Kalkoven: verschil tussen versies

1.373 bytes toegevoegd ,  1 maand geleden
Kleine aanvulling
(link aangepast)
(Kleine aanvulling)
 
Een '''kalkoven''' is een oven waarin een [[calciumcarbonaat]] (CaCO<sub>3</sub>) bevattende grondstof (schelpen of kalksteen) wordt gebrand, waarbij [[calciumoxide|ongebluste kalk]] (CaO) ontstaat.
 
Een '''schelpkalkoven''' (of ''kalkbranderij'') is een [[Oven (apparaat)|oven]] in een kegelvormige toren, met een hoogte variërend van 15 tot 20 meter en een doorsnede aan de basis van meestal 5 tot 7 meter. Schelpkalkovens werden gebruikt voor de fabricage van [[schelpkalk]], een grondstof voor [[Mortel (betontype)|mortel]]. Wegens de noodzakelijke grootschalige aanvoer van schelpen[[schelp]]en zijn ze doorgaans te vinden aan water en ze staan vaak in groepjes.
 
== Geschiedenis ==
 
=== Nederland ===
In [[Zuid-Limburg (Nederland)|Zuid-Limburg]] waren van oudsher kalkbranderijen; de laatste was in [[Ubachsberg]] tot 1969 actief. Ze maakten gebruik van gedolven [[Kunrader kalk|Kunradersteen]]. De eerste berichten over het gebruik van schelpkalkovens in het [[Graafschap Holland]] dateren uit de [[14e eeuw]]. Ook in het Overijsselse [[Hasselt (Overijssel)|Hasselt]] werd al voor 1500 schelpkalk gebrand. De hoogtijdagen van de schelpkalkovens kwamen na 1860 met de uitvinding van de "stoel"-kalkovens, zoals die in Enkhuizen. Er waren op meer dan 100 locaties schelpkalkovensen in gebruik.1918 Nakwam de Tweedeeerste Wereldoorlogoven gingin het[[Huizen]] minderin goed met de schelpkalkgebruik. SluitingEr enwaren afbraakop vanmeer dedan ovens100 hadlocaties meerdereschelpkalkovens oorzaken,in de belangrijkste waren de toenemende [[import]]gebruik vanveelal goedkopelangs steenkalkvaarwegen en de opkomstkust vanwaar de [[cementindustrie]].aanvoer Dooren degrondstoffen concurrentieals vanschelpen buitenlandse luchthardende steenkalk ([[kalksteen|kalkgesteenten]] uit steengroeven, zoals [[muschelkalk]]) was de productie van schelpkalk inen [[EuropaTurf (werelddeelbrandstof)|Europaturf]] nietgoed lonendmogelijk meer. Men [[metselwerk|metselt]] nog wel met luchtpoederkalk of [[Kalk#Luchtkalk_en_hydraulische_kalk|luchtkalk]] en cement, maar niet meer met schelpkalkwas.
 
Na de Tweede Wereldoorlog ging het minder goed met de schelpkalk. Sluiting en afbraak van de ovens had meerdere oorzaken, de belangrijkste waren de toenemende [[import]] van goedkope steenkalk en de opkomst van de [[cementindustrie]]. Door de concurrentie van buitenlandse luchthardende steenkalk ([[kalksteen|kalkgesteenten]] uit steengroeven, zoals [[muschelkalk]]) was de productie van schelpkalk in [[Europa (werelddeel)|Europa]] niet lonend meer. Men [[metselwerk|metselt]] nog wel met luchtpoederkalk of [[Kalk#Luchtkalk_en_hydraulische_kalk|luchtkalk]] en cement, maar niet meer met schelpkalk.
 
Er wordt nog steeds mortel gemaakt op schelpkalkbasis en dit wordt hoofdzakelijk gebruikt bij [[Restauratie (kunst)|restauratie]]werkzaamheden.
 
== Het kalkbrandproces ==
Schelpen en kalksteen bestaan uit calciumcarbonaat (CaCO<sub>3</sub>, kalk). De kalk (CaCO<sub>3</sub>) wordt in een kalkoven tot meer dan 1000 °C verhit.<ref name=DR>De Ratel, kwartaalblad over de Huizer historie: ''De Kalkovens'', november 2019, pp.28-31</ref> Hierbij ontleedt deze kalk in [[calciumoxide]] (CaO) en [[koolzuurgas]] (CO<sub>2</sub>), dat ontwijkt. Bij het branden was continue toezicht nodig om er voor te zorgen dat de temperatuur in de oven constant bleef. Het oxide valt tot poeder uiteen en wordt [[ongebluste kalk]] genoemd. Ongebluste kalk had (en heeft) vele toepassingen. Het meest werd de poederkalk na blussen met water (lessen) in de [[bouw]] gebruikt als bindmiddel in [[mortel (betontype)|mortel]]s.
 
