Hoofdmenu openen
Zie artikel Zie Armando (producer) voor de gelijknamige producer.

Armando, geboren als Herman Dirk van Dodeweerd (Amsterdam, 18 september 1929Potsdam, 1 juli 2018),[1] was een Nederlandse kunstschilder, beeldhouwer, dichter, schrijver, violist, acteur, journalist, film-, televisie- en theatermaker. Armando was zijn officiële naam; zijn geboortenaam, het pseudoniem zoals hij het noemde, bestond voor hem niet meer. Later heeft hij zijn oorspronkelijke naam in het register van de burgerlijke stand laten wijzigen door Armando,[bron?] een Italiaanse versie van de naam Herman, die hij te danken had aan zijn Italiaanse grootmoeder. Betekenissen als 'zich wapenend', zoals de literaire analisten in zijn naam zien, zijn dus toevallig. Zelf zag hij zijn werk als 'Gesamtkunstwerk', waarvoor zijn ervaringen uit de Tweede Wereldoorlog in de omgeving van Kamp Amersfoort de basis vormden.

Armando
Armando in 2012
Armando in 2012
Persoonsgegevens
Volledige naam Herman Dirk van Dodeweerd
Bijnaam Armando
Geboren Amsterdam, 18 september 1929
Overleden Potsdam, 1 juli 2018
Geboorteland Vlag van Nederland Nederland
Beroep(en) kunstschilder
beeldhouwer
dichter
schrijver
violist
Oriënterende gegevens
Jaren actief 1964-2018
Stijl(en) Hedendaagse kunst
RKD-profiel
Portaal  Portaalicoon   Kunst & Cultuur
"Der Baum" aan de Heresingel, Groningen
WOII monument VLAG Hoofdstraat 21 Westerbork
Feldzug (1989), Begraafplaats Rusthof in Leusden
Liegende Gestalt (2005), UMCG Groningen
Boot 2006 (2008) in Amersfoort

Inhoud

BiografieBewerken

Armando was geboren in de Amsterdamse Pijp, maar bracht vanaf zijn vijfde jaar zijn jeugd door bij Amersfoort. De hei was daar aanvankelijk zijn speelterrein, totdat in 1941 tegenover hun huis door de Duitse bezetting Kamp Amersfoort werd opgebouwd. Dit zou in zijn latere leven èn zijn schilderkunst doorwerken. De overkoepelende titel 'Het Schuldige Landschap' vloeide hieruit voort; Armando bedacht de titel voor een grote groep werken (schilderijen, lithografie, etc.) die hij vanaf 1970 maakte.[2]. Als jonge puber was hij ooggetuige van rijen gevangenen èn hun bewakers met 'de doodskoppen op hun muts' en de geluiden van schreeuwen, schieten en slaan raakte hij nooit meer kwijt: 'Het bos heeft alles gezien en toegelaten, zonder een woord te zeggen. En het staat er nog: onbewogen als altijd' - Aantekeningen over de vijand, 1981.[3]

Armando studeerde later een aantal jaren kunstgeschiedenis en trad in 1958 in dienst van weekblad Haagse Post, waar hij uiteindelijk chef van de kunstredactie werd. Aan dit blad bleef hij tot eind jaren zestig verbonden, op het laatst op freelance-basis.

ThematiekBewerken

De rode draad in zijn werk was voor Armando de tragiek van de mens, de raadselachtigheid van het menselijk bestaan. Zijn werk gaat over goed en kwaad, dader en slachtoffer, schuld en onschuld. Existentiële thema’s die veel verder gaan dan de oorlog. In zijn monumentale schilderijen domineren zwarte vlaggen en landschappen van dikke rode en zwarte verfkorsten, verkoolde bomen en figuren die menselijk en onmenselijk tegelijk zijn. Zijn sculpturen lijken door oerkrachten gevormd. Zijn proza en poëzie worden bevolkt door daders en slachtoffers. 'Veel bosranden. Veel schuldig geboomte. Het stikt hier van de schuld, boom voor boom' , luidt een aantekening in Armando's 'Dagboek van een dader' uit 1973. Deze observatie van hem was o.a. ook van toepassing op het olieverfschilderij 'Gefechtsfeld' (slagveld) 1984 en het tweeluik 'Schuldige Landschaft' 1988.[3]

