Hoofdmenu openen

Stedelijk gebied

algemeen
(Doorverwezen vanaf Stadsgewest)
De Benelux heeft een grote urbanisatiegraad. In Vlaanderen is er tussen de grote steden meer nevelgebied dan in Nederland door de ruimtelijke versnippering.

Een stedelijk gebied, urbaan gebied of stadsgewest is een gebied met een ten opzichte van de omgeving verhoogde urbanisatiegraad.

Stedelijke gebieden zijn er in vele vormen en formaten. Dit kan een enkele alleen liggende en ten opzichte van de omgeving grote stad zijn, een apart liggende agglomeratie zoals het stedelijk gebied van Brussel, maar ook een aaneenschakeling van agglomeraties (conurbatie), zoals het concept van de Randstad in het westen van Nederland. Het begrip kan zelfs gebruikt worden voor een groep stedelijke gebieden met daartussenin nog steeds een verhoogde urbanisatiegraad, zoals grote delen van West-Europa of de BosWash in het oosten van de Verenigde Staten. Uiteindelijk komt het er dus op neer vanuit welk perspectief men een stedelijk gebied bekijkt.

In dit artikel wordt het stadsgewest besproken, een stedelijke structuur die de fysieke agglomeratie van een stad functioneel overstijgt. In een stadsgewest gedragen de inwoners zich alsof zij in één stad wonen. Dat wil zeggen dat de bewoners wonen, werken, winkelen en recreëren binnen het stedelijk gebied en zich in hun dagelijks leefpatroon voornamelijk binnen het stadsgewest verplaatsen.

Inhoud

VervoerBewerken

De kracht van een stad ligt onder meer in het feit dat de bewoners zich binnen de stad bewegen zodat een intensieve interactie ontstaat tussen de bewoners. In een traditionele stad verplaatsten de inwoners zich hoofdzakelijk te voet. De omvang van traditionele steden is daarom beperkt tot een half uur gaans (circa drie kilometer). Uitgestrekte stedelijke gebieden konden ontstaan doordat snelle vervoerwijzen beschikbaar kwamen (trein, tram en auto) waardoor bewoners zich binnen hetzelfde tijdbudget over veel grotere afstanden konden verplaatsen. Zo kon het dagelijks leefpatroon van de bewoners zich over een veel groter gebied uitstrekken en werd een intensieve interactie tussen veel grotere aantallen inwoners mogelijk. Deze interactie heeft meerwaarde omdat zij culturele en economische ontwikkeling mogelijk maakt. Naarmate de stad groeit, worden de verkeerssystemen uitgebreid naar de grotere reikwijdte van het stedelijk gebied. Het probleem hierbij is dat deze systemen eigenlijk te langzaam zijn; grote stedelijke gebieden hebben behoefte aan vervoersystemen die specifiek zijn toegesneden op hun behoefte met een voldoende hoge commerciële snelheid. Dergelijke systemen, zoals een metro of lightrail, worden ook wel aangeduid met de term stadsgewestelijk vervoer. Voorbeelden zijn de ontwikkelingen van het Gewestelijk ExpresNet en Brabantnet rond Brussel.

Stadsgewesten in BelgiëBewerken

In België wordt een stadsgewest gedefinieerd als de hele ruimtelijk vergrote structuur, waarbinnen de ‘uiteengelegde’ basisactiviteiten van de stedelijke gemeenschap, namelijk wonen, werken, opvoeden, winkelen, cultuurbeleving en ontspanning, in overwegende gelokaliseerd zijn.[1] Volgens de meeste recente cijfers telt Vlaanderen 11 stadsgewesten: Antwerpen, Gent, Leuven, Brugge, Kortrijk, Mechelen, Hasselt, Oostende, Genk, Sint-Niklaas en Turnhout.[2] Het Brussels stadsgewest overschrijdt de grenzen van de drie Belgische regio's. Elk stadsgewest wordt gevormd door een kernstad tezamen met zijn stadsrand en banlieue. 9 Vlaamse stadsgewesten hebben een regionale stad als centrale stad; Antwerpen en Gent worden beschouwd als een grote stad.

De stadsgewesten werden in 1979 voor het eerst afgebakend door prof. dr. Herman Van der Haegen op basis van de volkstelling van 1970. Er werden toen 15 stadsgewesten afgebakend. De status van stadsgewest en de omvang ervan wordt regelmatig herzien. In 1981 kwam men tot 17 stadsgewesten. De laatste herziening dateert van 2007 op basis van de gegevens van de sociaal-economische enquête van 2001. Zo werd in vergelijking met 1991 het stadsgewest Hasselt-Genk gesplitst omdat er sprake was van twee onafhankelijke kernen en invloedssferen. Ook Turnhout behaalde de status van stadsgewest terwijl La Louvière deze verloor.