In de basis van de kalkovens zijn openingen aangebracht, afsluitbaar met stalen platen.<ref name=DR/> De platen worden gebruikt om de temperatuur in de oven te reguleren. Was het branden afgerond dan werd de ongebluste kalk door deze openingen uit de oven geschept. De klakbranderij had veelal de beschikking over meerdere ovens.<ref name=DR/> Dit leidde tot een efficiënt gebruik, een oven werd bedrijfsklaar gemaakt door schelpen en brandstoffen in lagen aan te brengen, de tweede oven was in bedrijf en de derde oven werd leeggeschept. De kalk uit de oven werd vervoerd naar een les- of blushuis en met water behandeld waarbij veel stoom vrijkwam. De kalk werd vervolgens gezeefd om ongebrande schelpen en andere stoffen te verwijderen waarna het in zakken of in bulk naar de klanten werd vervoerd.<ref name=DR/>
 
== Schelpkalkovens in Nederland ==
Schelpkalkovens vond men daar waar grond- en brandstoffen gemakkelijk konden worden aangevoerd, zoals achter de Noord- en Zuid-Hollandse duinenrij, in Zuidwest-Drenthe, Noordwest-Overijssel en in Zuidwest-Friesland.<br>
Veel kalkovens zijn in de loop der tijd gesloopt omdat ze niet meer in gebruik waren en plaats moesten maken voor andere activiteiten. De [[kalkovens (Akersloot)|schelpkalkbranderij van Akersloot]] is in zijn geheel overgebracht naar het [[Zuiderzeemuseum]] in [[Enkhuizen]], een andere branderij, in [[Huizen]], doet dienst als [[restaurant]]. Er staan nog schelpkalkovens in onder meer in [[Katwijk aan Zee]], [[Hasselt (Overijssel)|Hasselt]], [[Dedemsvaart (plaats)|Dedemsvaart]] en [[Dieverbrug]], dikwijls aan vaarwater. Veel zijn tot monument verklaard.
 
Veel kalkovens zijn in de loop der tijd gesloopt omdat ze niet meer in gebruik waren en plaats moesten maken voor andere activiteiten. De [[kalkovens (Akersloot)|schelpkalkbranderij van Akersloot]] is in zijn geheel overgebracht naar het [[Zuiderzeemuseum]] in [[Enkhuizen]], een andere branderij, in [[Huizen]], doet dienst als [[restaurant]]. Er staan nog schelpkalkovens in onder meer in [[Katwijk aan Zee]], [[Hasselt (Overijssel)|Hasselt]], [[Dedemsvaart (plaats)|Dedemsvaart]] en [[Dieverbrug]], dikwijls aan vaarwater. Veel zijn tot monument verklaard.
[[Bestand:Kalkovens in Dedemsvaart.jpg|miniatuur]]
 
[[Bestand:Kalkovens in Dedemsvaart.jpg|miniatuur|Kalkovens in Dedemsvaart]]
 
=== Dedemsvaart ===
In de omgeving van [[Dedemsvaart (plaats)|Dedemsvaart]] werd vroeger veel [[turf (brandstof)|turf]] gewonnen. De turf werd naar het westen van het land verscheept, via de [[Dedemsvaart (kanaal)|Dedemsvaart]], via Hasselt over de [[Zuiderzee (water)|Zuiderzee]] naar Enkhuizen en verder. De turf werd dan in het westen afgeleverd bij een schelpkalkbranderij. Vervolgens werden aldaar schelpen gekocht (gewonnen) die dan weer als retourlading naar Dedemsvaart en Hasselt werden verscheept, zodat ook daar schelpkalk gebrand kon worden. Tegenwoordig fungeert de kalkoven in Dedemsvaart als streekmuseum.<ref>''Historische vereniging [[Avereest]]'', ([http://www.hvavereest.nl Officiële website])</ref>
 
=== Hasselt ===
[[Hasselt (Overijssel)|Hasselt]] heeft sinds 1504 schelpkalkovens.{{Bron?||2019|06|03}} In de loop der tijd zijn er nieuwere kalkovens gebouwd en oude vervallen kalkovens gesloopt. De schelpkalkovens van Hasselt zijn nu ingericht als museum.
 
== Kalkovens in Nederlands= Zuid-Limburg ===
[[Bestand:Ubachsberg-Kalkovens Daelsweg oostzijde (5).JPG|thumb|Kalkovens bij Ubachsberg]]
{{Zie hoofdartikel|Lijst van kalkovens in Zuid-Limburg}}
Tijdens beide wereldoorlogen beleefde de kalkbranderij in [[Zuid-Limburg (Nederland)|Zuid-Limburg]], die daar in de middeleeuwen al werd uitgeoefend, een bloeitijd. In oorlogstijd stagneerde aanvoer van kalk uit België en Duitsland. In de ovens werd [[Kunrader kalk]] gebrand. Tussen 1914 en 1918 waren er meer dan honderd in bedrijf in de provincie, veelal geëxploiteerd door families. Na de opening van de [[ENCI-groeve]] en fabriek in 1927 liep de vraag sterk terug. De laatste oven sloot in 1969. In 2003 werden in [[Zuid-Limburg (Nederland)|Zuid-Limburg]] nog zo'n negentien voormalige kalkovens geteld.<ref>Monumentenwerk Limburg [http://monumentenwerklimburg.nl/projecten/kalkoven-dikkebuikseweg-wijlre/ Kalkoven Dikkebuikseweg Wijlre]</ref> Een aantal is in opdracht van [[Stichting Instandhouding Kleine Landschapselementen|Stichting Kleine Landschapselementen]] als industrieel monument gerestaureerd.
 
 
{{Appendix}}
23.156

bewerkingen