Beeldende kunstBewerken

Als beeldend kunstenaar maakte hij deel uit van de in 1958 door Jan Henderikse opgerichte kunstenaarsgroep de Nederlandse 'Informelen', (o.a. met Kees van Bohemen, Jan Henderikse, Henk Peeters, Jan Schoonhoven); in 1960 ging deze groep op in de Nederlandse Nul-beweging. De leden van de Nul-groep brachten in hun werk een geheel nieuwe, verwondering wekkende visie op bekende dingen. Traditionele materialen als verf en steen moesten wijken voor afval en industriële materialen. Ook mocht het handschrift van de kunstenaar niet herkenbaar zijn, wat leidde tot seriematige producten en afstandelijke kunstwerken die enkel visuele informatie bevatten. Armando monteerde zo in die tijd zwarte bouten op een rood vlak en maakte zwarte en witte installaties met autobanden. Een typisch voorbeeld van een 'Nul'-werk was zijn Zwarte water - een bassin gemaakt van zwart plastic en gevuld met slechts enkele centimeters water, maar tòch met een grote diepte-illusie. Armando had later geen goede herinneringen aan die tijd. Toen hij net een week deel uitmaakte van de Nul-beweging, voelde hij zich al 'entfleischt', zoals hij later zou zeggen. De Nul-groep bestond tot 1965, maar na het uiteenvallen ervan heeft hij twee jaar lang niet geschilderd. Om daarna weer te beginnen waar hij voor zijn deelname aan de Nul-beweging was geëindigd. Hij formuleerde het later zelf: 'Ik heb toen een paar jaar op spoor nul gezeten.' [3]

In de jaren tachtig en negentig van de vorige eeuw schilderde Armando bewust zonder kleur. Zijn werken die toen slechts werden uitgevoerd in zwart en wit zijn meestal niet zonnig, maar vaak wel contrastrijk en spannend. Het gebruik van zwart-wit patronen, lijnen en vlakken geeft de werken een indringende beeldkracht, waardoor poëtische en dramatische effecten kunnen worden bereikt. De beelden en schilderijen van Armando bevatten wel figuratieve elementen (zoals is te zien in 'Gefechtsfeld', 1984), maar het zijn vooral de dramatische expressie en de zwart-wit contrasten die de sfeer van zijn werken in die periode bepalen. De indringende beelden in zwart-, grijs- en wit-schakeringen staan symbool voor een groter, complexer geheel. Het woeste dier, de schuldige bosrand, de besmeurde ladder, de beladen vlag, al deze thema's verwijzen weliswaar naar Armando's oorlogsherinneringen, maar zijn werk gaat over de universele betekenis van begrippen als collectieve schuld en individuele verantwoordelijkheid.[4]

Toen Armando vanwege zijn gezondheid in 2004 terugkeerde naar Nederland, was dat met forse tegenzin. Om het leed te verzachten, ging hij tien hoog wonen in een flat in Amstelveen met uitzicht op het 'vooroorlogs Nederland': weilanden, sloten en boerderijen. Het werd ook het begin van een nieuwe fase in zijn leven, omdat hij nu ook had besloten zich uitsluitend te concentreren op zijn schilderkunst; hij wilde nog 'een paar mooie schilderijen' maken. Het landschap werd een nieuw thema voor Armando, waarin ook opnieuw de kleur zou verschijnen. Schrijven had geen prioriteit meer, omdat zijn verzameld werk was verschenen; al zat er nog wel een boek aan te komen. Het jaar ervoor had hij ook al in het Concertgebouw in Amsterdam zijn afscheidsconcert als violist gegeven; zijn viool zou hij nooit meer aanraken, had hij al bij die gelegenheid laten weten. Het schilderen deed hij inmiddels wel met zijn linkerhand, omdat niet alleen uit zijn benen maar ook uit zijn rechterarm de kracht was verdwenen. Vaak hielpen ook een assistent vanaf die tijd mee in zijn atelier in Nederland, èn in Potsdam.[3]

Andere activiteitenBewerken

Naast de beeldende kunst en de literatuur was Armando ook actief in de journalistiek, theater, televisie, muziek (als violist in het zigeunerorkest van Tata Mirando) en sport (waaronder amateurboksen). Hij speelde gedurende vijfentwintig jaar met Cherry Duyns en Johnny van Doorn in Herenleed, eerst in de televisieserie en daarna in de theaterversie - absurde, traag verlopende taferelen uit een leven met meester-knechtverhoudingen.

Anton de Goede vertelt over o.a. Armando, Credits: Jeroen van Kan

Vanuit Berlijn schreef Armando jarenlang columns voor NRC Handelsblad, die later verscheidene keren werden gebundeld. Voor een van deze bundels, Machthebbers (1983), ontving hij de F. Bordewijk-prijs en de Multatuliprijs. Deze laatste prijs kreeg hij nogmaals voor De straat en het struikgewas (1988). Eerder, in 1977, was Armando al voor Het gevecht gelauwerd met de Herman Gorterprijs en in 1985 voor zijn gehele oeuvre met de Jacobus van Looyprijs voor dubbeltalenten. Voor Dierenpraat ontving hij in 2000 een Zilveren Griffel. Veel van Armando's werk is vertaald in het Duits, Frans en Engels.

In 2013 verscheen zijn dichtbundel Stemmen. In november 2015 verschenen onder de titel Waarom 21 nieuwe gedichten bij Uitgeverij Koppernik.

