Hoofdmenu openen

Planetarium

gebouw waarin de sterrenhemel wordt geprojecteerd en uitgelegd
Planetarium van Franeker
Planetariumprojector van Carl Zeiss
Kleinste Zeiss Projektor
Zeiss Modell VI 1968

Een planetarium is een koepel waarin de nachtelijke sterrenhemel wordt geprojecteerd. Oorspronkelijk was een planetarium een mechanisch schaalmodel van het zonnestelsel. In 1924 ontstond het eerste planetarium dat gebruikmaakte van lichtprojectie.

Inhoud

Mechanische planetariaBewerken

Mechanische planetaria, ook Orrery-planetaria genoemd, zijn bekend uit verschillende vroege culturen. Archimedes zou al hebben beschikt over een primitief planetarium waarmee de bewegingen van de zon, de maan, en de planeten kon worden voorspeld. In 1902 ontdekte archeoloog Spyridon Stais tussen de voorwerpen die in een scheepswrak bij Antikythera waren gevonden, een klomp geoxideerd materiaal met daarin een mechanisme met tandwielen. Aangenomen wordt dat het mechanisme, dat uit 82 v.Chr. dateert, werd gebruikt als astronomisch uurwerk.

Eise Eisinga voltooide in 1781 in het Friese Franeker het oudste nu nog werkende mechanische planetarium. Dit planetarium wordt aangedreven door een slingeruurwerk.

Optisch-mechanische planetariaBewerken

Projectieplanetaria tonen de loop van de hemellichamen op een doorgaans koepelvormig projectiescherm. Een grote projector in het centrum van het scherm projecteert de sterrenhemel, waarbij een aantal kleinere beweegbare projectoren de beelden van sterren en planeten op het scherm projecteren. De projectoren zijn zodanig gekoppeld dat ze de bewegingen aan de hemel kunnen weergeven, desgewenst versneld, of kunnen laten zien hoe de sterrenhemel er op een bepaald moment in de tijd uit zal zien of heeft gezien. De projectiemethode met de Zeiss-projector werd in 1924 ontworpen door de firma Zeiss Ikon. Deze aanduiding wordt ook gebruikt voor projectoren die niet door Zeiss zijn gemaakt. Een groot voordeel ten opzichte van een draaibare sterrenkaart is het feit dat ook de positie van de zon, maan en planeten kunnen worden berekend op elk tijdstip. Een recente techniek zijn volledig-optische digitale planetaria, waarbij de hemel geprojecteerd wordt vanuit een 360-graden video- of filmprojectorsysteem.

PlanetariaBewerken

BelgiëBewerken

NederlandBewerken

FrankrijkBewerken

Externe linkBewerken

  Zoek planetarium in het WikiWoordenboek op.