Yahgan

etnische groep

Het Yahganvolk (ook Yamana of Tequenica genoemd) woonde in Vuurland. Ze werden ook wel Kano-indianen genoemd omdat ze veel tijd doorbrachten op zee. Ze namen zelfs hun vuren mee. Deze vuren gaven Vuurland zijn naam, toen de Spaanse zeevaarder Ferdinand Magellaan in november 1520 dit gebied aandeed en in de mist talloze vuren zag branden.

Yahgan (Yamana)
Inboorlingen van Vuurland groeten de Beagle, het schip van Charles Darwin, in 1832
Inboorlingen van Vuurland groeten de Beagle, het schip van Charles Darwin, in 1832
Verspreiding Vuurland (Vlag van Argentinië Argentinië en Vlag van Chili Chili)
Taal Spaans, Yaghan
Portaal  Portaalicoon   Landen & Volken
Woongebieden van (voormalige) inheemse volken

OorsprongBewerken

De gletsjers na de laatste ijstijd waren vermoedelijk rond 8000 à 7000 v.Chr. uit de omgeving van de Straat van Magellaan verdwenen. Het gebied tussen de Golf van Penas en de Straat raakte daarna vanuit het noorden bevolkt, volgens Chapman gebeurde dat redelijk snel.[1]

De oudste vindplaats op Vuurland waaruit menselijke bewoning valt af te leiden, dateert uit omstreeks 7.500 v.Chr. De Amerikaanse archeoloog Bird dateerde het bereiken van het meest zuidelijke gebied echter op 9.000 v.Chr.[2]

De Yahgan waren net als de Alacalufe een kanovarend volk, die langs de Pacifische kust zuidwaarts waren getrokken.[3] Niet duidelijk is, wanneer van een Yahgan-volk gesproken kan worden en wanneer zij op Vuurland arriveerden.[4] De oudste vondsten langs het Beaglekanaal aan de zuidkant van Vuurland dateren van omstreeks 4000 v.Chr; volgens Chapman waren dit de Yahgan of hun directe voorouders.[5]

WoongebiedBewerken

De Yahgan woonden vooral op het Navarino-eiland en andere eilanden ten zuiden van het Beaglekanaal, en langs de noordzijde van dat kanaal op het eigenlijke Vuurland. Daarnaast bewoonden ze Lennox, Hoste-eiland en de Wollaston-eilanden. Volgens de Amerikaanse ontdekkingsreiziger Charles W. Furlong (1874-1967) woonden op Wollaston de zwakste, kleinste en armzaligste mensen van dit volk, verdreven naar deze uithoek door sterkere of slimmere stammen. De grootste nederzetting van de Yahgan was het huidige Ushuaia waar rond de 150 mensen woonden, soms oplopend tot 300. Daarnaast kwamen er nog passanten van elders om bijvoorbeeld huiden te verhandelen. De tweede nederzetting was Woolya op de westkust van Navarino-eiland. Het aantal bewoners zou hier gevarieerd hebben van enkele families tot ruim 200 personen in 60 à 70 hutten.[6]

CultuurBewerken

 
Yahgan bij Ushuaia (1883)
 
Yahgan bij Kaap Hoorn (1883)

De vuren waren van levensbelang voor de Yahgans. Ze waren naakt op een cape van zeehonden- of ottervel na. Ook smeerden ze zich in met dierenvet om zich te beschermen tegen uitdroging en onderkoeling. Ze leefden grotendeels van de zee en aten veel vis en mosselen, die door de vrouwen werden opgedoken. Kleding had geen enkele nut in het koude water, dierenvet wel. Toen ze later van de zendelingen kleren moesten gaan dragen, werden de Yahgans ziek, omdat de kleren vies en nat werden in dat klimaat.

Ze geloofden niet in een bepaalde schepper, wel in geesten en hadden ook hun eigen rituelen. Zo moesten moeders na de geboorte van hun kind, samen met de baby een bad nemen in het zeewater, waardoor het kind sterker zou worden.

Vrouwen hadden een groot aandeel in het overleven van de stam. Ze waren vaak forser gebouwd dan de mannen en doken naar voedsel, zorgden voor de kinderen en roeiden en repareerden de kano’s. De mannen maakten de kano’s.

Eeuwenlang hebben deze indianen de kou getrotseerd met minimale middelen om zich te verwarmen. Toen er goud en grasland voor schapen werd gevonden door de blanke kolonisten dolven zij samen met hun buurvolkeren de Alakaluf en de vooral op de guanaco jagende Selknam (Ona) het onderspit doordat daarbij Europese ziektes meekwamen. De schapenboeren loofden zelfs geld uit voor elk indianenhoofd, om de inheemse bevolking uit te moorden. Ook werden de inheemse wolleveranciers zoals alpaca, guanaco, lama en vicuña massaal uitgemoord omdat hun wol door de Europese schapenboeren niet op waarde werd geschat en ze in concurrentie het gras van hun Europese schapen zouden opeten.

TaalBewerken

Toch was niet iedereen tegen de indianen. De Britse zendeling Thomas Bridges (1842-1898) heeft een woordenboek aangelegd van de Yahgantaal en heeft zo 32.000 woorden en begrippen van de vergetelheid gered, voor het volk zelf verdween.[7] De Yahgantaal wordt aan het begin van de 21e eeuw vrijwel niet meer gesproken.[8][9] De taal wordt gezien als een isolaat, hoewel sommige taalkundigen geprobeerd hebben een verband te leggen met de Alacalufe-taal en de Chono-talen (niet te verwarren met Chonantalen), die in het zuidwesten van Zuid-Amerika werden gesproken.

Het Chileense Nationaal Bureau van Inheemse Ontwikkeling heeft plannen (2019) om een "taalnest" in Bajia Mejillones te starten, waar kinderen de taal kunnen leren van oudere sprekers.[10]

UitstervenBewerken

 
Cristina Calderón (2013)

In de laatste 20 jaar van de 19e eeuw kregen de Yahgan te maken met een reeks epidemieën: tuberculose, pokken, buiktyfus, kinkhoest. Ze noemden de baai van Ushuaia, Welapatux-Waia ("baai van sterfelijkheid"). In 1884 kwamen de Argentijnen aan in Ushuaia en stichtten het dorp officieel. Er brak een epidemie van mazelen uit. Tegen 1900 was de Yagan-cultuur snel aan het verdwijnen. In 1912 arriveerde de Oostenrijkse priester en etnoloog Martín Gusinde in Santiago (Chili). Tot 1924 ondernam hij vier expedities naar Vuurland en in elk daarvan bracht hij enkele maanden door met de Yahgans om hun gebruiken te bestuderen en naar hun verhalen te luisteren, die hij vastlegde. In 1995 waren er slechts 74 mensen die zichzelf als Yahgan beschouwden, maar bij de volkstelling van 2017 bedroeg dit aantal 1600.[11] De een-na-laatste volle Yaghan, Emelinda Acuña, overleed in 2005.[12] De laatste Yahgan, Cristina Calderón (schoonzus van Emelinda), leeft nog in Puerto Williams, Chili. Ze is de laatste die de Yahgan-taal als moedertaal spreekt.[13]

Externe linksBewerken

  Zie de categorie Yamana van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.