Stadsgewesten hebben geen wettelijke status in België. De kernsteden van een stadsgewest mogen niet verward worden met het begrip centrumstad, een door de Vlaamse Overheid gehanteerd begrip bij de toewijzing van fondsen voor het Vlaamse stedenbeleid. Zo is Aalst erkend als centrumstad maar heeft het geen stadsgewest omdat het in de schaduw van Brussel ligt, zonder zichtbare suburbanisatie.

Stedelijke gebieden in NederlandBewerken

Metropoolregio AmsterdamBewerken

De Metropoolregio Amsterdam is een bestuurlijk samenwerkingsverband van de stad Amsterdam en een lokale en regionale overheden in het noordelijke deel van de Randstad. De Metropoolregio bestaat sinds eind 2007 als opvolger van het Noordvleugeloverleg en overstijgt de agglomeratie van Amsterdam. De regio presenteert zich in het buitenland als Amsterdam Metropolitan Area.

DeltametropoolBewerken

De ambitie van veel bestuurders in de Randstad is het gebied te laten functioneren als één metropool die kan concurreren met de grootste agglomeraties in de wereld. Deze ambitie wordt aangeduid met de term Deltametropool.

StadsgewestenBewerken

Overzicht van de 22 stadsgewesten op 1 januari 2015[3][bron?]

Rang Stadsgewest Aangesloten gemeenten Inwonertal
1 Amsterdam Almere, Amstelveen, Diemen, Haarlemmermeer, Landsmeer, Muiden, Oostzaan, Ouder-Amstel, Purmerend, Waterland, Wormerland, Zaanstad, Zeevang 1.647.640
2 Rotterdam Albrandswaard, Barendrecht, Brielle, Capelle a/d IJssel, Hellevoetsluis, Krimpen a/d IJssel, Maassluis, Nissewaard, Ridderkerk, Schiedam, Vlaardingen, Westvoorne 1.179.061
3 Den Haag Delft, Leidschendam-Voorburg, Midden-Delfland, Pijnacker-Nootdorp, Rijswijk, Wassenaar, Westland, Zoetermeer 1.070.292
4 Utrecht De Bilt, Bunnik, Houten, IJsselstein, Nieuwegein, Stichtse Vecht, Zeist 667.049
5 Haarlem Beverwijk, Bloemendaal, Castricum,[4] Haarlemmerliede en Spaarnwoude, Heemskerk, Heemstede, Uitgeest,[5] Velsen, Zandvoort 424.601
6 Eindhoven Best, Geldrop-Mierlo, Nuenen, Gerwen en Nederwetten, Son en Breugel, Valkenswaard, Veldhoven, Waalre 423.414
7 Groningen Bedum, Ten Boer, Haren, Leek, Marum, Noordenveld, Tynaarlo, Winsum, Zuidhorn 363.924
8 Arnhem Duiven, Lingewaard, Overbetuwe, Renkum, Rheden, Rozendaal, Westervoort 363.780
9 Leiden Katwijk, Leiderdorp, Noordwijk, Noordwijkerhout, Oegstgeest, Teylingen, Voorschoten, Zoeterwoude 348.220
10 Breda Drimmelen, Etten-Leur, Oosterhout, Zundert 326.764
11 Enschede Borne, Hengelo, Losser, Oldenzaal 316.323
12 Tilburg Gilze en Rijen, Goirle, Hilvarenbeek, Oisterwijk 303.203
13 Amersfoort Bunschoten, Leusden, Nijkerk, Soest 290.420
14 Dordrecht Alblasserdam, Hardinxveld-Giessendam, Hendrik-Ido-Ambacht, Papendrecht, Sliedrecht, Zwijndrecht 287.608
15 Nijmegen Beuningen, Heumen, Mook en Middelaar, Wijchen 262.282
16 Parkstad Beekdaelen, Brunssum, Kerkrade, Landgraaf, Simpelveld, Voerendaal 245.859
17 Apeldoorn Epe, Voorst 215.291
18 's-Hertogenbosch Sint-Michielsgestel, Vught 205.984
19 Zwolle Dalfsen, Hattem, Heerde 183.258
20 Maastricht Eijsden-Margraten, Meerssen, Valkenburg aan de Geul 183.214
21 Leeuwarden het Bildt, Leeuwarderadeel, Menameradiel, Tytsjerksteradiel 174.217
22 Sittard-Geleen Beek, Schinnen, Stein 147.647

Overige stedelijke gebiedenBewerken

Overige stedelijke gebieden, niet benoemd als stadsgewest, zijn:

