Franz Kafka: verschil tussen versies

570 bytes verwijderd ,  7 maanden geleden
k
IK heb de tekst hier en waar wat strakker gemaakt en zijpaden verwijderd.
(cat)
k (IK heb de tekst hier en waar wat strakker gemaakt en zijpaden verwijderd.)
'''Franz Kafka''' ([[Praag]], [[3 juli]] [[1883]] – [[Kierling]], [[3 juni]] [[1924]]) was een [[Duits]]talige [[schrijver (hoofdbetekenis)|schrijver]] die wordt gezien als een van de belangrijkste auteurs van de twintigste eeuw. Zijn werk kreeg vooral na zijn dood een grote invloed op de westerse literatuur.
 
Kafka was aanvankelijk een staatsburger van [[Oostenrijk-Hongarije]] en meer in het bijzonder van de provincie [[Koninkrijk Bohemen|Bohemen]]. Hij groeide op in de Duitstalige Joodse gemeenschap van [[Praag]]. Na het uiteenvallen van het [[Habsburgse monarchie|Habsburgse]] keizerrijk en de oprichting van de [[Eerste Tsjecho-Slowaakse Republiek]] in 1918 werd Bohemen bij die staat gevoegd en zodoende werd Kafka een Tsjecho-Slowaaks staatsburger. Hij verbleef ook enige tijd in [[Berlijn (hoofdbetekenis)|Berlijn]], de hoofdstad van de [[Weimarrepubliek]]. Dat maakte hem tot een typische Duitstalige en [[Centraal-Europa|Midden-Europese]] auteur die niet gekoppeld kan worden aan een specifiek land. Dat gold bijvoorbeeld ook voor zijn tijdgenoot [[Hermann Hesse]], de in Duitsland geboren auteur die naar Zwitserland verhuisde. De recente benoeming van Kafka als 'Tsjechisch' auteur is daarom historisch incorrect omdat zijn taal niet Tsjechisch was en de staat Tsjechië niet bestond in de tijd dattoen hij er woonde. In de periode dat hijKafka Tsjecho-Slowaaks staatsburger was – van 1918 tot 1924 – woonde en werkte hij voornamelijk in Oostenrijk en Duitsland.
 
Kafka is vooral bekend als schrijver van de [[Roman (literatuur)|romans]] ''[[Het proces]]'' en ''[[Het slot (roman)|Het slot]]'' alsmede de [[Novelle (proza)|novelle]] ''[[De Gedaanteverwisseling]]''. Zijn werk omvat echter veel meer, en lijkt zich te kenmerken door een nachtmerrieachtige, onheilspellende sfeer (als ''kafkaësk'' bekend geworden) waarin de bureaucratie en de onpersoonlijke maatschappij steeds meer greep krijgen op het individu. [[HendrikKafka's Marsman]]oeuvre wordt wel gezien als symbool voor de ontwortelde mens in de moderne tijd.<ref name=Schouten>[[HendrikRob MarsmanSchouten]] (19792005): ''Critisch Proza''[https://web. Amsterdamarchive.org/web/20141223170732/http://www.trouw.nl/tr/nl/4324/Nieuws/archief/article/detail/1708275/2005/06/24/Ontworteld-en-dolend-De-moderne-mens-volgens-Franz-Kafka.dhtml Querido,'Ontworteld p.en 534dolend. De elektronischemoderne versiemens isvolgens Franz Kafka'], ''[https://www[Trouw (krant)|Trouw]] link via web.dbnlarchive.org/tekst/mars005crit01_01/mars005crit01_01_0026.htm'', hier]24 tejuni raadplegen2005.</ref> omschreefSommigen dezezijn sfeerechter alsvan mening dat het werk van Kafka juist een poging is, in een ogenschijnlijke strijd met 'uitersthogere geheimzinnigemachten', het initiatief terug te geven aan de individuele mens, die uiteindelijk zelf zijn keuzes maakt en daarvoor verantwoordelijk is.<ref>[[Herman Verhaar]] (1975): zakelijkheid''Franz Kafka of Schrijven uit onmacht''. Amsterdam: Wetenschappelijke Uitgeverij.</ref>
Kafka's oeuvre wordt wel gezien als symbool voor de ontwortelde mens in de moderne tijd.<ref name=Schouten>[[Rob Schouten]] (2005): [https://web.archive.org/web/20141223170732/http://www.trouw.nl/tr/nl/4324/Nieuws/archief/article/detail/1708275/2005/06/24/Ontworteld-en-dolend-De-moderne-mens-volgens-Franz-Kafka.dhtml 'Ontworteld en dolend. De moderne mens volgens Franz Kafka'], ''[[Trouw (krant)|Trouw]] link via web.archive.org'', 24 juni 2005.</ref> Sommigen zijn echter van mening dat het werk van Kafka juist een poging is, in een ogenschijnlijke strijd met 'hogere machten', het initiatief terug te geven aan de individuele mens, die uiteindelijk zelf zijn keuzes maakt en daarvoor verantwoordelijk is.<ref>[[Herman Verhaar]] (1975): ''Franz Kafka of Schrijven uit onmacht''. Amsterdam: Wetenschappelijke Uitgeverij.</ref>
 
