Veganisme

vermijden van gebruik van dierlijke producten

Veganisme is een levenswijze waarin gestreefd wordt naar het volledig vermijden van het gebruik van dierlijke producten.[1] Het gaat daarbij om delen van het dierenlichaam of producten die daarvan vervaardigd zijn (zoals vlees, gelatine, leer, bont, zijde en wol) en door dieren voortgebrachte producten, zoals zuivel, eieren en honing. Meestal kunnen alternatieven worden gevonden in het gebruik van plantaardige voedingsmiddelen en materialen. Veganisten keuren ook exploitatie van dieren en wreedheid jegens dieren af, evenals het vasthouden van dieren voor vermaak.[2]

Fruit, groenten, noten, granen en peulvruchten zijn de belangrijkste elementen van veganistische voeding

Etymologie en geschiedenisBewerken

De term "veganisme" is de Nederlandstalige versie van het Engelse woord "veganism".[3] Dit woord is op zijn beurt afgeleid van de term "vegan", die in 1944 voor het eerst werd voorgesteld door Donald Watson, een voorvechter van dierenrechten, die toentertijd samen met anderen doende was in Engeland de eerste vereniging van veganisten ter wereld op te richten, onder de naam The Vegan Society. Met de term doelde Watson aanvankelijk op "een vegetariër die ook geen zuivel consumeert". Later omschreef Watson veganism als: "the doctrine that man should live without exploiting animals" (de doctrine dat de mens zou moeten leven zonder het uitbuiten van dieren)."[4] Inmiddels hanteert de Vegan Society als definitie van het veganisme:

... a way of living that seeks to exclude, as far as possible and practicable, all forms of exploitation of, and cruelty to, animals for food, clothing and any other purpose.

(... een levenswijze die ernaar streeft, voor zover mogelijk en in de praktijk uitvoerbaar, alle vormen van exploitatie en wreedheid ten opzichte van dieren in verband met voeding, kleding, of enig ander doel, uit te sluiten.)

— The Vegan Society[2]

Het Van Dale Groot woordenboek van de Nederlandse taal definieert veganisme sinds 1999 als de "leer, levenswijze van vegetariërs die geen dierlijke voedingsmiddelen consumeren en ook andere dierlijke producten (als leer, wol, zijde e.d.), voor zover praktisch haalbaar, niet gebruiken."[1]

In de eenentwintigste eeuw neemt de belangstelling voor veganisme geleidelijk aan toe, hetgeen onder andere blijkt uit een groeiend aanbod aan veganistische voedingsmiddelen in supermarkten en een betere verkrijgbaarheid van veganistische gerechten in restaurants.[5][6]

LevenswijzeBewerken

Veganisme bepaalt in de eerste plaats de keuze voor een voedings- en kledingwijze, in die zin dat noch dieren zelf, noch producten van dieren als dierlijke melk, eieren en honing als voedsel gebruikt worden. Op het gebied van kleding wordt het gebruik van materialen waarvoor een dier gedood moet worden (zoals leer, bont, dons en ivoor) vermeden. Materialen die verkregen kunnen worden zonder dat het dier gedood hoeft te worden (zoals wol) worden ook afgewezen, omdat ze samenhangen met het in gevangenschap houden van deze dieren.

Veganisme heeft ook invloed op keuzes voor bijvoorbeeld vervoermiddelen, werkkrachten, sportattributen, amusementsattracties en huisdieren. In al deze gevallen wordt het gebruik van dieren door veganisten in principe afgewezen. Bij de keuze voor consumentenartikelen (in het bijzonder cosmetica) is het essentieel dat producten "Dierproefvrij" zijn.

Veganisme stelt zich voor als een streven - "voor zover mogelijk en in de praktijk uitvoerbaar". Naleving van de beoogde principes wordt beperkt door de praktische toepasbaarheid in de maatschappij. Zo schuurt het gebruik van medicatie, met de afwijzing van dierproeven, aangezien alle medicijnen eerst getest worden op dieren.

Motieven voor veganismeBewerken

Er zijn diverse redenen om te kiezen voor een veganistische levenswijze. De meestgenoemde redenen zijn de rechten en het welzijn van dieren, en gezondheid. De wereldvoedselsituatie en het milieu worden minder genoemd.[7]

