Rellen en opstanden in Amsterdam: verschil tussen versies

3.517 bytes toegevoegd ,  1 maand geleden
geen bewerkingssamenvatting
Label: Link naar doorverwijspagina
[[Bestand:Palingoproer2.jpg|thumb|hetHet palingtrekken in de [[Jordaan (Amsterdam)|Jordaan]]; 1886.]]
Dit is een overzicht van '''rellen en opstanden in Amsterdam''' door de eeuwen heen.
Voor de eerste [[rellen]] en [[Opstand|opstanden]] in de [[geschiedenis van Amsterdam]] moeten we terug naar de 13e eeuw. De aanleiding is een oorlog tussen de Kennemers, Waterlanders en West-Friezen met de [[bisschop]] van [[Utrecht (stad)|Utrecht]]. Om de bisschop ten val te brengen, rukken ze samen met de Amsterdammers op naar Utrecht en brengen hem met succes ten val.
 
== Pachtersoproer in 1748 ==
[[Bestand:Pachtersoproer.jpg|thumb|''"Het plunderen van het huis van A.M. van Arssen, op de Cingel bij de Huiszittensteeg te Amsterdam, op Dingsdag den 24en Junij A° 1748''".]]
In de rij van rellen mag het [[Pachtersoproer]] van 1748 niet ontbreken. Er ontstond een groeiend verzet tegen de wijze waarop de pachters van landsmiddelen hun verplichtingen nakwamen. Overal zag men, dat die pachters van de belastingen schatrijk werden. In 1748 ontstonden naar aanleiding hiervan openbare protesten en uiteindelijk resulteerden dit in rellen met de gebruikelijke plunderingen. De rellen begonnen op het huidige [[Rembrandtplein (Amsterdam)|Rembrandtplein]] waar verzameld werd en rukten op naar de huizen van de pachters aan de bekende grachten.
 
 
== Aardappeloproer in 1917 ==
[[Bestand:Potato_revolt_women_Aardappeloproer_vrouwen_1917.jpg|thumb|''Vrouwen met hun aardappelbuit''.]]
In 1917 brak het [[Aardappeloproer (1917)|Aardappeloproer]] uit ten gevolge van een te strenge distributie[[rantsoenering]] van de aardappelen. In dit oorlogsjaar (de [[Eerste Wereldoorlog]] was drie jaar geleden begonnen) ontstond een schaarste aan aardappelen[[aardappel]]en ten gevolge van slechte oogsten en de moeizame levering van aardappelen vanuit het buitenland. Het oproer begon toen een aantal vrouwen zich meester hadden gemaakt van een partij aardappels die bestemd was voor de militairen. Toen een menigte uit de [[Jordaan (Amsterdam)|Jordaan]] en [[Kattenburg]] zich hadden gestort op drie wagonladingen had gestort vielen de eerste doden. Uiteindelijk kwam met enkele schoten in de [[Kinkerstraat]] en, op de [[Brouwersgracht]] en het [[Kattenburgerplein]] een einde aan het oproer. Uiteindelijk vielen er negen doden en 114 gewonden.
 
== Jordaanoproer in 1934 ==
[[Bestand:Voorkant van de extra editie van het geïllustreerde weekblad Het Leven van 10 juli 1934.JPG|thumb|Voorkant van de extra editie van het geïllustreerde weekblad Het Leven van 10 juli 1934.]]
Op 4 juli 1934 was er in het gebouw De Harmonie aan de [[Rozengracht]] (nr. 207-213) een bijeenkomst tegen de steunverlaging van het Werklozen Strijd Comité, een organisatie van de [[Communistische Partij Holland]] (CPH). Op dezelfde avond zou de [[Nationaal-Socialistische Beweging]] (NSB) een bijeenkomst houden in de [[Indische Buurt (Amsterdam)|Indische Buurt]], die echter niet doorging vanwege het overlijden van [[Hendrik van Mecklenburg-Schwerin|prins Hendrik]]. Tegenstanders van de NSB gingen nu demonstreren tegen de verlaging van de [[werkloosheidsuitkering]] en werden daarbij tegengehouden door de politie. Dit leidde tot een fel gevecht waarbij de politie met stenen en dakpannen[[dakpan]]nen werd bekogeld. De straatverlichting werd vernield; van politiezijde werd geschoten. Amsterdam werd in die jaren, zoals zoveel steden in het industrialiserende Nederland, gekenmerkt door toenemende sociaal-economische tegenstellingen, en de [[Jordaan (Amsterdam)|Jordaan]] was nog een echte volksbuurt waar veel armen leefden.
 
