Wet openbaarheid van bestuur

Nederlandse wet

De Wet openbaarheid van bestuur (Wob) uit 1991 regelde de openbaarheid van bestuur door openbaarmaking van informatie door de Nederlandse overheid. De wet was de opvolger van de Wob 1978, die op 1 mei 1980 in werking was getreden.

Wet openbaarheid van bestuur
Citeertitel Wet openbaarheid van bestuur
Titel Wet van 31 oktober 1991, houdende regelen betreffende de openbaarheid van bestuur
Afkorting WOB
Wob
Soort regeling Wet in formele zin
Toepassingsgebied Nederland
Rechtsgebied Staatsrecht
Bestuursrecht
Status Per 1 mei 2022 vervallen
Goedkeuring en inwerkingtreding
Ingediend op 27 januari 1987[1]
Aangenomen door Tweede Kamer op 25 september 1990[2]Eerste Kamer op 29 oktober 1991[3]
Ondertekend op 31 oktober 1991
Gepubliceerd in Stb. 1991, 703
In werking getreden op 1 mei 1992
Geschiedenis
Opvolger van Wob 1978
Wijzigingen Externe lijst
Lees online
Wet openbaarheid van bestuur
Portaal  Portaalicoon   Mens & maatschappij

Hergebruik van openbare informatie was oorspronkelijk onderdeel van de wet maar is in 2015 afgesplitst naar de Wet hergebruik van overheidsinformatie. Per 1 mei 2022 is de Wob vervangen door de Wet open overheid (Woo).[4][5][6]

Doel en werkingsgebiedBewerken

De wet garandeerde een ieder de mogelijkheid om informatie over een bestuurlijke aangelegenheid bij een bestuursorgaan op te vragen. De wet had betrekking op ministeries, provincies, gemeenten, waterschappen, publiekrechtelijke organisaties, en bedrijven of instellingen die onder verantwoordelijkheid hiervan vielen,[7] zoals ziekenhuizen en openbare scholen.[8]

De wet begint als volgt:

Alzo wij in overweging genomen hebben, dat het, mede gelet op artikel 110 van de Grondwet, met het oog op een goede en democratische bestuursvoering wenselijk is gebleken de regelen met betrekking tot de openheid en openbaarheid van bestuur aan te passen en deze zo veel mogelijk in de wet op te nemen.

De Wob had als juridische uitgangspunt dat openbaarmaking een plicht is van elk bestuursorgaan. Geheimhouding hoorde altijd een – gemotiveerde – uitzondering te blijven. Persoonlijke beleidsopvattingen, privacygevoelige informatie zoals strafbladen en stukken die concurrentiegevoelige informatie van bedrijven bevatten, waren uitgesloten van de mogelijkheid om ze met een beroep op de wet Wob in te zien. Maar ook hierop waren uitzonderingen mogelijk gemaakt door de rechter en het Verdrag van Aarhus. Het vakgebied van de overheidscommunicatie en -informatie kreeg door de Wob een juridisch fundament.

De Wob was geen documentenwet zoals de openbaarheidsregels bij de Europese Unie, van de VS en van bijvoorbeeld Zweden, maar een informatiewet. Het ging om de informatie die reeds vastgelegd was, ongeacht de gegevensdrager. Zo kon het ook om informatie gaan op een USB-stick of harde schijf, om een foto, aantekeningen op een gele memosticker of een SMS-bericht op de zakelijke telefoon van een ambtenaar. De overheid had het laatste woord over de vorm van de gegevensverstrekking; dat kon ook mondeling zijn. Vooral journalisten beriepen zich op de Wob.[9]

Het samenstellen van totaal nieuwe documenten uit bestaande documenten was geen onderdeel van de Wob. Echter, informatie zoals metadata die tijdens normale werkzaamheden van ambtenaren zichtbaar is op een scherm kon middels een schermafdruk verstrekt worden en viel daarom binnen de Wob.[10]