== Leven ==
=== Familie ===
[[Bestand:Kafka5jahre.jpg|thumb|187px|Kafka op vijfjarige leeftijd]]
Franz Kafka werd geboren in een Duitssprekende, [[Joden|joodse]] familie in [[Praag]], destijds de hoofdstad van [[Bohemen (hoofdbetekenis)|Bohemen]] in de [[dubbelmonarchie]] [[Oostenrijk-Hongarije]]. Zijn vader Hermann Kafka (1852-1931) kwam uit het Zuid-Boheemse dorp Osek (Wohsek), zijn moeder Julie Kafka-Löwy (1856-1934) uit de stad Podĕbrady in Midden-Bohemen. Het echtpaar trok naar Praag om daar een groothandel in modeaccessoires en fournituren op te zetten. Hermann, de vierde zoon van Jacob Kafka, wordt door Kafka zelf en zijn biografen omschreven als een zelfingenomen en dominante vader, met wie Kafka een moeizame relatie had.
 
Hoewel Kafka ook met zijn moeder geen intense relatie had, identificeerde hij zich in hoge mate met zijn familie van moederskant, die in tegenstelling tot zijn vaders familie bekendstond als spiritueel en intellectueel.
 
Kafka had twee jongere broers, Georg en Heinrich, die op deal leeftijd vanna respectievelijk vijftien en zes maanden stierven, en drie jongere zussen, Gabriele (Elli) (1889–1942?), Valerie (Valli) (1890–1942?), en Ottilie (Ottla) (1892–1943). Elli en Valli werden in de [[Tweede Wereldoorlog]] naar het [[getto]] van [[Łódź (stad)|Łódź]] gedeporteerd en kwamen aldaar in een [[concentratiekamp]] om, terwijl Ottla eerst terechtkwam in Theresienstadt en vandaar met een groep aan haar toevertrouwde kinderen naar Auschwitz werd getransporteerd en hier waarschijnlijk in oktober 1943 werd vermoordvergast.
 
=== Jeugd en leertijd ===
 
=== Relaties ===
Kafka had een problematische verhouding met vrouwen. In 1912 ontmoette hij ten huize van [[Max Brod]] de Berlijnse [[Felice Bauer]] (1887-1960), vertegenwoordigster van een bedrijf dat in [[dictafoon]]s handelde. In de vijf jaren die volgden ontstond een intensieve correspondentie tussen Kafka en Felice. Af en toe ontmoetten beidenzij elkaar, wat tweemaal leidde tot een verloving. De eerste verloving werd al snel weer verbroken nadat een (te intieme) briefwisseling met [[Grete Bloch]], een vriendin van Felice die zich juist inspande voor hun relatie, aan Felice bekend werd. Kafka zag de confrontatie met hen en hun bewijsmateriaal als een rechtszaak. Dit heeft hem wellicht stof gegeven voor zijn bekende roman ''Der Process''. Kafka's liefde voor Felice was een [[platonische liefde]], die hij voornamelijk in stand hield via zijn brieven. Gaandeweg besefte hij, hoe moeilijk een traditioneel huwelijksleven zou zijn met de veel 'aardsere' Felice, vooral bij zijn neiging zich op te sluiten achter zijn bureau. De relatie leek dan toch tot een huwelijk te leiden, totdat bij Kafka in 1917 beginnende longtuberculose werd geconstateerd; Felice wilde hem niet in de steek laten na het bekend worden van de diagnose, maar de auteur zelf was onverbiddelijk, en verbrak de relatie definitief. Op doktersadvies vroeg en kreeg hij hierna vele malen langdurige verloven om te kuren in diverse [[sanatorium|sanatoria]], waarna het tijdelijk weer beter met hem ging.
 
