Binnenlandse Veiligheidsdienst: verschil tussen versies

19 bytes verwijderd ,  2 maanden geleden
k
Samenvoegen referenties met Wikipedia:Wikiproject/Check Wikipedia
k (Samenvoegen referenties met Wikipedia:Wikiproject/Check Wikipedia)
[[Bestand:LouisEinthoven.jpg|thumb|[[Louis Einthoven]], hoofd van de BVD van 1949 tot 1961.]]
[[Bestand:Doctersvanleeuwen-2013.jpg|thumb|147px|[[Arthur Docters van Leeuwen]], hoofd van de BVD van 1989 tot 1995.]]
Het eerste hoofd van de BVD was [[Louis Einthoven]], die op autoritaire wijze de dienst vrijwel geheel naar eigen inzicht opbouwde, naar voorbeeld van het Britse [[MI5]] en in nauwe samenwerking met de Amerikaanse [[CIA]]. Einthoven bleef aan tot zijn pensionering op 1 april 1961 en werd opgevolgd door [[Koos Sinninghe Damsté]], die sinds 1955 plaatsvervangend hoofd was geweest. Hij voerde een reorganisatie door en stelde de zogeheten Aurora-besprekingen in, waarbij het hoofd, zijn plaatsvervanger en de afdelingshoofden enkele malen per week de actuele ontwikkelingen bespraken.<ref>Abels, Spionkoppen, p. 42-57.</ref>
 
Vanaf september 1967 tot en met januari 1977 was [[Andries Kuipers]] hoofd van de dienst en onder zijn leiding werd de BVD iets minder besloten. De dienst werd onder meer opgenomen in het telefoonboek en Kuipers verscheen in 1968 als eerste hoofd van de BVD op televisie waar hij werd geïnterviewd door [[Jaap van Meekren]]. Daarnaast knoopte hij contacten aan met grote kranten en tijdschriften, maar kon hiermee het vaak negatieve imago van de dienst slechts zeer beperkt bijsturen.<ref>Abels, Spionkoppen, p. 80-92.</ref>
 
Als zijn opvolger had Kuipers de buitenstaander [[Pieter de Haan]] binnengehaald, die een zeer formalistische bestuursstijl had en dingen grotendeels bij het oude wilde laten. Toch wist hij op beslissende momenten de belangen van de BVD te verdedigen en verscheen in dat kader op 28 december 1981 in het televisieprogramma van [[Sonja Barend]].<ref>Nieuwsblad van het Noorden: [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:011008446:mpeg21:a0048 'In ons land ruim honderd spionnen'], 29 december 1981.</ref> <ref>Abels, Spionkoppen, p. 99-125.</ref> De Haan vertrok per 1 februari 1986 en werd opgevolgd door [[Aart Blom]], die reeds meerdere leidinggevende functies binnen de dienst vervuld had en als een bedachtzame intellectueel bekend stond.<ref>Hijzen 2016, p. 272 e.v. & 297 e.v.</ref>
 
Begin 1989 werd [[Arthur Docters van Leeuwen]] het nieuwe hoofd van de BVD. Onder zijn leiding werd de aandacht van het communisme verlegd naar [[corruptie]] en georganiseerde misdaad. Van Leeuwen werd in 1995 opgevolgd door viceadmiraal [[Nico Buis]], die al na anderhalf jaar opstapte, en in 1997 werd opgevolgd door voormalig politie-chef [[Sybrand van Hulst]]. De BVD had in dat jaar een budget van 76 miljoen euro en 559 mensen in dienst.<ref name="hp2004">Roelof Bouwman, Hoe goed is de AIVD?, in: HP De Tijd, 1 oktober 2004, p. 22-30.</ref>
 
* '''Afdeling ACD''': Administratie & Centrale Documentatie
 
* '''Directie B''', verantwoordelijk voor staatsgevaarlijke organisaties, bestaande uit:
** Afdeling BC: Communistische & Geheime Politieke Beïnvloeding
** Afdeling BSO: Speciale Operaties (zoals [[#Operatie Mongool|Operatie Mongool]])
** Bureau BV: Verwerking en operationeel archief
 
* '''Directie C''', verantwoordelijk voor contraspionage, bestaande uit:
** Afdeling CR: Rusland
** Afdeling CP: China, Midden-Oosten & Molukkers
** Afdeling CTO: Technische Operaties
** Stafbureau CAZ: Algemene Zaken
 
* '''Afdeling D''', verantwoordelijk voor beveiligingsbevordering, bestaande uit:
** Afdeling DIB: Industrie & Defensie-orderbedrijven
** Afdeling DOB: Overheid, departementen e.d.
** Bureau DPO: Persoonsonderzoeken (administratie)
 