De volgende dag was er een oorlogstoestand in de Jordaan. Bewoners trachtten bruggen in brand te steken. Op zaterdag 7 juli werd de wijk bezocht door minister-president [[Hendrik Colijn]]; hij gelastte een harder optreden van de politie. Het leger werd ingezet en de persen van de communistische krant [[De Tribune (krant)|De Tribune]] werden onklaar gemaakt. Op maandag 9 juli was het oproer voorbij; volgens het verslag van [[Hendrik Johan Versteeg jr.|hoofdcommissaris Versteeg]] uit november 1934 vielen er vijf doden en 56 zwaargewonden, onder wie acht politieagenten en één [[Koninklijke Marechaussee|marechaussee]]. Bij ongeregeldheden in dezelfde periode in [[Rotterdam]] viel één dode. Er werden in Amsterdam 107 arrestaties verricht. Aan de opstand is al te nadrukkelijk de naam [[Jordaanoproer]] verbonden; er braken ook gevechten uit in de [[Staatsliedenbuurt (Amsterdam)|Staatsliedenbuurt]], de [[Spaarndammerbuurt]], [[Oostelijke Eilanden]], [[Amsterdam-Noord]] en ook elders in het land, hoewel ze nergens die omvang kregen als in de Jordaan.
 
== Rellen bij Felix Meritis in 1956 ==
[[Bestand:FelixMRelletjes op de Keizersgracht bij het redactiekantoor van De Waarheid.jpg|thumb|FelixRelletjes Meritisbij het redactiekantoor van [[De Waarheid (krant)|De Waarheid]] aan de [[Keizersgracht (Amsterdam)|Keizersgracht]] te [[Amsterdam]]; 5 november 1956.]]
In de jaren vijftig stond [[Felix Meritis]] aan de [[Keizersgracht (Amsterdam)|Keizersgracht]] symbool voor het communisme in Nederland. In het gebouw was de redactie van [[De Waarheid (krant)|De Waarheid]] en het bestuur van de [[Communistische Partij Nederland]] gevestigd. Dit beeld is verankerd in het collectieve geheugen sinds [[Bestorming van Felix Meritis|de bestorming van het gebouw]] op 4 november 1956 als reactie op de [[Russische inval in Hongarije]].
 
== RelRellen bij het huwelijk van Beatrix en Claus in 1966 ==
RellenOp bij10 huwelijk inmaart 1966 vond het [[burgerlijk huwelijk]] van [[Beatrix metder Claus.Nederlanden|prinses OpBeatrix]] 10en maart[[Claus 1966van vondAmsberg|prins hetClaus]] burgerlijke huwelijkplaats in het [[stadhuis van Amsterdam plaats]] en op dezelfde dag werd het huwelijk kerkelijk ingezegend in de [[Westerkerk (Amsterdam)|Westerkerk]]. Tijdens de rijtoer met de Gouden Koets werd een rookbom tot ontploffing gebracht als protest tegen het huwelijk.
De rijtoer met de [[Gouden Koets (Nederland)|Gouden Koets]] door [[Raadhuisstraat (Amsterdam)|Raadhuisstraat]] naar en van de kerk in Amsterdam, waar de [[Provo]]beweging zich al tijden roerde, werd verstoord door relletjes met [[rookbom]]men en zevenklappers, als protest tegen het huwelijk. Volgens enkele kranten waren er zo'n duizend relschoppers. Een deel scandeerde "revolutie" en "Claus heraus".<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:011237570:mpeg21:a0059 Chaotische protesttochten in de binnenstad], ''[[De Tijd (Nederland)|De Tijd]]'', 10 maart 1966 (via [[Delpher]])</ref>{{Volgens de politie waren er zeven rookbommen gegooid. Een provo beweerde daarentegen dat alleen hij al er 210 had gefabriceerd, waarvan er veertig in de grachten waren terechtgekomen.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010955983:mpeg21:a0266 Rook kon politie niet bommen], ''[[Het Vrije Volk]]'', 11 maart 1966 (via [[Delpher]])</ref>}} Dranghekken en vlaggenmasten werden omvergetrokken en fietsen en bromfietsen op straat gegooid. In de [[Kalverstraat]] werd een auto omgeduwd.
 