Kafka verloofde zich opnieuw in 1919 met [[Julie Wohryzek]], een secretaresse uit Praag, maar zijn vader, gevoelig voor status, verzette zich hevig tegen de relatie. Hij verbrak de verloving een jaar later, maar ging zich nu scherper verzetten tegen de invloed van zijn vader, die zijn zoon graag als opvolger had gezien in zijn groothandel. Een verzet dat tot uitdrukking kwam in Kafka's uitvoerige ''Brief an den Vater'', een 45 pagina's lang epistel. Zijn vader kreeg de brief nooit onder ogen, maar wel liet de auteur hem zien aan zijn moeder en enkele goede vrienden.
 
In het begin van de jaren twintig ontwikkelde zich tussen Kafka en de vrijgevochten Tsjechische journaliste en schrijfster [[Milena Jesenská]], die enkele van zijn verhalen op hoog niveau in het Tsjechisch vertaalde, een kortstondige, maar zeer intense relatie. Van alle vrouwen in zijn leven – er waren nog diverse 'affaires' – heeft Milena de uiterst fijngevoelige auteur waarschijnlijk het best aangevoeld, en op zijn minst kon zij hem bij hun schaarse ontmoetingen over zijn angsten heen helpen. Milena, die in Wenen woonde maar een slecht huwelijk had, ging echter niet in op zijn smeekbeden om naar Praag te komen om daar met hem samen te wonen. De flamboyante kunstenares – ze was pas 24 – voorvoelde dat ze met Kafka, hoe intens hun verhouding ook mocht zijn, toch beperkt zou worden in haar vrijheid. Dat bleek uiteindelijk de doodsteek voor hun relatie, en in 1922 verbood hij haar om hem nog langer te schrijven, een verzoek waar ze zich overigens niet aan hield.
 
In 1923 vertrok Kafka voor enige tijd naar [[Berlijn (hoofdbetekenis)|Berlijn]], in de hoop zich zonder de bemoeienis van familie beter op zijn schrijven te kunnen concentreren. In die periode ontmoette hij [[Dora Diamant]], een vijfentwintigjarige kleuterschoollerares uit een orthodox joods gezin. Dora werd Kafka's levensgezellin in Berlijn en beïnvloedde Kafka's groeiende interesse in de [[Talmoed]]. Bij haar proefde Kafka uiteindelijk iets van huwelijksgeluk, dat hij al niet meer voor mogelijk had gehouden. Kafka kreeg belangstelling voor het [[Zionisme]] en met Dora maakte hij plannen om te emigreren naar [[Mandaatgebied Palestina|Palestina]].
 