* '''Afdeling E''', bestaande uit diverse ondersteunende diensten, waaronder:
** Afdeling E-IX: Recherche, [[Veiligheidsonderzoek]]en
** Afdeling EJ: Transcriptie van [[#Middelen en methodes|T-acties & M-acties]]
** Afdeling EO: Opleidingen
 
* '''Afdeling FID''': Financiën & Inwendige Dienst, Kas, Gebouwen & wagenparkbeheer
 
* '''Afdeling G''': Automatisering
 
* '''Afdeling P&O''': Personeel & Organisatie
 
* '''Afdeling TD''': Technische Dienst
 
=== Huisvesting ===
[[Bestand:Luchtfoto kantoor BVD Pres Kennedylaan begin 80.jpg|thumb|Tegen de achtergrond het bruine bakstenen gebouw aan de President Kennedylaan in Den Haag, waar de BVD van 1957 t/m 1993 gehuisvest was. Nadien is het gesloopt.]]
Aanvankelijk was de BVD gehuisvest in acht particuliere woningen in [[Den Haag]], maar omdat dit veiligheidsrisico's opleverde en de dienst snel groeide, wist Einthoven te bereiken dat speciaal voor de BVD een nieuw pand gebouwd werd aan de Stadhouderslaan, later President Kennedylaan 25, waar de dienst in 1957 haar intrek nam.<ref>Paul H.A.M. Abels, ''Spionkoppen - Inlichtingenleiderschap in elf portretten'', Uitgeverij Prometheus, Amsterdam 2020, p. 31-32.</ref>
 
In de jaren vijftig en zestig stonden op het dak van dit hoofdkantoor een reeks hoge antennes, die in 1949 op last van Louis Einthoven voor 25.000,- gulden waren aangeschaft. Ze waren bedoeld voor middengolfuitzendingen met gecodeerde nepberichten richting de DDR, bedoeld om de Oost-Duitse veiligheidsdienst [[Stasi]] de indruk te geven als zou er een groot Nederlands agentennetwerk actief zijn. Achteraf bleek dat het bereik van deze "zender van Einthoven" te gering was.<ref>Chris Vos e.d., ''De geheime dienst - verhalen over de BVD'', Uitgeverij Boom Amsterdam 2005, p. 40-42.</ref>
Voor het continue volgen van één persoon was een volgploeg van soms wel twaalf medewerkers nodig. Dit soort werk werd uitgevoerd door de operationele dienst die werd aangeduid als E-XIII. Getraind werden deze medewerkers tijdens een interne opleiding, alsmede door de Britse veiligheidsdienst MI5. Een speciale afdeling van de operationele dienst zorgde dat afluisterapparatuur e.d. werd geïnstalleerd, alleen bij grote operaties werd dat door de technische dienst zelf gedaan.
 
Na een proefperiode nam de BVD in 1977 officieel zijn eerste [[computer]] in gebruik, in eerste instantie ter vervanging van de kaartenbakken, zodat de naslag sneller en makkelijker werd.<ref>Abels, Spionkoppen, p. 84-85.</ref>
 
Hoewel het externe toezicht door de parlementaire [[Commissie voor de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten]] (CIVD) zwak was, hebben de medewerkers van de BVD in de meeste gevallen waarschijnlijk volgens de democratische normen en wettelijke regels gehandeld. Diensthoofd Pieter de Haan zei hierover bij zijn afscheid: "''Wij dwingen niemand, wij chanteren niemand. En als dat wel zo zou zijn, ken ik zeker tien BVD'ers die dat onmiddellijk zouden doorspelen naar de pers''".<ref>Abels, Spionkoppen, p. 123.</ref> Keerzijde hiervan was een sterke bureaucratisering en een verminderde efficiëntie van de dienst.<ref>Vos e.a., De geheime dienst, p. 192.</ref>
=== Contraspionage ===
[[Bestand:Embassy of Russia in The Hague Klepkin (cropped).jpg|thumb|De Russische ambassade in Den Haag]]
Naast het voorkomen van binnenlandse bedreigingen van de nationale veiligheid hield de BVD zich ook bezig met [[contraspionage]], dat wil zeggen het tegengaan van spionage door buitenlandse inlichtingendiensten. Dat gebeurde doorgaans vanuit de [[ambassade]] van een land, waar inlichtingenofficieren werkten die zelf informatie verzamelden, agenten aanstuurden of gegevens van informanten ontvingen.
 
