Etymologie: verschil tussen versies

8.353 bytes verwijderd ,  8 maanden geleden
(overbodige vertaling verwijderd)
Labels: Vervangen Ongedaan gemaakt Visuele tekstverwerker Misbruikfilter: Leeghalen
De '''etymologie''' is het deelgebied van de [[taalkunde]] dat de herkomst van [[woord]]en bestudeert. De ''etymologie van een woord'' is de historische verklaring voor de manier waarop de vorm van het woord tot stand is gekomen; daarom wordt het ook wel de '''woordherkomst''' genoemd.
 
Iemand die etymologie bedrijft is een '''etymoloog'''. Etymologen werken vaak bij uitgeverijen van [[woordenboek]]en en [[encyclopedie]]ën.
 
Bekende Nederlandse etymologen zijn [[Jan de Vries (taalkundige)|Jan de Vries]] (1890-1964) en [[Nicoline van der Sijs]] (1955). Bekende Belgische etymologen zijn [[Albert Carnoy]] (1878-1961) en [[Jean Haust]] (1868-1946).
 
==De etymologie van het woord ''etymologie''==
''Etymologie'' is oorspronkelijk een [[Samenstelling (taalkunde)|samenstelling]] uit het [[Grieks]]e ''étymon'' (ἔτυμον) ‘oorspronkelijke vorm van een woord’, dat weer is afgeleid van het [[bijvoeglijk naamwoord|bijvoeglijke naamwoord]] ''étymos'' (ἔτυμος) ‘werkelijk, waar’, en ''lógos'' (λόγος) ‘leer, wetenschap’. Het woord werd bekend door ''Etymologiae'' van bisschop [[Isidorus van Sevilla]], een [[encyclopedie|encyclopedisch]] werk waarin hij informatie over allerlei zaken probeerde te relateren aan de oorspronkelijke betekenis van een woord. Zijn werk werd eeuwenlang veel geraadpleegd.
 
==Achtergrond==
Een woord krijgt een etymologie wanneer het qua vorm en betekenis zodanig overeenstemt met een woord in een andere taal, dat er geen sprake kan zijn van toeval. De etymoloog maakt in zulke gevallen onderscheid tussen vier verschillende categorieën. In de eerste twee categorieën is sprake van een etymologische verwantschap, in de laatste twee niet.
 
'''1. Erfwoorden en gemeenschappelijke bron'''<br />
Als verschillende talen een grote hoeveelheid woorden kennen met een vergelijkbare vorm en betekenis, dan is het waarschijnlijk dat deze talen zich uit één en dezelfde brontaal hebben ontwikkeld. Veel woorden in beide talen hebben zich dan uit hetzelfde woord in de brontaal ontwikkeld. We spreken dan van 'verwante woorden' ofwel [[cognaat (taalkunde)|cognaten]], en in ditzelfde verband is er vaak ook sprake van [[Taalfamilies|verwante talen]]. Het kan ook gebeuren dat hetzelfde woord in de brontaal zich op twee manieren ontwikkelt in een taal die eruit voortkomt of later nog eens in een andere vorm geleend wordt (zie hieronder). In zo'n geval is sprake van een [[Doublet (taalkunde)|doublet]]. In het moderne Frans zijn op deze manier vrij veel doubletten uit het Latijn ontstaan.
 
Veel verschillen tussen de woorden van de ene taal en die van de andere worden veroorzaakt doordat elke taal haar eigen [[fonologie|uitspraakregels]] heeft. Niet alleen de [[woordenschat]] van een taal verandert mettertijd, ook deze regels veranderen, zij het in een veel lager tempo. Daardoor kunnen hele reeksen verschillen tussen verwante woorden worden verklaard met een klein aantal systematische verschillen in uitspraak, die in de loop van de tijd ontstaan zijn. Zo'n uitspraakverandering die zich in een bepaald taalgebied in een bepaalde periode voordoet of heeft voorgedaan wordt een [[klankwet]] genoemd; het opsporen en plaatsen ervan is een van de belangrijkste activiteiten in de [[historische taalkunde]], het deel van de taalkunde dat de ontwikkelingsgeschiedenis van talen probeert te achterhalen. Voor de [[Indo-Europese talen]] is een groot aantal klankwetten al in de 19e eeuw vastgelegd.
 
Een voorbeeld van een klankwet is het systematische verschil tussen de Nederlandse woorden ''tegel'', ''tussen'', ''terug'', ''hout'' en ''snuit'' en de Duitse cognaten: ''Ziegel'', ''zwischen'', ''zurück'', ''Holz'' en ''Schnauze''. We zien hier dat het Duitse woord steeds een ''ts''-klank heeft, geschreven als ''z'', waar het Nederlandse woord een ''t'' heeft. Het blijkt dat een groot deel van de verschillen tussen Nederlandse en Duitse woorden met dit soort regels kunnen worden beschreven; het zijn duidelijk verwante talen. Ook het Engels, het Fries en een groot aantal van de (Nedersaksische) [[Nederduits]]e dialecten hebben een ''t'' in dit soort woorden; in feite is er [[isoglos|een tamelijk scherpe lijn door de Duitse dialecten]] te trekken, ten zuidoosten waarvan men de ''z'' gebruikt. Op grond van verdere studie, bijvoorbeeld van oude documenten en woorden in andere talen die lang geleden aan het Duits zijn ontleend, heeft men de bijbehorende [[klankwet]] vastgesteld: de klank is oorspronkelijk ''t'' geweest, en is als gevolg van de [[tweede Germaanse klankverschuiving]] in het [[Hoogduits]] ''z'' geworden.
 