Verblijf en doodBewerken

Vanaf 1979 woonde hij ruim 25 jaar afwisselend in Amstelveen en Berlijn, waar hij tot 1989 in het oude atelier van de nazi-beeldhouwer Arno Breker werkte. Vanaf 2008 woonde hij in de Duitse stad Potsdam. Hij woonde afwisselend in Amstelveen, maar had plannen zich in Amersfoort te vestigen, de stad van 'zijn' museum, het Armando Museum. Armando overleed op 1 juli 2018 in Potsdam.[5] Met het voortijdig overlijden heeft museum Voorlinden een voor 2019 geplande overzichtstentoonstelling naar voren gehaald. Deze zou in het kader staan van zijn negentigste verjaardag. De expositie is te bezichtigen tot 10 maart 2019 en biedt een overzicht van zijn veelzijdigheid.[6]

Armando museumBewerken

Het Armando Museum werd in 1998 in de Elleboogkerk in Amersfoort geopend. Op 22 oktober 2007 werd de kerk door een uitslaande brand geheel verwoest, waarbij vrijwel de gehele aanwezige collectie en een deel van het documentatie-archief verloren zijn gegaan. Een deel van de geredde collectie werd overgebracht naar het nieuwe Museum Oud Amelisweerd (MOA)[7] in Bunnik. De eerste tentoonstelling van deze collectie in Oud-Amelisweerd werd op 21 maart 2014 door Prinses Beatrix geopend. Dit museum werd in 2018 failliet verklaard, nadat Armando zijn beschikbaar gestelde collectie vanwege de voortdurende financiële moeilijkheden van het museum had terugegetrokken.[8]

OnderscheidingenBewerken

 
Armando ontvangt de Gouden Ganzeveer in 1987

PublicatiesBewerken

  • Verzamelde gedichten, 1964
  • De SS'ers: Nederlandse vrijwilligers in de Tweede Wereldoorlog, interviews, samen met Hans Sleutelaar, 1967
  • Hemel en aarde: een heroïsche cyclus in 3 delen, gedichten 1971
  • Vorstin der machtelozen, 1972
  • Dagboek van een dader, 1973
  • De denkende, denkende doden: herinneringen, 1973
  • Het gevecht: een gedicht, 1976
  • Herenleed, met Cherry Duyns, 1977
  • De ruwe heren: 9 benarde verhalen, 1978
  • Geschiedenis van een plek: Concentratiekamp Amersfoort, met Hans Verhagen en Maud Keus, 1980
  • Tucht: gedichten, 1971-1978, 1980
  • Aantekeningen over de vijand, 1981
  • Uit Berlijn, 1982
  • Machthebbers: verslagen uit Berlijn en Toscane, 1983
  • het plechtige, het donkere = das feierliche, das dunkle, gedichten 1984
  • Wat zegt? Wat doet?: verzameld Herenleed, met Cherry Duyns, 1985
  • Krijgsgewoel, 1986
  • Schuldige Landschaft, 1986
  • Der Baum, 1986
  • Holda de hond = Holda der Hund, 1987
  • Een nieuw leven bloesemt uit de ruïnes, 1987
  • De dieren en de bloemen, 1987
  • De straat en het struikgewas, 1988
  • De veldtocht: gedichten, 1989
  • Dirk de dwerg: en zeven andere sprookjes, 1990
  • De kleine verschijnselen = Minor incidents, 1991
  • Duits: herinneringen, 1991
  • Het plechtige gebouw, 1992
  • De boksers, 1993
  • De sprookjes, 1994
  • Voorvallen in de wildernis, 1994
  • Mensenpraat, 1994
  • De hand en de stem, 1995
  • Herenleed: een ongerieflijk tweetal, met Cherry Duyns, 1996
  • Herenleed: vijfentwintig jaar weemoed en verlangen, met Cherry Duyns, 1997
  • De prinses met de dikke bibs, 1997
  • De heideweg: verhalen, 1998
  • De naam in een kamer: een gedicht, 1998
  • Takke de tovenaar, 1999
  • Dierenpraat, 1999
  • We waren zo heerlijk jong: Duitse herinneringen, 1999
  • De haperende schepping, 2003
  • Schoonheid is niet pluis: verzameld proza, 2003
  • Het wel en wee, 2005
  • Gedoe, 2006
  • Landschap: gedichten en tekeningen, 2006
  • Hemel en aarde. Het gevecht. 2007
  • Soms, 2007
  • Hemel en aarde. De schepping. 2007
  • Nee, 2008
  • Gedichten 2009, 2009
  • Eindelijk, 2009
  • Berlijn, 2009 (bundeling van stukken uit Uit Berlijn, Machthebbers en Krijgsgewoel)
  • De stilte, 2010
  • Ze kwamen, 2011
  • Herenleed: De heraut, De buitenstaander, De damesgestalte, met Cherry Duyns, 2013
  • Stemmen gedichten 2013
  • Ter plekke - De ultrakorte verhalen tot nu toe 2014
  • Waarom, 21 gedichten 2015

Werk in openbare collecties (selectie)Bewerken

Bibliografie (selectie)Bewerken

  • Kuyvenhoven, F. (2010) Index Nederlandse beeldende kunstenaars, kunstnijveraars en fotografen. ISBN 9789072905550
  • Hans den Hartog Jager & Christian Ouwens: ARMANDO armando, Rotterdam 2015. ISBN 9789490291037

Zie ookBewerken

Externe linksBewerken