Begin jaren vijftig begon de BVD met ''Project A'', waarbij via microfoons en [[telefoontap]]s alle Oost-Europese, Russische en Chinese ambassades en consulaten in Nederland werden afgeluisterd, een en ander in samenwerking met de [[CIA]], die niet alleen de microfoons en de bandrecorders leverde, maar ook de operatie als geheel financieerde, wat neerkwam op zo'n 10% van de totale begroting van de BVD.<ref>De Correspondent: [https://decorrespondent.nl/1024/in-1965-stond-tien-procent-van-de-nederlandse-geheim-agenten-op-de-loonlijst-van-de-cia/188405842944-841c8743 In 1965 stond tien procent van de Nederlandse geheim agenten op de loonlijst van de CIA], 18 april 2014</ref> In 1968 werd deze financiering op last van diensthoofd Dries Kuipers beëindigd. Volgens de vroegere CIA-chef in Parijs, Charles Cogan, was het op zo grote schaal afluisteren van communistische diplomatieke vertegenwoordigingen uniek in Europa, wat aangaf dat de relatie van de CIA met de BVD vrijwel net zo nauw was als die met de Israëliërs. Voor de verwerking van al deze taps was er op de bovenste verdieping van het BVD-kantoor een speciale afluistercentrale waar alle lijnen werden doorgezet naar gespecialiseerde vertalers.<ref>Chris Vos e.d., De geheime dienst - verhalen over de BVD, Uitgeverij Boom Amsterdam 2005, p. 95-97.</ref>
[[Bestand:23e Congres van Communistische Partij Nederland in Adam Paul de Groot aan het wo, Bestanddeelnr 923-2295.jpg|thumb|Paul de Groot sprekend op het 23e congres van de CPN in 1970]]
[[Bestand:Doktor feltrinelli.jpg|thumb|200px|Voorpagina de roman [[Dokter Zjivago]] in het Russisch]]
Gedurende de [[Koude Oorlog]] vormde het [[communisme]] het belangrijkste aandachtsveld van de BVD, mede doordat dit voor de eerste generatie medewerkers gevoeld werd als een voortzetting van hun eerdere verzetswerk tegen de nazi's, maar ook omdat de dienst hierin gesteund werd door de Verenigde Staten. Achteraf gezien is het communisme voor Nederland vermoedelijk minder bedreigend geweest dan men bij de BVD heeft aangenomen.<ref name="Vos e p. 191">Vos e.d., De geheime dienst, p. 191.</ref>
 
Minister-president [[Willem Drees|Drees]] gaf de dienst in 1951 opdracht de antecedenten na te trekken van ambtenaren die werden verdacht van communistische sympathieën. Ambtenaren was het voortaan verboden lid te zijn van de CPN en aan de partij gelieerde organisaties, waaronder de communistische vakbond [[Eenheids Vakcentrale]] (EVC). Het antecedentenonderzoek werd bovendien de standaardprocedure bij het aannemen van nieuwe ambtenaren.
In 1957 wist BVD-agent Peter Boevé het vertrouwen te winnen van de leiding van de CPN-jongerenorganisatie [[ANJV]] en reisde daarvoor naar het [[Wereldjeugdfestival]] in Moskou en in 1959 ook naar Peking voor de viering van het tienjarig bestaan van de [[Volksrepubliek China]], dat door de BVD als een steeds groter gevaar werd gezien. Na afloop van deze reizen bracht Boevé uitgebreid verslag uit aan de BVD.
[[Bestand:Nixon and Zhou toast.jpg|thumb|Zhou Enlai met Richard Nixon in 1972]]
Onder de naam ''Operatie Mongool'' wist Boevé (extern onder de schuilnaam Chris Petersen en intern onder de codenaam Sipier)<ref>Abels, Spionkoppen, p. 68.</ref> via het heimelijk door de BVD opgezette blad ''Kameraden'' (later ''De Kommunist'') het vertrouwen van de Chinese ambassade te winnen. Vervolgens richtte hij in [[1970]] de [[Marxistisch-Leninistische Partij Nederland]] (MLPN) op, een pseudomaoïstische partij waarvan de leiding geheel bestond uit BVD'ers. De bedoeling hiervan was de aanhang van de maoïsten in Nederland te peilen en de financiële steun van China voor de Europese maoïstische partijen af te romen. Vanaf 1966 was Boevé ook een graag geziene gast in het [[Albanië]] van dictator Enver Hoxha, dat als enige Europese land op de hand van China was.
 