  • Alkmaar:[6] Alkmaar, Heerhugowaard, Bergen, Langedijk en Heiloo,[7] later aangevuld met Castricum[8] en Uitgeest, met een bevolking die op 1 januari 2019 uitkomt op 296.027 inwoners. Binnen deze agglomeratie werken Heerhugowaard, Alkmaar en Langedijk samen als HAL-stad,[9] en de overige gemeenten als De BUCH.[10] Deze zeven gemeenten trekken samen op, op terreinen als (sociale) woningbouw,[11] verkeer,[12] zorg[13] en onderwijs.[14] Hoewel Obdam en Hensbroek bijna zijn vastgegroeid aan Heerhugowaard, en de lokale omroep HALstad Centraal nieuws uit beide dorpen meeneemt in haar berichtgeving,[15][16] vallen deze dorpen niet binnen het stedelijke gebied, daar ze behoren tot de gemeente Koggenland. Ditzelfde geldt voor de dorpen in het zuiden van de gemeenten Schagen[17] en Hollands Kroon.[18] Binnen laatstgenoemde gemeenten zijn Warmenhuizen, Tuitjenhorn en Dirkshorn via lintbebouwing aangesloten op het noordwesten van Langedijk (Oudkarspel), terwijl Waarland, 't Veld, Zijdewind en De Weel grenzen aan zowel het noorden van Langedijk alswel Heerhugowaard (Oudkarspel en Heerhugowaard - De Noord). Nieuwe Niedorp, Winkel en Oude Niedorp grenzen zowel aan 't Veld als aan de noordoostelijke bebouwing van Heerhugowaard via Heerhugowaard - De Noord en de buurtschap Verlaat. Die buurtschap is onderverdeeld tussen de gemeenten Heerhugowaard en Hollands Kroon. Al die dorpen vormen tezamen zo’n 22.300 inwoners. De complete agglomeratie zou dan uitkomen op 318.327 inwoners. De stad Schagen is enigszins verbonden met deze stedelijke omgeving via eerder genoemde dorpen en lintbebouwing, echter wordt Schagen niet meegerekend in het stedelijke gebied.
  • Hilversum:[19] Hilversum, Gooise Meren, Huizen, Weesp, Blaricum en Laren, met gezamenlijk 230.914 inwoners op 1 januari 2019. Weesp heeft, per referendum, aangegeven te willen fuseren met de gemeente Amsterdam.[20] De bestuurlijke fusie zal niet voor 2022 plaatsvinden.[21] Hoewel Eemnes is vastgegroeid aan Laren en Blaricum, behoort deze plaats en gemeente toe aan de provincie Utrecht. Mocht Eemnes meegenomen worden in de telling, dan komt de bevolking uit op 240.031 inwoners op 1 januari, 2019. Mocht Weesp wegvallen, dan is de bevolking 211.583, maar met Eemnes erbij wordt het 220.700 inwoners.
  • Hoorn-Enkhuizen: Hoorn, Drechterland, Stede Broec en Enkhuizen, via typische Westfriese lintbebouwing aan elkaar gegroeid. Samen 132.853 inwoners op 1 januari 2019. Lelystad, aan de andere kant van de Houtribdijk, heeft 77.872 inwoners, maar valt onder de Metropoolregio Amsterdam. Meegenomen in het stedelijk gebied van Hoorn-Enkhuizen-Lelystad, komt de bevolking uit op 210.725 inwoners. Via Obdam, Opmeer/Hoogwoud en Wognum, is dit stedelijk gebied redelijk vastgegroeid aan het stedelijk gebied van Alkmaar, voornamelijk via lintbebouwing.
  • Emmen:[22] Emmen. De plaatsen Emmen, Klazienaveen, Emmer-Compascuum, en vele andere dorpen zijn met elkaar vergroeid, samen goed voor 107.111 inwoners op 1 januari, 2019.
  • Middelburg-Vlissingen[23]: Middelburg en Vlissingen, samen 92.920 inwoners op 1 januari 2019.
  • Assen:[24] Assen: een regionaal centrum voor Noord-Drenthe, met 67.970 inwoners op 1 januari 2019. Werkt samen in de regio Groningen-Assen.

Definities in verschillende landenBewerken

Landen definiëren stadsgewesten op verschillende manieren:

Europese UnieBewerken

Eurostat heeft een eenheid, de Larger Urban Zone gedefinieerd om de definities van stedelijke agglomeratie te harmoniseren, niet alleen over de EU heen, maar ook daarbuiten.[25] De omschrijving van een Larger Urban Zone komt sterk overeen met een Belgisch stadsgewest.

Verenigde StatenBewerken

De Amerikaanse overheid definieert verschillende categorieën agglomeraties:[26]

  • Core based statistical area (CBSA), een kerngebeid dat sterk sociaal en economisch verbonden is
    • Metropolitan statistical area (MSA), een CBSA met meer dan 50.000 inwoners
    • Micropolitan statistical area (μSA), een CBSA tussen 10.000 en 50.000 inwoners
  • Combined statistical area (CSA), aan elkaar grenzende CBSA's die sociaal en economisch met elkaar zijn verbonden

Een voorbeeld is Los Angeles, dat een CSA van 17,9 miljoen inwoners heeft bestaande uit de MSA's Los Angeles-Long Beach-Santa Ana (12,8 miljoen), Riverside-San Bernardino (4,2 miljoen) en Oxnard-Thousand Oaks-Ventura (1,1 miljoen).