== Telegraafrellen in 1966 ==
[[Bestand:Relletjes.ogv|thumb|Rellen in Amsterdam bij een betoging van bouwvakkers, die twee procent meer vakantiegeld eisen; (14 Junijuni 1966).]]
[[Bestand:Branden, vernielingen, vervoermiddelen, kranten, kantoren, Bestanddeelnr 044-0853.jpg|thumb|Telegraaf-vrachauto in brand op de [[Nieuwezijds Voorburgwal]]; 14 juni 1966.]]
“Zelden"Zelden in de geschiedenis van onze stad is het voorgekomen, dat uw raad zich moest bezighouden met een zo beschamende, treurige zaak als vandaag aan de orde is. De verschrikkelijke gebeurtenissen van 13 en 14 juni vervullen ons allen met diepe afkeer, verontwaardiging, spijt en grote bezorgdheid." Dit zijn de woorden van [[Gijs van Hall|burgemeester van Hall]] naar aanleiding van de [[Telegraafrellen]] en we bevinden ons in het jaar 1966. Bij het toenmalige [[De Telegraaf|Telegraafgebouw]] aan de [[Nieuwezijds Voorburgwal]], waar destijds behalve de redactie ook nog de drukkerij gevestigd was, ontstonden straatgevechten. Daarbij gooiden de bouwvakkers en andere betogers de vrachtwagens van de Telegraaf om, staken deze in brand en trachtten het gebouw al vechtend binnen te dringen, wat niet lukte. Het Telegraafpersoneel verdedigde zich en bovendien was het gelukt de rolluiken[[rolluik]]en aan de straatzijde tijdig te sluiten. Er werden ook rollen krantenpapier in brand gestoken. De aanleiding van de rellen begon op 13 juni 1966. Dat was in Amsterdam de startdatum van de uitbetaling van de vakantiebonnen van de bouwvakarbeiders. Tot grote woede van velen kregen de niet-georganiseerde bouwvakkers een korting van 2% vanwege administratiekosten. Leden van de vakbonden werden niet gekort. De discussies hierover liepen zeer hoog op. Bij de opening van het betaalkantoor kwam het tot enig handgemeen en geduw en getrek. Uiteindelijk greep de politie in met gebruik van de wapenstok.
 
De aanleiding van de rellen begon op 13 juni 1966. Dat was in Amsterdam de startdatum van de uitbetaling van de [[vakantiebon]]nen van de [[bouwvakker|bouwvakarbeiders]]. Tot grote woede van velen kregen de niet-georganiseerde bouwvakkers een korting van 2% vanwege administratiekosten. Leden van de [[vakbond]]en werden niet gekort. De discussies hierover liepen zeer hoog op. Bij de opening van het betaalkantoor kwam het tot enig handgemeen en geduw en getrek. Uiteindelijk greep de politie in met gebruik van de wapenstok.
 