Behandeling van verzoekenBewerken

Alhoewel vormvrij mocht elk bestuursorgaan voor Wob-verzoeken kiezen of ze naast schriftelijk (op papier) ook digitaal ingediend mochten worden.Voor het verstrekken van kopieën van documenten op een Wob-verzoek mocht de rijksoverheid een vergoeding in rekening brengen. De hoogte hiervan is vastgelegd in het Besluit tarieven openbaarheid van bestuur.[11]

Naast een definitie van de gewenste informatie diende een Wob-verzoek ook expliciet een document of de bestuurlijke aangelegenheid te vermelden waar de informatie betrekking op had zoals gedefinieerd in artikel 1 onder b Wob. De stappen staan beschreven in bijlage 5 van de praktische handleiding[12] voor gemeenten over de Wob door Vereniging van Nederlandse Gemeenten.

Een aanvraag hoefde de bestuurlijke aangelegenheid of het gewenste document niet expliciet te vermelden als voldoende duidelijk was waar het om gaat. Indien het bestuursorgaan hier toch behoefte aan had, dan werd de indiener in tweede instantie gevraagd deze informatie alsnog te verschaffen.

BeslistermijnBewerken

De beslistermijn is de tijd tussen het openbaarmakingsverzoek en de honorering of (gedeeltelijke) afwijzing. De gevraagde informatie moest tegelijk met de beslissing van het bestuursorgaan over het wel of niet inwilligen van het openbaarmakingsverzoek worden verstrekt aan de verzoeker.

De beslistermijn was vier weken, uitgezonderd Wob-verzoeken met betrekking tot milieu-informatie waarbij de beslistermijn twee weken esd. Deze termijnen golden sinds de invoering van de Wet dwangsom en beroep bij niet tijdig beslissen. Daarvoor gold voor alle Wob-verzoeken een beslistermijn van twee weken. Een bestuursorgaan had de mogelijkheid de beslissing te verdagen met nog eens vier weken, maar moest dit wel schriftelijk laten weten vóór het verstrijken van de eerste termijn van vier weken. Daarnaast kon de termijn opgeschort worden indien een derde gehoord moet worden, bijvoorbeeld ter beoordeling of informatie concurrentiegevoelig was.

Bij overschrijding van de maximale termijn voor de beslissing kon een bezwaarschrift ingediend worden tegen het niet-tijdig beslissen volgens artikel 15a Wob. Daarnaast bleven altijd het aantekenen van beroep mogelijk bij de bestuursrechter twee weken na een ingebrekestelling.[13] Bij succes kreeg de indiener dan de griffiekosten terug en werd aan het bestuursorgaan een boete opgelegd, waarbij een bedrag van € 100 gangbaar begint te worden.

MisbruikBewerken

Er zijn drie vormen van Wob-misbruik te onderscheiden: geld verdienen aan misbruik van de wettelijk vastgestelde beslistermijn, pogingen om het bestuursorgaan te frustreren en/of vertragen en "obsessief streven tot openbaarmaking". In een onderzoek uit 2010 naar omvangrijke en oneigenlijke Wob-verzoeken gaven overheden aan dat men bij gemiddeld 44% van de verzoeken een oneigenlijke grond vermoedde, waarvan 21% gericht op geldelijk gewin.[14]

Op 1 oktober 2016 is de Wet voorkoming misbruik Wob[15] in werking getreden. De Wet dwangsom en beroep is niet langer van toepassing op de Wob.

WobbenBewerken

Regelmatig moesten journalisten en anderen deze wet gebruiken om informatie op te eisen die eerder geweigerd werd. Dat wordt wobben genoemd. De Wob verplichtte de overheid trouwens niet alleen om informatie desgevraagd openbaar te maken: een onderbelicht feit is dat zij dit ook uit eigen beweging hoorde te doen, zodra dat goed is voor de democratie. Openbaarheid is als rechtstoestand door rechters vast te stellen, maar openheid (een mentaliteit) niet.

