Crèvecoeur (militair oefenterrein): verschil tussen versies

geen bewerkingssamenvatting
(1647_Crevecoeur_prent.jpg is op Commons verwijderd. Regasterios: No license since 21 October 2021)
 
[[Bestand:De schans Crèvecoeur (Atlas van Loon).jpg|300px|thumb|De schans Crèvecoeur uit de [[Atlas van Loon]], 1649.]]
[[Bestand:Schans Crevecoeur.jpg|thumb|Schans Crèvecoeur, ca. 1740]]
[[Bestand:Empel_en_meerwijk.png|thumb|Oude LandkaartKaart van de gemeente [[Empel en Meerwijk]] met aan de linkerkant Fort Crèvecoeur, 1866.]]
 
'''Crèvecoeur''' of '''Crève-coeur''' is een [[militair oefenterrein]] in de Nederlandse gemeente [['s-Hertogenbosch (gemeente)|'s-Hertogenbosch]] (tot 1971 gemeente [[Empel en Meerwijk]]).
 
==Fort Crèvecoeur==
===Tachtigjarige Oorlog===
Het gebied was vroeger een [[fort (vesting)|fort]]: Fort Crèvecoeur dat in 1587 in de [[Tachtigjarige Oorlog]] als (eerst nog naamloze) [[Schans (verdedigingswerk)|schans]] gesticht was door het [[Staatse leger]] onder [[Filips van Hohenlohe]] om de scheepvaart op de [[Dieze (rivier)|Dieze]] te controleren. Hoewel het in de vorm van een gehucht terug te vinden is op oude kaarten, is het dat niet geweest, ook al was er een kerk. Op kaarten staat vaak : Fort Crèvecoeur, de plek is enkel te herkennen aan de aldaar gelegen stuw Crèvecoeur. Het lag op de plek waar de Dieze in de [[Maas]] uitmondt en belemmerde dus de scheepvaart vanuit [['s-Hertogenbosch]] naar het noorden. Vandaar volgens het ''Aardrijkskundig Woordenboek'' van A.J. van der Aa in 1841 de naam: "Fort Hartepijn". Een ander verhaal wil dat de naam verwijst naar het feit dat de Spaanse bevelhebber [[Claudius van Berlaymont|Claude van Barlaymont]], Heer van Hautepenne, hier in juli 1587 dodelijk in het hart getroffen werd. Dit is onwaarschijnlijk omdat ''crève-coeur'' een meer algemene naam was voor vestingwerken die nabijgelegen vijandelijke steden schade moesten toebrengen door ze in een permanente staat van beleg te laten verkeren.
 
Op kaarten staat vaak: Fort Crèvecoeur, de plek is enkel te herkennen aan de aldaar gelegen stuw Crèvecoeur. Het lag op de plek waar de Dieze in de [[Maas]] uitmondt en belemmerde dus de scheepvaart vanuit [['s-Hertogenbosch]] naar het noorden. Vandaar volgens het ''Aardrijkskundig Woordenboek'' van A.J. van der Aa in 1841 de naam: "Fort Hartepijn". Een ander verhaal wil dat de naam verwijst naar het feit dat de [[Spaanse]] bevelhebber [[Claudius van Berlaymont|Claude van Barlaymont]], Heer van Hautepenne, hier in juli 1587 dodelijk in het hart getroffen werd. Dit is onwaarschijnlijk omdat ''crève-coeur'' een meer algemene naam was voor vestingwerken die nabijgelegen vijandelijke steden schade moesten toebrengen door ze in een permanente staat van beleg te laten verkeren.
In de jaren 1589-1590 wisselde de locatie meermalen van bezitter om ten slotte in Staatse handen te blijven, ondanks een poging tot overrompeling door graaf [[Peter Ernst I van Mansfeld]] in 1593. Dat veranderde in 1599 toen de Spanjaarden de schans veroverden en er een echt fort aanlegden. Op 14 maart 1600 wist [[Maurits van Oranje]] de Waalse bezetting van dit fort (zo'n honderd man sterk) en van [[Fort Sint-Andries (Heerewaarden)|Fort Sint-Andries]], die maandenlang geen soldij had ontvangen, met 125.000 guldens te bewegen de Staatse zijde te kiezen. Maurits liet het fort met zeven bolwerken uitbreiden; in 1601 en 1603 diende het als uitvalsbasis voor vergeefse aanvallen op 's-Hertogenbosch. Pas vanaf dit moment duikt de naam ''Crève-coeur'' op.
 