==Schoonvegen van de Dam in 1970==
[[Bestand:Mariniers verwijderen Damslapers bij Nationaal Monument Amsterdam mariniers tre, Bestanddeelnr 923-7791.jpg|thumb|Mariniers verwijderen Damslapers bij [[Nationaal Monument op de Dam]]; 25 augustus 1970.]]
Met het [[Schoonvegen van de Dam]] wordt de actie aangeduid waarmee manschappen van het [[Korps Mariniers]] en van de [[Koninklijke Marine]] op 25 augustus 1970 hippies van de Amsterdamse [[Dam (Amsterdam)|Dam]] verjoegen. In de zomer van 1970 was het monument[[Nationaal Monument op de Dam]] een verzamelplaats geworden van [[hippies]] die er met honderden tegelijk overnachtten. Vanwege de overlast besloot [[Ivo Samkalden|burgemeester Samkalden]] het slapen op de Dam te verbieden. Dit verbod ging in op 24 augustus 1970 en leidde tot heftige rellen waarbij 50 gewonden vielen en plunderingen voorkwamenvoor kwamen. Het was de laatste keer dat er in Nederland door de politie met scherp op betogers geschoten werd. Agent de Jong, in het nauw gedreven, lostte drie schoten. Gewonden: Eeneen journalist van "[[De Tijd (Nederland)|De Tijd]]", een Italiaanse toerist die net via het [[Station Amsterdam Centraal|Centraal Station]] Amsterdam binnenwandelde en een docent die studenten van de sociale academie rondleidde door Amsterdam.
De volgende dag was het nog niet rustig op de Dam en besloten 80 man uit Doorn en Den Helder, die naar de hoofdpersonen uit een populaire film [[De Jantjes (1934)|De Jantjes]] genoemd werden, het recht in eigen hand te nemen. Zij sloegen de hippies met knuppels en koppelriemen van de Dam.
 
De volgende dag was het nog niet rustig op de Dam en besloten 80 man uit [[Doorn (Utrecht)|Doorn]] en [[Den Helder]], die naar de hoofdpersonen uit een populaire film [[De Jantjes (1934)|De Jantjes]] genoemd werden, het recht in eigen hand te nemen. Zij sloegen de hippies met knuppels en koppelriemen van de Dam.
 
== Krakersrellen vanaf 1975 ==
De laatsteVeel grote rellen vonden plaats eind jaren zeventig en begin jaren tachtig. Deze rellen zijn de geschiedenisboeken in gegaan als de [[Krakersrellen]]. Kraken werd geïntroduceerd in de jaren zestig door de provobeweging[[provo]]beweging, dat in 1966 het Witte Huizenplan lanceerde.
 
=== Nieuwmarktrellen in 1975 ===
[[Bestand:Rellen bij ontruiming panden in Nieuwmarktbuurt in Amsterdam waterkanon in acti, Bestanddeelnr 927-8239.jpg|thumb|Rellen bij de ontruiming van panden in de [[Nieuwmarktbuurt]] in Amsterdam; het waterkanon in actie; 24 maart 1975]]
De meer recentere rellen, zoals de [[Nieuwmarktrellen]] op 24 maart en 8 april 1975, naar aanleiding van de [[Amsterdamse metro|bouw van de metro]], zullen velen zich nog wel kunnen herinneren. De Nieuwmarktrellen, ook wel metrorellen, waren ernstige ongeregeldheden in de [[Nieuwmarktbuurt]]. De rellen braken uit rondom de aanleg van de tunnel van de [[Zuidoostlijn]] van de [[Amsterdamse metro]]. Hiervoor moesten veel woningen in hetde gebiedoude wijk de [[Lastage]] tussen de [[Geldersekade (Amsterdam)|Geldersekade]] en [[Oudeschans (Amsterdam)|Oudeschans]] worden gesloopt, wat op veel verzet stuitte van de bewoners. In 1975 besloot de gemeenteraad[[gemeente omAmsterdam]] tena stoppenvoltooiing methodevan aanlegde vanOostlijn geen nieuwe metrolijnen nameer dete Zuidoostlijnbouwen.
 
Voorts was er aanvankelijk het plan tot aanleg van een brede vierbaansweg door de Nieuwmarktbuurt, die onderdeel was van het Wederopbouwplan uit 1953. Deze zou lopen van de [[Wibautstraat (straatAmsterdam)|Wibautstraat]] via de [[Weesperstraat (Amsterdam)|Weesperstraat]] en de Nieuwmarktbuurt naar de [[Prins Hendrikkade]]. Op 5 januari 1972 werd door de gemeenteraad met één stem verschil besloten deze Lastageweg niet aan te leggen en de nieuwe bebouwing volgens de oude [[rooilijn]]en te bouwen. Ook kwamen er geen kantoren maar woningen. Tussen 1975 en 1984 verrezen rondom het behouden gebleven en in 1974-751975 gerestaureerde [[Huis De Pinto]] aan de [[Sint Anthoniesbreestraat]] nieuwbouwwoningen langs de oude rooilijnen, ook boven de afgezonken metrotunnel.<ref>Hoe de Nieuwmarktbuurt werd gered, door Walther Schoonenberg, in Amstelodamum; januari - maart 2013, pagina's 3-23</ref>
 
