hij duidelijk waarom hij de geïnspireerdheid van de Septuaginta niet meer aanvaardde.

Talrijke werken van Hiëronymus hebben een dogmatisch-polemisch karakter: vooral met Rufinus heeft hij een felle pennenstrijd gevoerd, onder meer over diens voorliefde voor de opvattingen van Origenes.

Historische geschriftenBewerken

De grootste bekendheid genieten zijn De viris illustribus uit 392. Hierin behandelde hij in het kort de levens van 135 hoofdzakelijk christelijke schrijvers (maar ook enkele voor-christelijke en joodse schrijvers worden behandeld). In titel en opzet volgde hij daarbij het voorbeeld van Suetonius. Het is de oudste christelijke literatuurgeschiedenis los van de kerkgeschiedenis. Zijn bedoeling was de andersdenkenden te wijzen op de vele waardevolle christelijke tegenhangers die er bestonden.

In zijn Chronica (Kronieken) zette Hiëronymus het werk van de Griekse schrijver Eusebius van Caesarea voort tot het jaar 378. Het is een verzameling van feitenmateriaal en als dusdanig wel belangrijk, maar op literair vlak is het van minder importantie.

Tot de hagiografie in geromanceerde vorm behoren zijn vier Vitae (Levens), nl. twee van Paulus van Thebe, een van Malchus van Syrië en een van Hilarion van Gaza. Hoewel niet vrij van retorische opsmuk, zijn ze zeer onderhoudend geschreven.

CorrespondentieBewerken

Zijn krachtige, emotionele persoonlijkheid blijkt het best uit zijn ca. 120 Brieven. Deze waren voor publicatie bestemd en zijn historisch belangrijk, inhoudelijk gevarieerd en qua vormgeving voortreffelijk afgewerkt.

PublicatiesBewerken

  • De viris illustribus (PL 23, kol. 631-760)
  • Altercatio Luciferiani et Orthodoxi (PL 23, 155-182)
  • Adversus Helvidium de Mariae virginitate perpetua (PL 23, 183-206)
  • Adversus Jovinianum (PL 23, 211-338)
  • Contra Vigilantium (PL 23, 339-352)
  • Contra Johannem Hierosolymitanum (PL 23, 355-396)
  • Dialogus adversus Pelagianos (PL 23, 517-618)
  • Apologia adversus libros Rufini (PL 23, 397-456)
  • Liber tertius seu ultima rensponsio adversus scripta Rufini (PL 23, 457-492)
  • Vita S. Pauli primi eremitae (PL 23, 17-30)
  • Vita S. Hilarionis (PL 23, 29-54)
  • Vita Malchi monachi (PL 23, 55-62)

In Nederlandse vertalingBewerken

 
Dürer: Hiëronymus met leeuw
  Zie Bijbelvertalingen in het Nederlands voor vertalingen van de Vulgaat
  • Vita Pauli. Het leven van Paulus van Thebe, bezorgd, vertaald en toegelicht door Vincent Hunink, 2002. ISBN 9076895325
    Tweetalige editie Latijn-Nederlands
  • Paula in Palestina. Hieronymus' biografie van een rijke Romeinse christin, vertaald en toegelicht door Pieter Willem van der Horst, 2006. ISBN 9021141078
    Vertaling van Brief 108 over Paula van Rome
  • Op weg naar de hemel. Verhalen over kluizenaars, vertaald en toegelicht door Vincent Hunink, 2008. ISBN 9460040055
    Vitae van Paulus van Thebe, Hilarion en Malchus
  • Brieven, vertaald uit het Latijn en van aantekeningen voorzien door Chris Tazelaar, 2 dln., 2008. ISBN 9055738972
    Vertaling van de integrale correspondentie (154 brieven overgeleverd onder zijn naam)
  • Marcella van Rome. Een gedenkschrift van Hieronymus, vertaald en ingeleid door Esther de Boer, 2009. ISBN 9021142295
    Twee brieven over Marcella van Rome

Externe linkBewerken

Zie ookBewerken

NotenBewerken

  1. Omdat hij stierf te Betlehem, wordt hij ook wel Hiëronymus van Betlehem genoemd. Dat is bijvoorbeeld de officiële titel van het werk dat in het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen bewaard wordt.
  2. Christian Theologies of Scripture: A Comparative Introduction, red. Justin S. Holcomb (2006), op books.google.nl. Hierin: "(...) the Council declared that the Latin Vulgate was the "authentic" text for use in the Church (...)".
  3. Edmund F. Sutcliffe, 'The Council of Trent on the authentia of the Vulgate', in: The Journal of Theological Studies (1948).
  4. (nl) Deutero-canonieke boeken in de Bijbel. Defensio Fidei.
  5. Hiëronymus in zijn studeervertrek. lib.ugent.be. Geraadpleegd op 2 oktober 2020.
  Zie de categorie Hiëronymus van Stridon van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.