=== Gezondheid ===
In 1917 begon Kafka regelmatig bloed op te geven en werd de diagnose [[tuberculose]] gesteld. Het leidde tot een bijna obsessief zelfbeklag in zijn brieven aan Felice, wie hij zijn ziekte als reden voorhield om zijn verloving te verbreken. Maar ook zijn schrijverschap zag hij als struikelblok voor een 'gewoon' gezinsleven, dat met de levenslustiger en minder intellectueel ingestelde Felice zonder twijfel een groot probleem zou zijn geworden. Zelf zag hij zijn ziekte als metafoor voor het mislukken van zijn leven, waarvan hij de definitieve zin nu in het schrijverschap zocht. Kafka, die [[hypochondrie|hypochondrische]] trekken had, leed, zoals nu wordt aangenomen, aan [[klinische depressie]] en [[sociale fobie]], maar had ook fysieke, vermoedelijk [[stress]]gerelateerde verschijnselen van [[migraine]], [[slapeloosheid]], [[constipatie]] en [[steenpuist]]en. Kafka wantrouwde de reguliere geneeskunde<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20061112163225/http://themodernword.com/kafka/kafka_biography.html The Modern Word]</ref> en probeerde zijn klachten te bestrijden met [[alternatieve geneeswijze|naturopathische]] kuren, een [[vegetarisme|vegetarisch]] [[dieet]] en het drinken van [[pasteuriseren|ongepasteuriseerde]] [[melk (drank)|melk]]. Zijn vakantiedagen gebruikte hij om rustkuren te ondergaan in [[sanatorium|sanatoria]], waarvoor zijn werkgever hem vaak buitengewoon verlof toestond. In 1922 werd de schrijver wegens zijn algehele lichamelijke toestand vervroegd pensioen verleend.
[[Bestand:FranzKafkaGravePrague.JPG|thumb|left|150px|Het graf van Kafka]]
Nadat in 1920 longtuberculose bij hem was vastgesteld, bezocht Kafka kuuroorden in [[Silezië]] en [[Tirol (regio)|Tirol]] en vestigde hij zich voorlopig in [[Berlijn (hoofdbetekenis)|Berlijn]]. Hoewel Kafka's persoonlijke situatie na zijn verhuizing naar Berlijn enigszins was verbeterd, en hij weer zeer veel schreef, was de inflatiewinter van 1923-1924 in Berlijn funest voor zijn reeds wankele gezondheid. Essentiële levensbehoeften werden schaars en hij moest die uit Praag laten komen; daarbij was de kou in het slecht verwarmde onderkomen niet bevorderlijk voor zijn genezing. Toen [[Max Brod|Brod]] hem in maart 1924 bezocht was zijn toestand zo verslechterd; in april werd ook strottenhoofdtuberculose geconstateerd.
Hoewel Kafka's persoonlijke situatie na zijn verhuizing naar Berlijn enigszins was verbeterd, en hij weer zeer veel schreef, was de inflatiewinter van 1923-1924 in Berlijn funest voor zijn reeds wankele gezondheid. Essentiële levensbehoeften werden schaars en hij moest die uit Praag laten komen; daarbij was de kou in het slecht verwarmde onderkomen niet bevorderlijk voor zijn genezing. Toen [[Max Brod|Brod]] hem in maart 1924 bezocht was zijn toestand zo verslechterd; in april werd ook strottenhoofdtuberculose geconstateerd.
Het was duidelijk dat Kafka niet lang meer te leven had: men kende nog geen [[antibiotica]] en [[infuus]]voeding, zodat Kafka steeds moeilijker kon eten, een toestand die trekken vertoonde van de figuur Gregor in ''De gedaanteverwisseling'' en de hoofdpersoon van zijn novelle ''Een hongerkunstenaar.''
 
Voor zover [[Max Brod|Brod]] de manuscripten van Kafka voor de oorlog níet in handen wist te krijgen, werd aan Kafka's laatste wil voldaan door de [[Gestapo]], die begin 1933, na de machtsovername door [[Adolf Hitler|Hitler]], ongeveer 20 dagboeken en 35 brieven in beslag nam in de Berlijnse woning van Dora. Ondanks de actieve bemoeienis van de Tsjechische ambassade in Berlijn, werden deze en andere manuscripten die in handen van de [[nazi-Duitsland|nazi's]] vielen nooit meer teruggevonden en gelden zij als verloren.
 
[[Max Brod|Brod]] echter negeerde de instructies van zijn vriend en zorgde voor de postume publicatie van het grootste deel van diens werk. Hij publiceerde Kafka's grote romans reedsal in de jaren twintig; het bij elkaar brengen en publiceren van het overige werk, vooral de grote aantallen dagboeken en brieven, lukte hem niet meer voor het uitbreken van de [[Tweede Wereldoorlog]]. In de nacht voor de bezetting van Praag door de [[nazi-Duitsland|nazi's]] in maart 1939, slaagde hij erin mét de meeste manuscripten van Kafka naar Palestina te ontkomen, waarna ook het overige nagelaten werk van zijn vriend geleidelijk kon worden gepubliceerd.
 
[[Bestand:Kafka bronze.jpg|thumb|left|Een herinnering aan Kafka, aan de muur van zijn ouderlijk huis]]
467

bewerkingen