In de jaren 1589-1590 wisselde de locatie meermalen van bezitter om ten slotte in Staatse handen te blijven, ondanks een poging tot overrompeling door graaf [[Peter Ernst I van Mansfeld]] in 1593. Dat veranderde in 1599 toen de Spanjaarden de schans veroverden en er een echt fort aanlegden. Op 14 maart 1600 wist [[Maurits van Oranje]] de [[Waalse]] bezetting van dit fort (zo'n honderd man sterk) en van [[Fort Sint-Andries (Heerewaarden)|Fort Sint-Andries]], die maandenlang geen soldij had ontvangen, met 125.000 guldens te bewegen de Staatse zijde te kiezen. Maurits liet het fort met zeven bolwerken[[bolwerk (bouwwerk)|bolwerk]]en uitbreiden; in 1601 en 1603 diende het als uitvalsbasis voor vergeefse aanvallen op 's-Hertogenbosch. Pas vanaf dit moment duikt de naam ''Crève-coeur'' op.
 
Het fort had na de [[Beleg van 's-Hertogenbosch (1629)|verovering van 's-Hertogenbosch]] in [[1629]], toen het als aanvoerhaven diende voor de belegeraars, als functie de verdediging van de stad vanuit het noorden.
 
===Hollandse Oorlog===
Tijdens de [[Hollandse Oorlog]] gaf het fort, dat in een nogal verwaarloosde toestand verkeerde, zich op 19 juli 1672 na zeven dagen beleg over aan de [[Franse]] troepen onder [[Henri de La Tour d’Auvergned'Auvergne (Turenne)|Henri Turenne]]; de stad 's-Hertogenbosch hield echter stand. In 1673 trokken de Fransen zich terug en bliezen bij hun aftocht het fort op met vijfhonderd pond buskruit. De [[Staten-Generaal van de Nederlanden|Staten-Generaal]], overwegende dat het werk in de toekomst eerder een bedreiging dan een hulp voor de stad zou betekenen, bevalen het helemaal te slechten. Dat gebeurde in 1674: boeren werden uit de hele [[Meierij van 's-Hertogenbosch]] opgeroepen om dit werk te verrichten, waartoe slechts weinigen bereid waren omdat het op het grondgebied lag van het [[Graafschap Holland]] en de reisduur erg lang was; uit vrees voor boetes deed men het uiteindelijk toch.
[[Bestand:Crevecoeur, Map by Priorato.JPG|miniatuur]]
Tijdens de [[Hollandse Oorlog]] gaf het fort, dat in een nogal verwaarloosde toestand verkeerde, zich op 19 juli 1672 na zeven dagen beleg over aan de Franse troepen onder [[Henri de La Tour d’Auvergne (Turenne)|Henri Turenne]]; de stad 's-Hertogenbosch hield echter stand. In 1673 trokken de Fransen zich terug en bliezen bij hun aftocht het fort op met vijfhonderd pond buskruit. De [[Staten-Generaal van de Nederlanden|Staten-Generaal]], overwegende dat het werk in de toekomst eerder een bedreiging dan een hulp voor de stad zou betekenen, bevalen het helemaal te slechten. Dat gebeurde in 1674: boeren werden uit de hele [[Meierij van 's-Hertogenbosch]] opgeroepen om dit werk te verrichten, waartoe slechts weinigen bereid waren omdat het op het grondgebied lag van het [[Graafschap Holland]] en de reisduur erg lang was; uit vrees voor boetes deed men het uiteindelijk toch.
 
===Uitbreiding===
In 1701 besloot men echter dat op deze plaats een fort toch noodzakelijk was ter regulering van de inundaties en men liet een plan ontwerpen door [[Menno van Coehoorn]]. Door de hoge kosten en verzet van verschillende landeigenaars duurt het tot 1735 tot het werk in verkleinde vorm klaar is. Het fort had zeven bastions met tegen de klok in de namen ''[[Oud-Empel|Empel]]'', ''Heel'' ([[Hedel (Gelderland)|Hedel]]), ''Maase'', ''Boeckhoven'' ([[Bokhoven]]), ''Henriëtte'', ''[[Engelen (plaats)|Engelen]]'' en ''Dies''. Alleen het kerkje is nog van het oude fort van voor 1674 over. In 1746 komenkomt de schutsluizen[[schutsluis]] van de Dieze die door het fort loopt, klaar. Na de Franse inval van 1747 wordt het fort niet meer onderhouden; op 27 september 1794 werd het na een korte belegering aan de Franse troepen onder [[Jean-Charles Pichegru]] overgegeven; op 14 december 1813 gaf de Franse bezetting zich over aan de geallieerden. Ook in de [[Franse Tijd in Nederland|Franse Tijd]] wordt het verwaarloosd, zodat in 1815 een geheel nieuw plan ter volledige renovatie wordt opgesteld. Door geldgebrek wordt dit echter niet uitgevoerd. In 1842 vindt hoognodig onderhoud plaats; na de [[Belgische Revolutie|afscheiding van België]] wordt 's-Hertogenbosch de uitvalsbasis van het Zuidelijke Veldleger zodat meer geld vrijkomt voor de fortificaties.
 