  • Dierenwelzijn: De meest genoemde reden om voor het veganisme te kiezen. Het gaat hierbij om bezwaren tegen toegebracht leed en schade aan dieren bij de vervaardiging van dierlijke producten, evenals het vermijden van speciësisme.
  • Gezondheid: Een veganistisch dieet zou het risico op diabetes,[8] hart-en vaatziekten,[9][10] borst-,[11][12] darm-[13][14][15] en prostaatkanker kunnen verlagen.[16][17] Een veganistisch voedingspatroon schiet echter tekort in de voorziening van diverse essentiële voedingsstoffen,[18] en leidt zonder aanvulling tot een chronisch vitamine B12-tekort.[19]
  • Wereldvoedselprobleem: Hierbij wordt aangenomen dat er sprake is van voedselschaarste doordat veeteelt naar verhouding veel landbouwgrond in gebruik neemt. Bij vervanging van dierlijke producten door plantaardige producten met gelijke voedingswaarde is in de regel minder landbouwgrond nodig, afhankelijk van het product. Voor dierlijk voedsel is ook veel meer water nodig[20] dan voor plantaardig voedsel.[21][22] Dierlijke voeding heeft volgens deze redenatie dus een grotere ecologische voetafdruk dan plantaardige voeding.[23][24][25][26]

Verschil met verwante voedingsprincipesBewerken

Twee nauw aan het veganisme verwante voedingsprincipes zijn het vegetarisme en het fruitarisme. Het veganisme gaat op voedingsgebied verder dan het vegetarisme, doordat naast geen dieren zelf ook geen dierlijke voortbrengselen als melk, eieren en honing gebruikt worden. Fruitarisme gaat nog verder dan het veganisme, doordat hier naast alle soorten dierlijk voedsel ook al het plantaardig voedsel waarvoor planten gedood of beschadigd worden afgewezen wordt. Sommige veganisten zijn tevens aanhanger van het raw-foodisme: het rauw en dus in onverhitte vorm consumeren van de voeding die men gebruikt. Veel plantaardig voedsel leent zich er volgens hen voor om in natuurlijke vorm geconsumeerd te worden.

Veganisme in religieBewerken

Enkele godsdiensten hebben verwantschap aan het veganisme. Het boeddhisme predikt om al wat leeft zo voorkomend mogelijk te bejegenen. In wezen impliceert een consequente naleving hiervan een veganistische houding ten opzichte van dieren. Ongeveer hetzelfde is het geval bij het jaïnisme uit India. Volgens een islamitische traditie zou Mohammed gezegd hebben dat wie goed is voor dieren, goed is voor zichzelf.[33][34] Desondanks is veganisme onder moslims niet wijdverspreid. Bijbelvorsers zullen ter staving van hun persoonlijke keus voor het veganisme in dat geschrift, teksten vinden als Spreuken 12:10: "De rechtvaardige kent het leven van zijn beest; maar de barmhartigheden der goddelozen zijn wreed."

GezondheidBewerken

Verschillende onderzoeken tonen aan dat een veganistisch dieët het risico op diabetes type 2, een hoge bloeddruk, obesitas en ischemische hartziektes kan verlagen, al benadrukken de onderzoekers dat er nader onderzoek nodig is.[35][36] Vergeleken met een vegetarisch dieet bevat een veganistisch dieet minder verzadigd vet en cholesterol, en meer vezels. Veganisten zijn over het algemeen slanker dan vegetariërs, hebben een lagere bloeddruk, en verminderde kans op een hartziekte. Wel is er bij een veganistisch dieet een hoger risico op tekorten aan essentiële voedingsstoffen.[18] Een Italiaanse meta-analyse wijst op significant lagere niveaus van body mass index, LDL-cholesterol en glucosespiegels bij vegetariërs en veganisten in vergelijking met vleeseters. De onderzoekers geven echter aan dat deze resultaten voorzichtig moeten worden geïnterpreteerd, vanwege de kleine steekproefgrootte en het beperkte aantal onderzoeken dat is bekeken.[37]

VoedingsstoffenBewerken

Een veganistisch dieet is doorgaans rijker aan magnesium, foliumzuur, de vitaminen C en E, en ijzer.[38] Het is doorgaans armer aan omega 3-vetzuren, vitamine D, en calcium.[38]

Vitamine B12-tekortBewerken

Aangezien plantaardige voeding geen bioactieve vitamine B12 bevat, zal een veganistisch dieet zonder vorm van B12-suppletie op termijn tot een vitamine B12-tekort leiden.[19][39] Suppletie van B12 is mogelijk middels een voedingssupplement. Daarnaast worden sommige voedingsmiddelen verrijkt met vitamine B12, zoals sojamelk, vleesopvolgers en soms bij edelgistvlokken. Vitamine B12 in voedingssupplementen wordt geproduceerd door bacteriën en is derhalve niet strijdig met het veganistische principe.

Veganistisch dieetBewerken

Het dieet van een veganist sluit naast vleesproducten ook vis, gevogelte, schaaldieren (zoals garnalen), weekdieren (zoals mosselen) en insecten uit. Verder worden ook geen producten genuttigd die iets bevatten dat een dierlijke afkomst heeft, zoals zuivel, eieren, honing, dierlijke gelatine, dierlijk stremsel, en levertraan. In medisch opzicht bevat het dieet geen dierlijke eiwitten.[40] Meestal worden dierlijke voedingsmiddelen vervangen door plantaardige alternatieven, zoals melkvervangers, tofoe of egg-replacerpoeder.