WobstructieBewerken

Bij de toepassing van de Wob werd de overheid soms verdacht van wobstructie. Bij wobstructie probeerde een overheid – een gemeente, provincie, ministerie of andere overheidsorganisatie – bewust informatie die via de Wob wordt opgevraagd achter te houden. Dat kon door de stukken niet goed te archiveren en als ze worden opgevraagd te beweren dat ze de documenten niet kunnen vinden, door tijd te rekken of door stukken ten onrechte geheim verklaren.[16]

In 2020 werd gemeld dat in Noord-Holland gemeenten en provincie steeds meer documenten geheim houden, vooral financiële stukken en bouwplannen.[16] De jurist Roger Vleugels stelde in 2018: "Nergens moet je zo lang wachten op openbaarmaking van overheidsstukken als in Nederland" "En in tachtig procent van de gevallen wordt zelfs die termijn nog overschreden". Volgens Vleugels worden ambtenaren geschoold in het traineren van verzoeken.[17]

Journalist René Lukassen berichtte over een trucje van het Ministerie van Financiën, dat bepaalde stukken bij een notaris onderbracht, zodat zij niet via Wob-verzoeken hoefden te worden getoond. Dat was rond een onderzoek over de ondergang van DSB Bank en verzekeraar SNS REAAL.[17]

Met een puntental van 82 bij een maximum van 150 stond Nederland in 2020 wereldwijd op de 73e plaats van de 'Right To Information'-ranglijst, die weergeeft hoe toegankelijk publieke informatie is, een oordeel dat gebaseerd is op de Wob. De beoordeling dateert overigens uit 2016.[18][19][20] De Europese Unie komt op 96 punten via de beoordeling van een aantal verdragsteksten.[21]

Uitvoering door de rijksoverheidBewerken

Ingediende Wob-verzoeken per kerndepartement [22]
Ministerie 2014 2015 2016 2017 2018 Totaal
Algemene Zaken 50 93 60 31 51 285
Binnenlandse Zaken & Koninkrijksrelaties 62 66 55 64 83 330
Buitenlandse Zaken 86 120 109 83 101 499
Defensie 133 151 175 130 133 722
Economische Zaken & Klimaat 117 100 100 100 95 512
Landbouw, Natuur & Voedselkwaliteit - - - - 42 42
Financiën (1) 131 144 132 164 149 720
Infrastructuur & Waterstaat 76 85 82 62 73 378
Justitie en Veiligheid (2) 28 33 24 178 162 425
Onderwijs, Cultuur & Wetenschap 228 161 109 90 92 680
Sociale Zaken & Werkgelegenheid (3) 240 260 216 217 259 1.102
Volksgezondheid, Welzijn & Sport (4) 185 192 197 173 137 884
Totaal 1.336 1.405 1.259 1.292 1.377 6.669
  • (1) Inclusief DG Belastingdienst.
  • (2) De jaren 2014–2016 betreffen alleen de Wob-verzoeken die door de Directie Wetgeving en Juridische Zaken (Wob-verzoeken die zien op het SG- en pSG-cluster) zijn behandeld. Overige Wob-verzoeken werden decentraal behandeld. De totale aantallen Wob-verzoeken die door het kerndepartement worden behandeld, liggen daarmee vele malen hoger. Zie ter vergelijk de jaren 2017–2018, met de cijfers van het hele kerndepartement.
  • (3) Inclusief Inspectie SZW.
  • (4) Inclusief CIBG en de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd.

BeperkingenBewerken

De Raad van State heeft een uitzondering gemaakt voor de correspondentie die tussen koning en ministerraad gevoerd wordt en bij het Kabinet van de Koning berust. De Raad van State beschouwt het Kabinet van de Koning niet als een bestuursorgaan. Ook correspondentie tussen de Prins van Oranje en het Kabinet van de Koning valt volgens de bestuursrechter niet onder de Wob.[23]

Wanneer een stuk van de ministerraad in het Koninklijk Huisarchief is beland kan het noch met een beroep op de archiefwet noch met de Wob worden ingezien.[24]

Uitvoering door gemeentenBewerken

Kosten en middelenBewerken

Voor gemeenten (maar ook voor provincies en waterschappen) gold dat als zij een vergoeding vragen er eerst vergoedingenregels moesten zijn vastgesteld en bekendgemaakt. De gemeente moest dit in een verordening vastleggen. De Vereniging van Nederlandse Gemeenten geeft aan, dat bij het vaststellen van de vergoedingenregels aansluiting gezocht kan worden bij de tarieven van het Rijk. Dergelijke vergoedingen zijn zelden kostendekkend. Echter het aantal Wob-verzoeken is jaarlijks niet dermate groot dat de uitvoering van de wet tot grote kosten heeft geleid.

