Lijst (schilderkunst): verschil tussen versies

342 bytes toegevoegd ,  1 jaar geleden
geen bewerkingssamenvatting
(toevoeging "soorten")
Geen bewerkingssamenvatting
 
== Geschiedenis ==
Lijsten werden in de loop der eeuwen aangepast aan de mode. Rond de 13e eeuw werden [[Fresco (schilderterm)|fresco's]] voorzien van geschilderde banden als een soort omlijsting, en dat zette zich voort bij de eerste op paneel geschilderde voorstellingen waar de vaak iets verhoogde randen als een omlijsting werkte. Gedurende de 14e eeuw ontwikkelde de omlijsting zich tot een architectonisch beeldhouwwerk, op dezelfde wijze bewerkt als het paneel, veelal als altaarstuk of [[retabel]]. Daardoor was het moeilijk te zien waar het schilderij eindigde en de lijst begon; zo sterk waren deze een onlosmakelijke eenheid. In de 15e eeuw verdwijnt het architectonische karakter ten voordele van gladde vergulde en beschilderde profiellijsten. Naast eenvoudige houten lijsten ontstonden in de 16e eeuw vergulde lijsten die uit hout of gemodelleerd met gips. De hoeken van de lijst werden geaccentueerd bv. met rozetten. Lijstenmakers vermengden vaak een hoeveel pigment met transparante lijm om de glas van het goud minder fel te maken zodat het geheel eerder naar de antieke oudheid neigde.
 
In de 15e eeuw verdwijnt het architectonische karakter ten voordele van gladde vergulde en beschilderde profiellijsten. Naast eenvoudige houten lijsten ontstonden in de 16e eeuw vergulde lijsten die uit hout of gemodelleerd met gips. De hoeken van de lijst werden geaccentueerd bv. met rozetten. Lijstenmakers vermengden vaak een hoeveel pigment met transparante lijm om de glas van het goud minder fel te maken zodat het geheel eerder naar de antieke oudheid neigde.
 
De dominerende rol van Italië werd in de 17e eeuw  verlegd naar Frankrijk. Er ontstaan typische stijlen als Louis XIII lijsten, gekenmerkt door doorlopende ornamenten en [[Lodewijk XIV van Frankrijk|Lodewijk XIV]] (Louis XIV), waar de doorlopende ornamenten onderbroken worden door hoeken en middels. In de noordelijke Nederlanden zijn de meest bekende Hollandse lijsten de strakke baklijsten met materialen afkomstig uit de kolonies (ebbenhout en zebra) en de uitbundige Lutma-lijsten gedecoreerd met florale motieven. Andere versieringen verwezen naar de functie van de persoon om het schilderij bijvoorbeeld bij kapiteins van de [[Vereenigde Oostindische Compagnie]] (VOC). Tijdens de 18e eeuw worden de profielen dieper, met alleen hoeken en middens. Deze stijlvorm ontwikkelde zich door in de periode Louis XV tot de zo kenmerkende rococostijl: druk maar elegant, met vloeiende lijnen en opengewerkte ornamenten. In een reactie hierop volgt het neoclassicisme (eind van de 18e eeuw) met strakkere en simpeler profielen, sober versierd met parel- en lintmotieven, soms extra voorzien van guirlandes op boven- en zijkanten. In de 19e eeuw verandert de stijl in Empire.
 
De dominerende rol van Italië werd in de 17e eeuw  verlegd naar Frankrijk. Er ontstaan typische stijlen als Louis XIII lijsten, gekenmerkt door doorlopende ornamenten en Louis XIV, waar de doorlopende ornamenten onderbroken worden door hoeken en middels. In de noordelijke Nederlanden zijn de meest bekende Hollandse lijsten de strakke baklijsten met materialen afkomstig uit de kolonies (ebbenhout en zebra) en de uitbundige Lutma-lijsten gedecoreerd met florale motieven. Andere versieringen verwezen naar de functie van de persoon om het schilderij bijvoorbeeld bij kapiteins van de VOC. Tijdens de 18e eeuw worden de profielen dieper, met alleen hoeken en middens. Deze stijlvorm ontwikkelde zich door in de periode Louis XV tot de zo kenmerkende rococostijl: druk maar elegant, met vloeiende lijnen en opengewerkte ornamenten. In een reactie hierop volgt het neoclassicisme (eind van de 18e eeuw) met strakkere en simpeler profielen, sober versierd met parel- en lintmotieven, soms extra voorzien van guirlandes op boven- en zijkanten. In de 19e eeuw verandert de stijl in Empire.
 
 
 
== Soorten ==
De meest voorkomende lijst in de Italiaanse stijl (1570 - 1700) is de '''Cassetta lijst'''; bestaande uit een platte tussenband, veelal versierd met schilderingen of cicelering en/of [[sgrafitto]] met opstaande sierlijsten en een doorlopende reeks renaissance motieven van krullende of golvende bladeren, pilasters, ei-vormen. Deze werden aangebracht d.m.v. de pastiglia en [[Gesso (krijt)|gesso]] techniek. In de Nederlanden werd de cassetta lijst in de 16e eeuw belegd met getinte schildpad of ingelegd met ivoorwerk of met de hand geschilderd. Dit werd beschouwd als luxeproducten. Tijdens het maniërisme zal de perfecte symmetrie van de lijst verlaten worden: het gebroken pediment werd een geliefde versiering.
 
'''Religieuze lijsten''' zijn in deze periode niet langer mini-versies van het kerkinterieur. Het motief van de gepunte arcades uit de gotiek wordt vervangen door horizontale structuren met architraven, friezen, corniches en pilasters.
 
Een andere typische lijst is de '''Salvator Rosa lijst''' ; welke een ojief vormige tussenband heeft. [[Tondo (kunst)|Tondo]] schilderijen kregen een afzonderlijke '''Tondo lijst''' en werden dankzij het innovatieve werk van [[Sandro Boticelli]] versierd met blad- en bloemmotieven of fruitelementen.
 
 
Kenmerken van '''Lodewijk XIII lijsten''' (1601 - 1643) zijn doorlopende ornamenten in de vloeiende lijn. De ornamentering grijpt terug op klassieke motieven zoals acanthus, laurier en eikenbladeren. De lijsten zijn meestal vrij vlak zonder te veel profilering en daardoor niet al te dik.
 
 
Kenmerken van '''Lodewijk XIII lijsten''' (1601 - 1643) zijn doorlopende ornamenten in de vloeiende lijn. De ornamentering grijpt terug op klassieke motieven zoals acanthus, laurier en eikenbladeren. De lijsten zijn meestal vrij vlak zonder te veel profilering en daardoor niet al te dik. [[Lodewijk XIV-stijl|Lodewijk XIV stijl]] (1643 - 1715) werd door de Franse architect [[Daniël Marot (1660/1661-1752)|Daniel Marot]] geïntroduceerd in de Nederlanden: statig, symmetrisch en decoratief met grote en zware ornamenten.
 
 
83

bewerkingen