Het gebruikelijke assortiment aan plantaardige voedingsmiddelen (voornamelijk alle soorten fruit, noten, granen en groente) wordt in veel gevallen verbreed met minder gebruikelijke middelen (sojabonen, andere peulen, en specerijen) om voldoende voedingsstoffen binnen te krijgen. Voorbeelden zijn het calciumrijke chiazaad, maar ook groenten zoals broccoli, spinazie en Chinese kool bevatten relatief veel calcium. Een bron van omega-3 wordt gevonden in lijnzaadolie, koolzaadolie en walnoten.

Inspiratie voor veganistische maaltijdrecepten wordt ook wel opgedaan bij exotische keukens uit landen waar veel gerechten zonder vlees gegeten worden (bijvoorbeeld de Indonesische en de Indiase keuken).

Typische gerechtenBewerken

Bekende veganistenBewerken

 
Een beroemd veganist, acteur Joaquin Phoenix.

Bekende veganisten zijn Bill Clinton,[41] Al Gore, Christine Lagarde, Paul Watson, Arnold Schwarzenegger, Mayim Bialik, Demi Moore, Michelle Pfeiffer, Alicia Silverstone, Peter Dinklage, Woody Harrelson, Joaquin Phoenix, Brad Pitt, Bryan Adams, Ariana Grande, Carl Lewis, Lewis Hamilton, Lionel Messi, Donald Watson, Billie Eilish, Craig Ferguson, Boy George, Berry Gordy, Volkert van der Graaf, Thich Nhat Hanh, Mark Hoppus, Famke Janssen, en Lenny Kravitz.[42]

In Nederland staan Marianne Thieme[43], Esther Ouwehand, Miro Kloosterman, Sanne Vogel, Josje Huisman, Eva Meijer, Floris van den Berg, Milouska Meulens[44], Anne Fleur Dekker en Teske de Schepper[45] bekend als veganist.

Ex-veganistenBewerken

Een aantal bekende veganisten, waaronder Liam Hemsworth, Miley Cyrus, Natalie Portman, Ellie Goulding, Serena Williams en Samuel L. Jackson zijn hier later weer vanaf gestapt, meestal vanwege een gebrek aan voedingsstoffen.[46][47][48]

Nederland en BelgiëBewerken

Een vereniging voor veganisten in Nederland is de Nederlandse Vereniging voor Veganisme. In België verenigen veganisten zich in de veganismevereniging BE Vegan, en in het Ethisch Vegetarisch Alternatief.

DemografieBewerken

  •   Europese Unie:
    •   Nederland: In 1996 bleek uit onderzoek dat er ongeveer 16.000 veganisten (0,1%) waren in Nederland.[49][50] Juni 2020 was dit volgens een schatting van de Nederlandse Vereniging van Veganisten (NVV) ongeveer 150.000 (1% van de bevolking).[51]
    •   België: Volgens de vereniging Ethisch Vegetarisch Alternatief (EVA) zou in 2018 zo'n 1 procent van de Belgen veganist zijn.[52]
    •   Duitsland: In 2019 was naar schatting 0,95% van de bevolking veganist.[53]
    •   Frankrijk: Uit een steekproef van Harris Interactive uit 2017 bleek minder dan 2% van de Fransen veganist te zijn; samen met vegetariërs waren ze 5% van de Franse bevolking.[54]
    •   Oostenrijk: In 2013 meldde dagblad Kurier dat 0,5% van Oostenrijk veganisme praktiseerde en in de hoofdstad Wenen 0,7%.[55] In 2017 werd het aantal veganisten op 80.000 geschat (1% van de bevolking).[56]
    •   Spanje: Uit een onderzoek van het adviesbureau Lantern, gedaan in 2017, bleek 0,2% (93.000 mensen) van de Spanjaarden veganist.[57]
    •   Zweden: 4% zei veganist te zijn in een enquête van Demoskop uit 2014 onder 1000 mensen van 15 jaar en ouder.[58]
  •   Zwitserland: Marktonderzoeksbureau DemoSCOPE schatte in 2017 het aantal veganisten op zo'n 3% van de bevolking.[59]
  •   Israël: In 2018 was 5,2% van de bevolking in Israël veganist.[60]
  •   Verenigd Koninkrijk: Volgens The Independent waren er 100.000 veganisten (0,17%) in 1993.[61] In 2019 schatte The Vegan Society het aantal op 600.000 (1,16%).[62]
  •   Verenigde Staten: Volgens onderzoek van GlobalData was in 2019 6% van de bevolking in de Verenigde Staten veganist.[63]

Zie ookBewerken