=== RelRellen rond de Grote Keyzer in 1978 ===
In de jaren 1978 en 1979 vond er een omslag plaats in de [[krakersbeweging]] door hard optreden door politie en knokploegen. De verdediging van de op 1 november 1978 gekraakte De [[Groote Keijser]] ([[Keizersgracht (Amsterdam)|Keizersgracht]] 242-252) was daarvan het eerste voorbeeld. Het pand werd uiteindelijk door de gemeente aangekocht voor jongerenhuisvesting.
 
=== RelRellen rond de Vondelstraat in 1980 ===
[[Bestand:Barricaden rond kraakpand in Vondelstraat Amsterdam overzichten gebarricadeerde, Bestanddeelnr 930-6963.JPGjpg|thumb|BarricadesBarricaden rond kraakpand in de [[Vondelstraat]]; 1 maart 1980.]]
Een dreigende ontruiming van heteen [[Kraken (onroerend goed)|gekraakt]] pand op de hoek van de [[Vondelstraat]] en de [[Eerste Constantijn Huygensstraat]] leidde begin maart 1980 tot een driedaagse bezetting van het kruispunt. Een pand aan de [[Vondelstraat]] werd tweemaal gekraakt en daarna ontruimd. De politie zette zelfs [[pantservoertuig]]en van de [[Genie (legereenheid)|genie]] in om door de [[Versperring|barricades]] te komen. De inzet van militairen en [[pantservoertuig]]en stond symbool voor de geëscaleerde verhoudingen tussen de actievoerders en de autoriteiten.
 
De hele actie zorgde er wel voor dat de inhuldiging van [[Beatrix der Nederlanden|koningin Beatrix]] op 30 april 1980 enkele weken later werd aangegrepen voor een nieuwe confrontatie met de politie, die de geschiedenis in zou gaan als het [[kroningsoproer]]. De woningnood onder jongeren in combinatie met aanzienlijke leegstand van [[vastgoed]] in de grote steden zorgde ervoor dat er begrip ontstond bij de Nederlandse bevolking voor het kraken, maar veel steun ging ook snel weer verloren door het aanhoudende militante optreden van radicale delen van de kraakbeweging.
 
=== Kroningsoproer in 1980 ===
[[Bestand:Tekst Geen woning, geen kroning op schutting Haarlemmer Houttuinen, Bestanddeelnr 930-7455.jpg|thumb|Tekst "Geen woning, geen kroning" op een schutting.]]
Op 30 april 1980 werd de inhuldiging van [[Beatrix der Nederlanden|koningin Beatrix]] door krakers uitgeroepen tot ''nationale kraakdag'' met massale ordeverstoringen als resultaat. Het [[kroningsoproer]] of de kroningsrellen van 30 april 1980 is een van de grootste ordeverstoringen of rellen in de Nederlandse geschiedenis in vredestijd. Tijdens de troonsafstand van Juliana met inhuldiging van [[BeatrixJuliana der Nederlanden| koningin BeatrixJuliana]] met inhuldiging van koningin Beatrix waren de straten van Amsterdam niet het toneel van het volksfeest waar de organisatoren op hadden gehoopt. Onder de leus '"Geen woning, geen kroning!'" gingen [[krakers]], [[autonomen]] en andere al dan niet radicale jongeren de straat op met verschillende doelen: een deel protesteerde tegen de [[woningnood]], anderen waren van plan de 'kroning' (feitelijk: inhuldiging) te verstoren. De dag eindigde in grote rellen.
 