BeperkingenBewerken

Gemeenten moesten inzage geven in bouwverslagen met derden. Concurrentiegevoelige informatie werd daarvan uitgesloten. Inzake bijzondere persoonsgegevens en privacygevoelige gegevens van natuurlijke personen geldt de Algemene verordening gegevensbescherming.

Landelijke publicatieBewerken

Eenmaal geopenbaarde informatie wordt niet centraal geregistreerd. Als alternatief wordt via het project Open Wob informatie verzameld en gepubliceerd in een gestandaardiseerd formaat, die via de website kan worden opgezocht en ingezien.[25] Open Wob is onderdeel van het Actieplan Open Overheid, waar gemeenten sinds 2018 vrijwillig aan kunnen deelnemen.[26] Open Wob valt onder het project "Open Data"[27] van de Open State Foundation (OSF).[28]

De beoogde vervanger van de Wob, de Wet open overheid (Woo), sinds 2016 in behandeling door de Tweede Kamer,[4] komt met een verplichting tot actief publiceren van Wob-documenten. Overheden kunnen er dan voor kiezen om deze informatie te publiceren via het Platform Openbaarmaking Overheidsinformatie (PLOOI) van de overheidsorganisatie KOOP.

Wet open overheidBewerken

Sinds meerdere jaren wordt gesproken over vervanging van de Wob, zoals de nota "Open de Oester" van Wijnand Duyvendak in 2005. Dit heeft op 10 juli 2012 geresulteerd in een initiatiefnota voor de Wet open overheid (Woo).[29]

De oorspronkelijke initiatiefnota is in april 2016 aangenomen door de Tweede Kamer. Echter, zorgen over de doorlopende en invoeringskosten, o.a. op basis van het rapport "Quick scan impact Wet open overheid (Woo)" van de ABDTOPConsult,[30] waren reden om het in de Eerste Kamer niet ter stemming te brengen. Daarop werd de behandeling van het wetsvoorstel opgeschort, zodat er eerst onderzoek kon worden gedaan naar de impact die de wet gaat hebben voor de overheid.[17]

Een bijgesteld voorstel werd in 2019 ingediend voor behandeling in de Tweede Kamer.[4] In dit bijgesteld voorstel is bijvoorbeeld het informatieregister met alle uitgegeven documenten geschrapt. Een journalistiek samenwerkingsverband heeft in oktober 2020 verdere voorstellen gedaan voor een verbeterd wetsontwerp.[18]

Onder gebruikers van de huidige Wob heerst controverse of het bijgesteld voorstel wel beter is dan de huidige Wob bijstellen[31][32]. Een deel van de betrokkenen bij het oorspronkelijke voorstel hebben zich tegen het bijgesteld voorstel gekeerd omdat er geen uitzicht is op significante verbetering van de openbaarheid op korte en lange termijn. De Vereniging van Onderzoeksjournalisten diende op 24 april 2019 namens talrijke hoofdredacties een verzoek[33] in om het bijgestelde voorstel af te wijzen en in plaats daarvan te concentreren op verbetering van de Wob.

De Wet van 25 oktober 2021, houdende regels over de toegankelijkheid van informatie van publiek belang (Wet open overheid) en de Wet van 25 oktober 2021 tot wijziging van het voorstel van wet van de leden Snels en Sneller houdende regels over de toegankelijkheid van informatie van publiek belang (Wet open overheid) (Wijzigingswet Woo) zijn op 1 mei 2022 ingegaan.

De rechtspraak: andere regeling openbaarheidBewerken

Voor openbaarheidsverzoeken aan de rechtspraak geldt de Interimleidraad openbaarheid rechtspraak.[34]

Externe linksBewerken