Hoofdmenu openen

Planetarium

gebouw waarin de sterrenhemel wordt geprojecteerd en uitgelegd
Planetarium van Franeker
Planetariumprojector van Carl Zeiss
Kleinste Zeiss Projektor
Zeiss Modell VI 1968

Een planetarium is een machine waarmee de sterrenhemel wordt getoond. Oorspronkelijk was een planetarium een mechanisch schaalmodel van het zonnestelsel, de planeten dus. In 1924 ontstond het eerste planetarium dat gebruikmaakte van lichtprojectie en dat de hele sterrenhemel kan tonen.

Mechanische planetariaBewerken

Mechanische planetaria, ook Orrery-planetaria genoemd, zijn bekend uit verschillende vroege culturen. Archimedes zou al hebben beschikt over een primitief planetarium waarmee de bewegingen van de zon, de maan, en de planeten kon worden voorspeld. In 1902 ontdekte archeoloog Spyridon Stais tussen de voorwerpen die in een scheepswrak bij Antikythera waren gevonden, een klomp geoxideerd materiaal met daarin een mechanisme met tandwielen. Aangenomen wordt dat het mechanisme, dat uit 82 v.Chr. dateert, werd gebruikt als astronomisch uurwerk.

Een dergelijk planetarium heeft het uiterlijk van een klok, doch met meer wijzers (5 à 8). Aan het uiteinde van de wijzers zijn de planeten bevestigd. De wijzers kunnen door een motortje of handmatig worden rondgedraaid. Het is voor weinig geld te koop. Plaats uw zelfgemaakte foto hier

Veel groter, maar wezenlijk niet anders is het mechanische planetarium dat Eise Eisinga in 1781 in het plafond van zijn woonkamer in het Friese Franeker bouwde. Dit planetarium is nog steeds in werking en wordt aangedreven door een slingeruurwerk.

ProjectieplanetariaBewerken

Projectieplanetaria tonen de loop van de hemellichamen op een koepelvormig projectiescherm. Zij tonen niet alleen de planeten maar ook - en vooral - de sterren, zodat de benaming stellarium meer van toepassing zou zijn. Het hart van de machine is een bol waarop projectoren gemonteerd zijn die de sterren projecteren. Door de bol rond te draaien ziet men de dagelijkse beweging van de sterren. Verder bevat de macine een aantal projectoren voor zon, maan en planeten. Het resultaat ziet eruit of men de echte sterren ziet, zonder dat men wordt gehinderd door lichtvervuiling en slecht weer en de sterren blijven zelfs overdag zichtbaar. De projectoren zijn zodanig gekoppeld dat ze de bewegingen aan de hemel kunnen weergeven, desgewenst versneld, en kunnen laten zien hoe de sterrenhemel er op een bepaald moment in de tijd uit zal zien of heeft gezien.

De projectiemethode met de Zeiss-projector werd in 1924 ontworpen door de firma Zeiss Ikon. Deze aanduiding wordt ook gebruikt voor projectoren die niet door Zeiss zijn gemaakt.[bron?] Een van de eerste van deze projectoren stond van 1934 tot 1976 onder een koepel op de bovenverdieping van het gebouw van de Haagsche Courant. Een groot voordeel ten opzichte van een draaibare sterrenkaart is het feit dat de positie van de zon, maan en planeten kunnen worden berekend op elk tijdstip.

Digitale projectieplanetariaBewerken

Er bestaan computerprogramma's die de hemellichamen op een computerscherm tonen en met de juiste hardware kunnen deze programma's de hemel ook op een koepel projecteren. Een dergelijk planetarium biedt mogelijkheden die met de mechanische projectiemachine ondenkbaar zijn. Het kan extra informatie tonen zoals de namen van sterren en sterrenbeelden (naar wens in en uit te schakelen), kunstmanen zonder dat extra hardware nodig en het kan zelfs rekening houden met de eigenbeweging van de sterren. Bovendien is de projector veel kleiner en dus minder een obstakel in de zaal.

PlanetariaBewerken

BelgiëBewerken

NederlandBewerken

FrankrijkBewerken

Externe linkBewerken