=== Verdere ontruimingen in 1980 ===
Ook bij de ontruiming van een [[kraakpand]] aan de [[Prins Hendrikkade]], nabij de [[Basiliek van de Heilige Nicolaas (Amsterdam)|Sint Nicolaaskerk]], tegenover het Centraal Station, in augustus 1980 en bij de ontruiming van de 'Grote Wetering' aan de [[Weteringschans]], tegenover het Rijksmuseum, in november 1980 waren er ongeregeldheden waarbij de ME in actie moest komen.
 
=== Ontruiming Lucky Luyk in 1982 ===
[[Bestand:Brandende tram in de Van Baerlestraat, Bestanddeelnr 932-3600.jpg|thumb|Brandende [[Amsterdamse tram|tram]] in de [[Van Baerlestraat]]; 11 oktober 1982.]]
Op [[11 oktober]] [[1982]] braken heftige rellen uit rond de ontruiming van de [[Lucky Luyk]] aan de Jan Luykenstraat in het [[Museumkwartier (Amsterdam)|Museumkwartier]]. Hierbij vloog ook een [[Amsterdamse tram|tram]] in brand aanin de [[Van Baerlestraat]]. Deze rellen luidden een ommekeer in de verhoudingen tussen [[krakers]] enerzijds en de overheid, woningbouwverenigingen[[woningbouwvereniging]]en en vastgoedeigenaren[[vastgoed]]eigenaren anderzijds. Binnen de [[kraakbeweging]] begon zich na het [[kroningsoproer]] een verwijdering af te tekenen tussen verschillende alternatieve groeperingen en een meer militante[[militant]]e kraakbeweging. De militante groeperingen raakten maatschappelijk geïsoleerd omdat de alternatieve en gematigde bewegingen, zoals in [[Oude Rooms Katholieke Ziekenhuis|Het Oude RKZ]] in [[Groningen (gemeente)|Groningen]], hun primaire doel van jongerenhuisvesting en de bestrijding van leegstand via overleg konden bereiken. Bovendien ontstonden rond die tijd de eerste organisaties van jongeren en kunstenaars die overeenkomsten sloten met overheden en vastgoedeigenaren over het gebruik van leegstaande panden. In de jaren daarna is de [[antikraak]] uit contacten tussen verschillende [[belangenorganisatie]]s binnen de typisch Nederlandse [[overlegcultuur]] voortgekomen.<ref>[http://www.hetzwartegat.org/woonstrijd.html Woonstrijd, informatie over huren, kraken, tijdelijk huren, anti-kraak] op site van het [http://www.hetzwartegat.org/ Solidariteitsfonds "Het Zwarte Gat"]</ref>
 
=== Latere krakersrellen vanaf 1984 ===
Na de rellen rond de Lucky Luyk volgen met enige regelmaat rellen bij ontruimingen. In [[1984]] zijn er hevige rellen bij ontruimingen in de [[Ferdinand Bolstraat]] waarbij geplunderd wordt. In [[1988]] wordt voordat rellen uitbreken een pand in brand gestoken in de [[Conradstraat (Amsterdam)|Conradstraat]]. Op het terrein van de voormalige [[Amsterdamsche Droogdok Maatschappij|ADM-werf]] worden de bewoners aangevallendoor door[[Bertus Lüske]] aangevallen met een graafmachine. Uiteindelijk moesten de bewoners beschermd worden door de politie.{{Bron?||2016|11|25}}<ref>[http://www.ravagedigitaal.org/1998/KLAAR/Nr%20259/HTML/5998ar03.htm VanafLüske denog jarensteeds negentig waren er minder rellen rond het kraken en de ontruimingen.vast]</ref>
 
Vanaf de jaren negentig waren er minder rellen rond het kraken en de ontruimingen.
{{Appendix|1=Bron|2=
 
== Externe link ==
* [http://amsterdamboeken.blogspot.com/2011/08/rellen-in-amsterdam.html Amsterdamboeken blogspot, Rellen in Amsterdam]
}}
 
{{Appendix|1=Bron|2=}}
[[Categorie:Opstand in Amsterdam]]
{{Commonscat|Category:Riots in Amsterdam|Rellen in Amsterdam}}
 
[[Categorie:Opstand in Amsterdam| ]]
[[Categorie:Geschiedenis van Amsterdam]]
24.531

bewerkingen