{| class="wikitable"
! Nederlands
! Duits cognaat
! Engels cognaat
! Fries cognaat
! Nederduits cognaat
! Oergermaanse oorsprong
|-
| toe
| zu
| to
| ta
| to
| *tō
|-
| tien
| zehn
| ten
| tsien
| taihn, tein
| *tehun
|-
| tijd
| Zeit
| time
| tiid
| Tiet
| *tīdi-
|-
| tuin
| Zaun
| town
| tún
| Tuun
| *tūna-
|}
 
Met behulp van de etymologie en de klankwet is zo vastgesteld dat het Nederlands, Engels en Duits nauw verwante talen zijn. Zij gaan terug op een gemeenschappelijke brontaal, ook wel bekend als het [[Oergermaans]], dat op zijn beurt deel uitmaakt van de veel grotere Indo-Europese familie. Door klankwetten te extrapoleren kunnen [[taalwetenschap]]pers de Oergermaanse vorm van een woord reconstrueren, zelfs wanneer die nooit is opgeschreven. Zo'n reconstructie wordt weergegeven met een asterisk (*).
 
'''2. Leenwoorden'''<br />
Wanneer woorden in verschillende talen op elkaar lijken, maar er geen sprake is van klankwettige overeenstemming, dan is er waarschijnlijk sprake van een [[leenwoord]]. Het woord ''tank'' is bijvoorbeeld in vele talen hetzelfde, hetgeen komt doordat al die talen hetzelfde woord uit het Engels hebben overgenomen. In het Duits is het woord dus niet ''Zank'', omdat de ontlening van het woord pas plaatsvond na de [[affricaat|afficatie]] ''t'' > ''z''.
 
Een deelcategorie van leenwoorden bestaat uit woorden die niet allemaal uit één en dezelfde taal zijn ontleend, maar steeds van de ene naar de andere taal zijn overgesprongen. Men heeft het dan over een [[zwerfwoord]]. Zulke rondzwervende woorden horen vaak bij producten die zich geleidelijk over de wereld hebben verspreid. Zo gaan het Nederlandse woord ''koffie'' en de in heel veel andere talen aanwezige cognaten zoals het Engelse ''coffee'', het Italiaanse ''caffè'', het Poolse ''kawa'' en het Turkse ''kahve'' alle terug op hetzelfde Arabische grondwoord ''qahwa'' (قَهْوَة).
 
'''3. Klanknabootsingen'''<br />
Woorden uit verschillende talen kunnen ook op elkaar lijken omdat ze klanknabootsingen zijn van hetzelfde geluid. Dit noemt men een klanknabootsing of een [[onomatopee]]. Net als bij leenwoorden stemmen onomatopeeën in verschillende talen vaak overeen in vorm en betekenis, maar trotseren zij de zo mogelijk gevonden klankwetten.
[[Bestand:The story of a word.jpg|thumb|Het woord voor ‘[[moeder]]’ in diverse Indo-Europese talen.]]
Zo is de vormovereenkomst tussen het Nederlandse ''[[koekoek (vogel)|koekoek]]'', het Hongaarse ''kakukk'', het Italiaanse ''cuculo'', het Poolse ''kukułka'' en het Turkse ''gugukgiller'' weliswaar zeer groot, maar hier is geen sprake van cognaten ofwel etymologische verwantschap. De overeenkomsten zijn evenmin door toeval ontstaan; de benaming is in elke taal afzonderlijk geïnspireerd op de roep van de betreffende vogel.
 
'''4. Elementaire begrippen'''<br />
Verder is het nog zo dat de [[fonetiek]] van talen er op natuurlijke wijze voor zorgt dat in veel talen de woorden voor zeer elementaire [[concept (filosofie)|concepten]] qua vorm op elkaar lijken, hoewel ze etymologisch in geen enkel opzicht verwant zijn. Dit zijn meestal de woorden die een taallerend kind het eerst leert, dus de [[articulatie]] ervan moet ook wel heel eenvoudig zijn. Zo betekent het [[Chinese talen|Chinese]] ''mā'' (媽) hetzelfde als de Nederlandse woorden ''ma'' en ''mama''. Hier is geen sprake van etymologische verwantschap, maar de klanken waaruit deze woorden bestaan zijn zeer eenvoudig te articuleren terwijl het tevens zo'n beetje de eerste woorden zijn die een kind leert.
 
== Zie ook ==
* [[Etymologisch woordenboek]]
* [[Taaltypologie]]
* [[Vergelijkende methode (taalkunde)|Vergelijkende methode]]
* [[Vergelijkende taalkunde]]
* [[Volksetymologie]]
* [[Barbarisme]]
 
{{Wikt|etymologie}}
 
[[Categorie:Etymologie| ]]
Anonieme gebruiker