In 1968 reisde Peter Boevé opnieuw naar China, waar hij de hand van [[Mao Zedong]] schudde en contact aanknoopte met premier [[Zhou Enlai]], aan wie hij liet blijken dat de Verenigde Staten wel interesse hadden in een betere verhouding met China (waarbij de Chinesen geen idee hadden dat Boevé een agent van de BVD was). Mogelijk droeg dit bij aan het bezoek dat president Nixon in 1972 aan China bracht, maar in elk geval leverde de informatie van Boevé de BVD veel aanzien op bij buitenlandse partners. In 1988 werd operatie Mongool beëindigd en werd Boevé voor het eerst ontvangen op het hoofdkantoor van de BVD, vanwaaruit hij al die jaren was aangestuurd.<ref>Vos e.a., De geheime dienst, p.102-125.</ref>
De strijd tegen de neutronenbom werd met name gevoerd door het [[Interkerkelijk Vredesberaad]] (IKV) en het actiecomité [[Stop de Neutronenbom]], dat door de CPN gedomineerd werd. Eveneens hierbij betrokken was de vereniging [[Christenen voor het Socialisme]] (CVS) dat nauwe banden onderhield met de DDR. Op instigatie van Moskou werd op 18 maart 1978 een internationaal forum in de RAI gehouden, gevolgd door een demonstratie waarin zo'n 50.000 mensen meeliepen. Niet lang daarna zag de Amerikaanse president Carter af van de neutronenbom.
 
De BVD heeft nooit concreet bewijs gevonden dat het comité Stop de Neutronenbom ook financiële steun uit de Sovjet-Unie kreeg, wel dat via bepaalde standpunten de Nederlandse publieke opinie vanuit het [[Oostblok]] gemanipuleerd werd. Het als "vertrouwelijk" gerubriceerde rapport dat de BVD in 1981 hierover schreef, getiteld ''Een verhulde factor in de kernwapendiscussie'', lekte echter al snel uit en werd in november 1982 op de Duitse en de Nederlandse televisie getoond en geciteerd. <ref>Vos e.a., De geheime dienst, p. 157-170.</ref>
 
=== Nieuwe aandachtsgebieden ===
[[Bestand:Treinkaping bij De Punt - 929-2101.jpg|thumb|De treinkaping bij De Punt in 1977]]
In de jaren zeventig begon de BVD zich ook op gewelddadige groeperingen in Nederland te richten, met name op [[Molukkers|Zuid-Molukkers]], maar wist noch de treinkaping in 1975 bij [[Treinkaping bij Wijster|Wijster]], noch de kaping bij [[Treinkaping bij De Punt|De Punt]] en een gijzeling in een lagere school in Bovensmilde in 1977 te voorkomen. Diensthoofd Pieter de Haan gaf later toe dat de BVD hier gefaald had.<ref>Abels, Spionkoppen, p. 110.</ref> Desondanks zou het nog tot 1985 duren voordat de dienst een aparte afdeling voor antiterrorisme kreeg.<ref> name="Vos e.d., De geheime dienst, p. 191.<"/ref> In de jaren zeventig en tachtig ging de BVD zich, enigszins tegen wil en dank, ook bezighouden met het radicalere deel van de [[kraakbeweging]], die op zijn beurt de BVD in het vizier nam via groepen als [[Onkruit]] en [[Buro Jansen & Janssen]].
 
Daarnaast hield de BVD de internationale wapenhandel in het oog, met name om de verspreiding van [[massavernietigingswapen]]s tegen te gaan. Een bekende zaak op dit gebied is die van de Pakistaanse onderzoeker [[Abdul Qadir Khan]] die in Nederland geheime informatie over de ultracentifuges van [[URENCO]] verzamelde. Zijn collega [[Frits Veerman]] meldde dit bij de BVD, die hem echter afwimpelde. Premier [[Ruud Lubbers]] gaf later aan dat de BVD de activiteiten van Khan met opzet heeft laten doorgaan op verzoek van Amerikaanse inlichtingendiensten. Mogelijk wilden de Amerikanen dat Pakistan, als bolwerk tegen het communisme, een kernwapen kreeg. Later werd de informatie verder geëxporteerd, onder meer naar [[Iran]] en [[Noord Korea]], die zo ook kernwapens kregen.<ref>[https://www.sdnl.nl/atoomspionage.htm Frits Veerman onthult toegelaten diefstal van atoomgeheimen door Abdul Khan]</ref> De BVD en later de [[AIVD]] hebben Veerman nog lang achtervolgd omdat hij zijn mond niet wilde houden, terwijl Kahn gesteund werd, o.a door BVD-hoofd [[Arthur Docters van Leeuwen]].<ref>[https://www.burojansen.nl/observant/observant-nr-29-september-2004/ Docters van Leeuwen hielp als BVD-chef atoomspion Khan om Nederland binnen te komen]</ref>
== Trivia ==
* Sinds 1996 publiceerde de BVD een openbaar jaarverslag.
 
* In 1999 werkte de BVD mee aan de dramaserie ''[[De geheime dienst]]'', die door de [[VARA]] werd uitgezonden. De BVD gaf hierbij algemene informatie over hoe de dienst te werk ging, zodat de serie een goed beeld zou geven.<ref>Radio.nl: [http://radio.nl/6941/tv-serie-geheime-dienst-krijgt-hulp-bvd Tv-serie 'Geheime dienst' krijgt hulp BVD], 23 november 1999.</ref>
 
33.692

bewerkingen