 
===Renovatie===
Van 1858 tot 1860 werd het fort volledig gerenoveerd voor een bedrag van 55.500 guldens. In 1870 werd het opnieuw versterkt vanwege de dreiging die van de [[Frans-Duitse Oorlog]] uitging. In 1874 werden er twee oostelijker batterijen opgeworpen omdat de spoordijk van de nieuwe [[Spoorlijn Utrecht - Boxtel (Staatslijn H)|Spoorlijn Utrecht - Boxtel]] daar het schootsveld belemmerde. In 1890 werd het [[Diezekanaal]] geopend, zodat het vermogen het waterpeil vanuit het fort alleen te beheersen sterk beperkt werd. Op 28 mei 1926 werd bij [[Koninklijk Besluit]] de status van [[vesting (verdedigingswerk)|vesting]] opgeheven. In 1937 werden de twee oostelijke bastions en de oostelijke gracht vergraven ten behoeve van de [[Oude Rijksweg ('s-Hertogenbosch)|rijksweg 's-Hertogenbosch - Hedel]]. Dat jaar werd ook de [[Hedelse brug]] in gebruik genomen.
 
===Tweede Wereldoorlog===
In mei 1940 is er de 159e Batterij van de 9e Compagnie-Mitrailleurs opgesteld, een luchtafweereenheid. In 1940 werd onder de [[Duitse aanval op Nederland in 1940|Duitsers]] het bastion Hedel afgegraven toen een scheepsbrug[[pontonbrug]] werd aangelegd na het opblazen van de [[verkeersbrug]]. De Duitsers plaatsen in 1944 luchtafweerbatterijen[[luchtafweer]]batterijen; pas op 8 december 1944 wordt het fort, dan een Duits [[bruggenhoofd]] over de Maas, door de [[Canadezen]] veroverd.
 
 
==Oefenterrein==
Na de [[Tweede Wereldoorlog]] wordt het fort als [[militair oefenterrein]] gebruikt door de [[Genie (strijdmachtonderdeel)|Genie]]. Het kanaal en de sluizensluis werden gedempt en ontmanteld. Het heeft een haventje aan de [[Maas]] het restant van het kanaal en een apart haventje aan de overkant van de [[Oude Rijksweg ('s-Hertogenbosch)|voormalige rijksweg 's-Hertogenbosch - Hedel]]. Tijdens de [[Koude Oorlog]] was de Maasoever van het fort zo ingericht dat er snel een (ponton)brug[[pontonbrug]] geslagen kon worden indien de [[verkeersbrug]] bij Hedel door de vijand vernietigdvernield zou worden. Om beschutting tegen luchtwaarneming te bieden voor de lange rijen transportvoertuigen, die dan zouden wachten tot ze de noodbrug konden gebruiken, liet men het terrein zo veel mogelijk verwilderen, zodat er uiteindelijk een waar woud aan bomen en struiken ontstond. In het begin van de jaren negentig zijn die grotendeels gerooid; het binnenterrein is nu een overwegend kale vlakte. Er zijn plannen voor een complete restauratie.
 
De [[Dieze (rivier)|Dieze]] stroomde vroeger recht door het fort; De uitgediepte en hergraven zuidelijke gracht wordt als Diezebedding gebruikt. Hierin bevindt zich een [[stuw]] die de afwatering van het grootste deel van Oosthet oosten van [[Noord-Brabant]] reguleert.
 
==Literatuur==
* H.J.Bruggeman en Wim van den Oord, 1992, ''Rondom Crèvecoeur''.
 
{{Commonscat|Crevecoeur}}
{{Coor title dms|51|44|6|N|5|16|4|E|type:landmark_scale:30000_region:NL}}
 
24.534

bewerkingen